Công tác nghiên cứu, tổng kết lịch sử Công an được Đảng ủy Công an Trung ương và lãnh đạo Bộ Công an quan tâm chỉ đạo và tổ chức triển khai rất sớm. Ngày 9/7/1965, Bộ Công an đã ra Chỉ thị số 15-CT/BCA chỉ đạo tổng kết công tác đấu tranh chống phản cách mạng và xây dựng lực lượng CAND giai đoạn 1945 - 1965. Ban Nghiên cứu tổng kết lịch sử Công an được thành lập ở Bộ, trực thuộc Bộ trưởng do một đồng chí Thứ trưởng trực tiếp làm Trưởng ban và chỉ đạo; các đơn vị, Công an địa phương thành lập các phòng, ban, đội nghiên cứu khoa học lịch sử.
Sau khi thành lập, Ban Nghiên cứu tổng kết lịch sử Công an tham mưu lãnh đạo Bộ Công an chỉ đạo Công an các đơn vị, địa phương đẩy mạnh nghiên cứu, tổng kết lịch sử; rút ra những bài học, kinh nghiệm quý báu trong đấu tranh chống phản cách mạng, bảo vệ an ninh, trật tự, để vận dụng vào sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.
Trước yêu cầu mới về công tác tổng kết, nghiên cứu lịch sử, ngày 1/7/2001, Bộ trưởng Bộ Công an ban hành Chỉ thị số 07/2001/CT-BCA (V25) đổi tên Ban Nghiên cứu tổng kết lịch sử CAND thành Viện Lịch sử Công an để tương xứng với vị trí, chức năng, nhiệm vụ của một cơ quan nghiên cứu khoa học lịch sử đầu ngành của Bộ Công an.
Tiếp đó, ngày 19/1/2005, Bộ Công an ban hành Chỉ thị số 03/CT-BCA về công tác nghiên cứu lịch sử CAND và ngày 10/7/2006 ra Chị thị số 05/CT-BCA về công tác nghiên cứu lịch sử CAND giai đoạn 2006-2010.
Thực hiện những mục tiêu, nhiệm vụ nghiên cứu được nêu trong các chỉ thị của Bộ, công tác nghiên cứu lịch sử CAND đã đẩy mạnh và đạt được nhiều kết quả quan trọng… Viện Lịch sử và lực lượng nghiên cứu lịch sử Công an các cấp đã nghiên cứu, biên soạn, xuất bản được gần 1.000 ấn phẩm gồm: Biên niên sự kiện, sơ thảo lịch sử và lịch sử CAND Việt Nam, lịch sử Công an các khu, liên khu và lịch sử Công an các đơn vị, địa phương, triển khai và hoàn thành trên 80 công trình tổng kết các vấn đề lịch sử đấu tranh, phòng, chống tội phạm và xây dựng lực lượng CAND; trong đó có 22 công trình tổng kết lịch sử cấp Bộ như: Đảng Cộng sản Việt Nam lãnh đạo sự nghiệp bảo vệ ANTT, đấu tranh chống phản động, chống gián điệp, chống tội phạm hình sự, công tác tình báo CAND, đấu tranh giải quyết vấn đề Fulro ở Tây Nguyên…
Viện Lịch sử Công an đã giúp Bộ xây dựng kế hoạch và phối hợp với các bộ, ngành chức năng tổ chức nhiều hội thảo khoa học lịch sử quan trọng như: Vụ Ôn Như Hầu; đấu tranh các chuyên án: C30, gián điệp biệt kích, kế hoạch CM12; hội thảo khoa học về học tập và thực hiện 6 điều Bác Hồ dạy CAND; về cố Bộ trưởng Trần Quốc Hoàn với CAND…
Đặc biệt, nhân kỷ niệm 35 năm Ngày giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước và 65 năm Ngày truyền thống CAND, Viện Lịch sử đã chủ trương tổ chức tốt cuộc Hội thảo khoa học "Công an nhân dân trong sự nghiệp kháng chiến chống Mỹ cứu nước". Để phát huy hiệu quả các công trình nghiên cứu, tổng kết lịch sử Công an, Viện đã tham mưu Bộ tổ chức các hội nghị vận dụng kết quả tổng kết lịch sử vào thực tiễn công tác, chiến đấu… Viện Lịch sử Công an đã có nhiều hoạt động phối hợp, trao đổi kinh nghiệm về nghiên cứu, tổng kết lịch sử với Công an Campuchia, Bộ Nội vụ Cu Ba, đặc biệt Viện đã cử nhiều cán bộ, chuyên gia sang giúp Công an nước Cộng hòa dân chủ nhân dân Lào về phương pháp và công tác nghiên cứu, biên soạn lịch sử Công an, góp phần đẩy mạnh quan hệ hợp tác giữa Công an hai nước.
Trong quá trình nghiên cứu, biên soạn và tổng kết lịch sử, lực lượng nghiên cứu lịch sử Công an đã phát hiện nhiều đơn vị, cá nhân có thành tích, chiến công xuất sắc trong bảo vệ an ninh trật tự qua các thời kỳ để đề nghị Nhà nước xét khen thưởng, đồng thời cung cấp tư liệu và khẳng định hoặc minh oan một số trường hợp có khiếu nại oan sai về những vấn đề có liên quan trong lịch sử.
Đội ngũ cán bộ làm công tác nghiên cứu lịch sử Công an đã từng bước được kiện toàn, bổ sung, có hệ thống từ Bộ đến Công an các đơn vị, địa phương. Hiện nay trong cả nước đã có gần 300 cán bộ chuyên trách và gần 200 cán bộ kiêm nhiệm làm công tác nghiên cứu lịch sử, bảo tàng truyền thống. Viện đã tổ chức nhiều lớp bồi dưỡng nghiệp vụ nhằm không ngừng nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ làm công tác nghiên cứu lịch sử, bảo tàng truyền thống CAND cho trên 3.000 lượt cán bộ chuyên trách, bán chuyên trách trong toàn quốc.
Ghi nhận thành tích xuất sắc trong công tác nghiên cứu lịch sử CAND, góp phần vào sự nghiệp xây dựng CNXH và bảo vệ Tổ quốc, ngày 8/3/1999, Chủ tịch nước đã tặng thưởng Huân chương Chiến công hạng Nhất cho Ban Nghiên cứu lịch sử CAND - Bộ Công an (nay là Viện Lịch sử Công an). Tổng kết 5 năm công tác nghiên cứu lịch sử, bảo tàng truyền thống CAND, Chủ tịch nước đã quyết định tặng Huân chương Quân công hạng Ba cho Viện Lịch sử Công an. Nhiều tập thể và cá nhân khác được Bộ Công an; Tổng cục Xây dựng lực lượng CAND khen thưởng.
Để phát huy hiệu quả công tác nghiên cứu, tổng kết lịch sử và bảo tàng truyền thống CAND, trong những năm tới, cần tiếp tục quán triệt và thực hiện nghiêm chỉ đạo của Đảng ủy Công an Trung ương và lãnh đạo Bộ Công an: Tổng kết lịch sử và bảo tàng truyền thống CAND là nhiệm vụ cấp bách, thường xuyên và lâu dài. Đây là vấn đề có ý nghĩa rất quan trọng, góp phần thực hiện thắng lợi các mặt công tác, chiến đấu và xây dựng lực lượng CAND
