Đứng bên dòng Đa Nhim, nghe huyền bí Srí Churu

Tôi may mắn là một trong rất ít người được ông “đặc cách” cho chứng kiến khoảnh khắc đúc Srí Tết đầy thận trọng và linh thiêng. Hai điều kiện cơ bản nhất để được Ya Tuất chấp nhận là phải sạch sẽ và không được quan hệ vợ chồng tối thiểu trước đó một ngày. Điều này để đảm bảo sự trong sạch, thiêng liêng và thuần khiết của những cặp Srí theo quan niệm của người Churu.

Bí mật nhẫn mái, nhẫn trống

Tôi gọi cho nghệ nhân Ya Tuất để “đặt lịch” gặp ông tìm hiểu về nghề làm Srí Mơtal (nhẫn mái) và Srí kră (nhẫn trống) mùa Tết. Đây cũng là mùa đôi lứa trong cộng đồng người Churu sinh sống trên miền thượng nguồn dòng Đa Nhim kết duyên vợ chồng. Ya Tuất thận trọng kiểm tra “lý lịch hôn nhân” của tôi: “Nhà báo chưa có vợ thì không sao, nếu có rồi thì trước ngày xuống phải ở cử, là không được ngủ với vợ đó!...”. Sự nghiêm khắc trong câu nói của Ya Tuất khiến tôi nhận ra đây không phải là chuyện bông đùa.

Hôm sau, tôi thức dậy lúc 2h sáng, tắm rửa sạch sẽ và bắt đầu “xé” màn đêm đặc quánh hơi lạnh cuối năm của Đà Lạt xuôi về miền thượng nguồn dòng Đa Nhim.

Plei (làng) Ma Đanh, xã Tu Tra, huyện Đơn Dương (Lâm Đồng) nhiều đời nay vẫn khiêm tốn nép mình bên sườn núi. Đó là nơi người Churu sinh sống thuận hòa và còn lưu giữ được nhiều nét văn hóa truyền đời hoang sơ bản địa. Theo lời của Ya Tuất, tôi tìm tới căn nhà duy nhất giữa làng có sáng ánh điện. Chưa tới 4h sáng, “xưởng chế tác” của Ya Tuất đặt bên hông căn nhà mới xây đẹp nhất vùng đã bập bùng ánh lửa. Đưa mắt nhìn kỹ tôi, Ya Tuất tỏ ra hài lòng bằng một câu cụt ngủn:  “Được!..”.

Nghệ nhân Ya Tuất là người duy nhất trong cộng đồng người Churu còn giữ được nghề đúc nhẫn Tết.
Nghệ nhân Ya Tuất là người duy nhất trong cộng đồng người Churu còn giữ được nghề đúc nhẫn Tết.

Tôi may mắn là một trong rất ít người được ông “đặc cách” cho phép chứng kiến khoảnh khắc đúc Srí đầy thận trọng và linh thiêng. Hai điều kiện cơ bản nhất để được Ya Tuất chấp nhận là phải sạch sẽ và không được quan hệ vợ chồng tối thiểu trước đó một ngày. Điều này để đảm bảo sự trong sạch, thiêng liêng và thuần khiết của những cặp Srí Mơtal và Srí kră theo quan niệm của người Churu trước khi đến tay các đôi lứa đính duyên vợ chồng. Suốt mấy mươi năm qua, những cặp Srí do nghệ nhân Ya Tuất chế tác đã xuôi ngược làng gần, bản xa, trở thành sợi dây vô hình gắn kết duyên nợ vợ chồng thủy chung của người Churu.

Nghề làm Srí đã lưu truyền đến đời thứ 7 trong dòng tộc nhà Ya Tuất. Từ nhỏ, mấy anh em nhà Ya Tuất đã được cậu là cố nghệ nhân Ya Grang gọi đến nhà truyền lại nghề sau lễ cúng xin phép Yàng (trời). Không đủ kiên nhẫn, mấy người anh của Ya Tuất lần lượt bỏ cuộc. Năm 15 tuổi, Ya Tuất đã theo cậu rong ruổi khắp các làng gần, bản xa, băng qua dãy Apuh, vượt cả dòng Đa Nhim nước dữ đi đúc Srí cho các thiếu nữ Churu đến tuổi cặp kề làm tín vật cho mùa bắt chồng. Nhờ sự sáng dạ, khéo tay, chẳng mấy chốc anh đã tự tay chế tác được hoa văn trên khuôn đúc Srí, một công đoạn thủ công khó khăn nhất khi làm Srí.

Cuối năm, Nam Tây Nguyên chuyển sang trở rét. Từng đợt sương đặc quánh ùa vào lò lửa đang đốt chảy kim loại bạc. Tôi co ro vì hơi lạnh nhưng trên mặt Ya Tuất vẫn lấm tấm mồ hô, lưng áo ướt sũng, đó là do sức nóng của lửa và sự tập trung cao độ của người đang chế tác Srí linh thiêng. Tôi cố gạn hỏi Ya Tuất về khởi thủy nghề đúc Srí trong cộng đồng người Churu nhưng chỉ nhận được những câu trả lời “nhát gừng”, không có đầu cũng chẳng có đuôi, chỉ có mình Ya Tuất mới hiểu ông đang nói gì.

Vợ Ya Tuất, bà Ma Wel ghé tai tôi thì thào: “Nó đang tập trung làm đó, không nói chuyện được đâu!..”. Ra thế!... Để những chiếc nhẫn Churu thủ công ra lò, đạt đến mức tinh xảo cao, người nghệ nhân phải tập trung cao độ cả tâm và trí, một khoảnh khắc lơ là có thể phá hỏng tất cả.

8h sáng, những giọt nắng đầu tiên vượt qua dãy Apuh xóa dần từng lớp sương đêm ngự trị cũng là lúc công việc làm Srí của vợ chồng Ya Tuất phải dừng lại. Ya Tuất giải thích rằng, theo quan niệm của người Churu, những chiếc nhẫn làm ra sau ánh nắng mặt trời đều trở nên vô hồn. Vẫn ngồi bên bếp lửa hừng hực hơi nóng, Ya Tuất chậm chãi, tỉ mỉ kể lại cho tôi các công đoạn chế tác Srí linh thiêng.

Trong quan niệm tín ngưỡng cộng đồng hoang dã của người Churu, vào các ngày trọng đại như cưới hỏi, hiếu hỉ, không thể thiếu được những chiếc Srí bằng bạc. Srí tượng trưng cho niềm thủy chung, sự biết ơn, lòng hiếu thảo…. Mà Srí phải do chính tay người trong dòng tộc, cộng đồng mình làm ra, được tuân thủ đúng “luật tục” truyền đời linh thiêng và huyền bí.

Nghệ nhân Ya Tuất tạo mẫu nhẫn bằng sáp ong.
Nghệ nhân Ya Tuất tạo mẫu nhẫn bằng sáp ong.

Thiêng liêng nhẫn Churu

Công việc đầu tiên để làm ra những chiếc Srí Mơtal và Srí kră, nghệ nhân Ya Tuất phải vào rừng tìm những tổ ong mật lớn để “xin” sáp. Sáp ong được nấu nóng chảy, cuộn vào các mẫu gỗ tròn vừa bằng những ngón tay, khi khô thì tháo mẫu gỗ ra, cắt sáp ong thành từng khoen hình chiếc nhẫn. Tùy vào sở thích của người sử dụng mà Ya Tuất tạo hoa văn trên những Srí bằng sáp ong này. Cộng đồng Churu trên rẻo đất Tây Nguyên có 12 loại Srí ưa thích, như Srí mơ ta h’lat, Srí Chăr, Kra lơ kay… Mỗi loại Srí mang biểu tượng và ý nghĩa khác nhau trong quan hệ cộng đồng, tình cảm nam nữ và tín ngưỡng tâm linh.

Theo Ya Tuất, trong 12 loại Srí thì Srí Chăr là khó làm nhất vì loại nhẫn này có hoa văn rất tinh xảo, đòi hỏi người tạo khuôn nhẫn mẫu phải tỉ mỉ, lành nghề và khéo tay. Dù là nghệ nhân bậc thầy hiếm có về làm Srí nhưng mỗi ngày Ya Tuất cũng chỉ tạo được 10 chiếc Srí Chăr mẫu bằng sáp ong.

Khi đã có nhẫn mẫu, Ya Tuất ghép từng chiếc nhẫn lại thành một chùm 3 chiếc, tất cả được gắn vào từng cọng cây nhỏ, ngoài cùng dùng lá dứa cuốn thành hình phễu để đổ bạc vào. Công đoạn tiếp theo, Ya Tuất đem nhúng vào một thứ dung dịch lạ được pha chế theo tỉ lệ phù hợp tạo thành từ phân trâu và đất sét nghiền mịn.

Theo Ya Tuất, phân trâu phải lấy từ con trâu đực 3 tuổi “chưa vợ” và vào buổi sáng sớm. Đất sét phải lấy ở nơi “trời sập” (nơi bị sét đánh trúng) trong rừng thiêng. Những chiếc nhẫn mẫu bằng sáp ong này được nghệ nhân nhúng 4 lần vào chậu đựng dung dịch, mỗi lần cách nhau 30 phút, sau đó đem phơi nắng hai ngày thì hoàn thiện phần khuôn của Srí. Việc tiếp theo chính là chờ lúc rạng sáng, thời khắc âm dương giao hòa để nổi lửa đốt chảy thỏi bạc từ cây ka siu rồi đổ vào những khuôn nhẫn mẫu đã tạo sẵn.

Nhưng trước khi thực hiện công đoạn này, Ya Tuất hơ các mẫu khuôn vào lửa nóng để nhẫn mẫu bằng sáp ong bên trong tan chảy, ngấm vào khuôn tạo nên độ bóng và lúc này trở thành khuôn nhẫn âm. Một phút sau khi đổ bạc vào, nghệ nhân Ya Tuất nhanh tay nhúng tất cả vào chậu nước lạnh đã để sẵn bên cạnh. Gặp nước, khuôn nhẫn tạo thành từ đất sét và phân trâu tơ tan rã, lộ ra từng chiếc nhẫn bạc óng ánh.

Một cặp mẫu Srí Mơtal và Srí kră (nhẫn trống, nhẫn mái) làm bằng sáp ong.
Một cặp mẫu Srí Mơtal và Srí kră (nhẫn trống, nhẫn mái) làm bằng sáp ong.

Tùy theo sở thích và phù hợp với từng nghi thức tín ngưỡng của cộng đồng người Churu mà nghệ nhân Ya Tuất có thể tạo ra những chiếc Srí có mặt đính hạt cây ka réh màu đỏ tươi giống như mặt đá hồng ngọc, hay đính các loại đá bán quý vốn sẵn có ngoài tự nhiên.

Cận Tết, khi từng bầy chim ch’rao, kơ tia vượt qua dãy Apuh xa xa về làng hoan hỉ đón chào mùa xuân cũng là lúc vợ chồng Ya Tuất hầu như không đêm nào được nghỉ. Công việc lao động hằng ngày được chuyển ngược về lúc rạng sáng theo đúng lời nguyền linh thiêng của Yàng (trời). Từng chiếc Srí lần lượt ra đời không đơn thuần là sính vật làm quà tặng hoặc trang trí mà ẩn chứa cả một tập tục, ràng buộc vô hình về mặt tâm linh, tín ngưỡng cộng đồng hoang sơ. 

Bây giờ đã vào mùa Tết, mùa sánh đôi của những thiếu nữ Churu đến tuổi bắt chồng. Đơn đặt làm Srí đến từ khắp nơi trong cộng đồng ngày càng nhiều, Ya Tuất làm không xuể. Tôi ra về, ông mới bắt đầu cho đôi mắt nghỉ ngơi bằng một giấc ngủ ngày.

Sáng mai, đúng 4 giờ, lửa lại nổi lên!..

Ngô Khắc Lịch

Các tin khác

Đồng hành với người dân gỡ khó từ cơ sở

Đồng hành với người dân gỡ khó từ cơ sở

Ở những địa bàn rộng lớn và rất đặc thù như miền Trung, phóng viên thường trú là cầu nối đưa thông tin từ cơ sở đến tòa soạn nhanh, chính xác và khách quan. Gần dân để nghe, đi sâu thực tế để hiểu, kiểm chứng để phản ánh đúng những vấn đề người dân quan tâm – đó cũng là cách phóng viên Báo Công an nhân dân (CAND) đưa tiếng nói cơ sở đến bạn đọc, đồng thời góp phần giúp cơ quan chức năng kịp thời nhận diện và hành động.

Dấu ấn đơn vị Cảnh sát gìn giữ hoà bình đầu tiên của Việt Nam

Dấu ấn đơn vị Cảnh sát gìn giữ hoà bình đầu tiên của Việt Nam

Chúng tôi có mặt tại Đơn vị Cảnh sát gìn giữ hoà bình (GGHB) số 1, Bộ Công an đóng tại Trung tâm Đào tạo và Phát triển năng lực GGHB, ở xã Hoàng Hoa Thám, Hưng Yên vào một ngày nắng lửa, khi cả đơn vị tổ chức diễn tập thực chiến chào đón Đoàn Tư lệnh Cảnh sát Liên hợp quốc (LHQ) đến thăm và làm việc. Cảm nhận rõ nhất là dấu ấn của một đơn vị trẻ, năng động, mang theo khát khao thực hiện sứ mệnh GGHB LHQ tại các địa bàn xa Tổ quốc.

Một lần đến Trường Sa…

Một lần đến Trường Sa…

Tôi đã đăng ký đi Trường Sa không chỉ một lần. Mỗi khi nghe tin có đoàn công tác chuẩn bị ra đảo, tôi lại đăng ký. Nhưng rồi vì nhiều lý do, tôi vẫn chưa thực hiện được ước nguyện. Có lúc tưởng như đã đến lượt mình, cuối cùng lại lỡ hẹn.

Từ “người đưa tin” đến nhiệm vụ quốc tế cao cả

Từ “người đưa tin” đến nhiệm vụ quốc tế cao cả

Từ những bản tin đầu tiên với không ít va vấp, nghề báo đã đưa tôi đến Trường Sa, Làng Nủ, những sự kiện trọng đại của đất nước và rồi tới hiện trường động đất cách quê hương nửa vòng trái đất. Mỗi chuyến đi cho tôi thêm một cách hiểu về hai chữ “đưa tin”.

Nghề báo đã cho tôi gặp những người thầy “đặc biệt”

Nghề báo đã cho tôi gặp những người thầy “đặc biệt”

26 năm gắn bó với Báo CAND (tờ báo mà chúng tôi coi như ngôi nhà thứ hai và là một phần cuộc đời của mình) thì có tới 24 năm tôi là phóng viên theo dõi mảng giáo dục và đào tạo. Và đến bây giờ, tôi vẫn luôn thầm cảm ơn một cơ duyên may mắn vô hình nào đó đã đưa tôi đến với giáo dục, cho tôi cơ hội được đóng góp một phần nhỏ bé của mình trong sự nghiệp giáo dục - đào tạo nước nhà.

Chút kỷ niệm về chuyến xuất ngoại “vô tiền khoáng hậu”

Chút kỷ niệm về chuyến xuất ngoại “vô tiền khoáng hậu”

Trong đời làm báo của mình - đặc biệt là gần 30 năm làm báo Công an nhân dân và An ninh thế giới - tôi đã đi công tác không biết bao nhiêu chuyến và riêng đi nước ngoài cũng phải gần 25 chuyến. Nhưng có một chuyến đi “vô tiền khoáng hậu”, đó là chuyến đi sang Pakistan vào trung tuần tháng 10 năm 2001.
Và lý thú nhất trong chuyến đi này là chuyện tôi và cuốn Kinh Koran.

Lắng nghe dân nói, làm đến cùng việc dân cần…

Lắng nghe dân nói, làm đến cùng việc dân cần…

Có những bài báo “khép lại” sau khi đăng tải nhưng hành trình tạo chuyển biến trong đời sống từ bài báo ấy chỉ mới bắt đầu. Tại Lâm Đồng, từ những đồi thông bị “xẻ thịt” đến những khu dân cư bị bủa vây bởi ô nhiễm được phản ánh trên Báo Công an nhân dân đã góp phần thúc đẩy cơ quan chức năng vào cuộc, kịp thời chấn chỉnh, xử lý dứt điểm vi phạm, góp phần bảo đảm an ninh, trật tự, bảo vệ cuộc sống bình yên cho nhân dân.

Cần “dẹp” những trò nhảy múa quái dị ở công viên Lãm Làng

Cần “dẹp” những trò nhảy múa quái dị ở công viên Lãm Làng

Để công viên Lãm Làng thực sự trở lại đúng chức năng là không gian sinh hoạt cộng đồng, vui chơi, giải trí lành mạnh, chính quyền địa phương và các lực lượng chức năng cần sớm vào cuộc, kiểm tra, chấn chỉnh và xử lý nghiêm những hành vi gây mất an ninh, trật tự, gây ô nhiễm tiếng ồn, chiếm dụng không gian công cộng trái quy định.

Chuyện “rèn binh” chó nghiệp vụ của Cảnh vệ miền Nam

Chuyện “rèn binh” chó nghiệp vụ của Cảnh vệ miền Nam

Ít xuất hiện trước công chúng, nhưng công tác bảo vệ các sự kiện chính trị, văn hóa quan trọng diễn ra hay các chuyến công tác của lãnh đạo Đảng, Nhà nước, khách quốc tế đến khu vực phía Nam, những chú chó nghiệp vụ của Phòng Cảnh vệ miền Nam (Bộ Tư lệnh Cảnh vệ) luôn sát cánh cùng cán bộ, chiến sĩ, trở thành “mắt thần”, “lá chắn” bảo đảm an ninh, an toàn tuyệt đối.

Xóa vùng lõm sóng ở Lạng Sơn: Đưa kết nối đến những bản làng biệt lập

Xóa vùng lõm sóng ở Lạng Sơn: Đưa kết nối đến những bản làng biệt lập

Từ bản Lân Đặt biệt lập giữa núi rừng, nơi người dân vừa trải qua nhiều tháng bị nước lũ chia cắt, đến những tuyến cáp đang được triển khai tại Tràng Định, hành trình xóa vùng lõm sóng di động ở Lạng Sơn đang được thực hiện bằng quyết tâm của Viettel, sự vào cuộc của bộ đội và sự đồng lòng của chính quyền, nhân dân. Không chỉ đưa sóng 4G đến những nơi còn thiếu kết nối, chương trình còn mở rộng cơ hội tiếp cận thông tin, dịch vụ số, góp phần phát triển kinh tế - xã hội và củng cố quốc phòng, an ninh trên địa bàn biên giới.

Ngăn tội phạm từ những biểu hiện lệch chuẩn trong thanh thiếu niên

Ngăn tội phạm từ những biểu hiện lệch chuẩn trong thanh thiếu niên

Trước tình trạng vi phạm pháp luật trong học sinh, thanh thiếu niên (HS, TTN) còn diễn biến phức tạp, tiềm ẩn nguy cơ phát sinh tội phạm, Công an TP Hải Phòng đã triển khai nhiệm vụ, giải pháp phòng ngừa, đấu tranh, xử lý tội phạm và vi phạm pháp luật trong HS, TTN, người thất nghiệp trên địa bàn. Trong đó đánh giá thực trạng, nhận diện nguyên nhân, đề ra giải pháp nhằm chủ động phòng ngừa từ sớm, từ cơ sở, không để những biểu hiện lệch chuẩn trở thành mầm mống tội phạm.

Những lá đơn từ tuổi mười tám

Những lá đơn từ tuổi mười tám

Có những chàng trai vừa rời ghế nhà trường đã tìm đến Công an xã để tìm hiểu về tiêu chuẩn, điều kiện thực hiện nghĩa vụ Công an nhân dân (CAND). Sau khi cân nhắc, họ viết đơn tình nguyện, mong muốn được rèn luyện trong môi trường kỷ luật, thử sức và trưởng thành qua những năm tháng thực hiện nghĩa vụ. Đằng sau mỗi lá đơn là những khát vọng của tuổi trẻ, cùng mong muốn được góp sức mình cho quê hương.

Người dân Hà Tĩnh đồng thuận giao nộp hàng trăm khẩu súng

Người dân Hà Tĩnh đồng thuận giao nộp hàng trăm khẩu súng

Thông qua công tác tuyên truyền, vận động kết hợp tổ chức nhiều hình thức linh hoạt, sáng tạo, lực lượng Công an xã, phường tại Hà Tĩnh đã vận động người dân trên địa bàn giao nộp hàng trăm khẩu súng cùng nhiều công cụ hỗ trợ, vật liệu nổ các loại.

Một sinh kế, một cơ hội làm lại cuộc đời

Một sinh kế, một cơ hội làm lại cuộc đời

Sau cai nghiện, điều khó nhất với nhiều người không chỉ là tránh xa ma túy mà còn là bắt đầu lại cuộc sống. Từ rà soát, quản lý, giáo dục đến kết nối vay vốn, học nghề, tìm việc làm, Công an các đơn vị, địa phương ở Hải Phòng đang cùng chính quyền, ngân hàng và các đoàn thể tạo thêm những “điểm tựa” để người sau cai có thể tự đứng lên bằng chính sức lao động của mình.

45 ngày đêm quyết liệt làm sạch ma túy tại Đà Nẵng

45 ngày đêm quyết liệt làm sạch ma túy tại Đà Nẵng

Không để ma túy có khoảng trống len vào địa bàn, suốt 45 ngày đêm, Công an TP Đà Nẵng đồng loạt tổng rà soát từ khu dân cư, chung cư, nhà trọ, cơ sở lưu trú đến chợ đầu mối, bến xe và những địa bàn tiềm ẩn nguy cơ. Với phương châm “đi từng nhà, rà từng người”, mỗi cuộc kiểm tra không chỉ để phát hiện, xử lý mà còn mở ra những đầu mối truy xét, đấu tranh, làm sạch địa bàn. 45 ngày đêm khép lại, yêu cầu “làm sạch để giữ sạch” tiếp tục được đặt ra thường xuyên, hướng tới mục tiêu xây dựng TP Đà Nẵng không ma túy.

Điểm tựa của những đứa trẻ bị bỏ rơi

Điểm tựa của những đứa trẻ bị bỏ rơi

10 năm qua, những đứa trẻ đang được nuôi dưỡng tại Trung tâm Từ thiện xã hội chùa Hồi Long, xã Hoằng Thanh, tỉnh Thanh Hóa vẫn gọi sư cô Thích Đàm Ngoan là mẹ. Từ những đứa trẻ đỏ hỏn bị bỏ lại bên cổng chùa đến những em nhỏ lớn lên dưới mái nhà Hồi Long, sư cô đã dành phần lớn thời gian, công sức và tình yêu thương để các em có một tuổi thơ bình thường như bao đứa trẻ khác.

Tuyến đường giữa đại ngàn Trường Sơn đánh thức miền Tây Quảng Trị

Tuyến đường giữa đại ngàn Trường Sơn đánh thức miền Tây Quảng Trị

Hơn hai thập kỷ sau khi được mở tuyến, đường Hồ Chí Minh nhánh Tây từ Phong Nha đến Khe Sanh đã trở thành một trục giao thông quan trọng xuyên qua miền Tây Quảng Trị. Tuyến đường đi qua những vùng núi rừng hiểm trở, kết nối các bản làng với miền xuôi, tạo thuận lợi cho người dân đi lại, giao thương và từng bước thay đổi sinh kế.

Nẻo thiện tìm về

Nẻo thiện tìm về

Giúp đỡ người dân đi qua đường khi gặp mưa lũ, không nhận tiền “bồi dưỡng” của đối tượng khai thác gỗ trái phép, không quản thời gian, không nề hà công việc, có lệnh triệu tập là lên đường, đó là bản tính của Nguyễn Quốc Duy - Tổ trưởng Tổ an ninh trật tự (ANTT) thôn Mỹ Thạnh, xã Hàm Thạnh, tỉnh Lâm Đồng.

Ngăn chặn vấn nạn săn bắt chim di cư

Ngăn chặn vấn nạn săn bắt chim di cư

Để ngăn ngừa hành vi đặt bẫy, giăng lưới săn bắt động vật hoang dã (chim trời) mùa di cư, lực lượng Công an cơ sở ở các xã ven biển tỉnh Hà Tĩnh đã đồng loạt triển khai nhiều biện pháp thu gom, phá huỷ các bẫy chim trái phép đến bắt giữ, xử lý những trường hợp săn bắt, tiêu thụ động vật hoang dã trái phép.