Từ sự phát hiện tình cờ...
Trong chuyến công tác gần đây, ông Đinh Văn Thắng, Giám đốc Công ty TNHH Thắng Ngân (tạm coi là "chủ nhân" của hang Mã Tuyển), đưa chúng tôi đi "tham quan" di chỉ khảo cổ quan trọng này. Hang Mã Tuyển cửa rộng hơn 6m, cao 4,5m, vòm rộng 6,5m, nhìn về hướng đông bắc. Phần đuôi hang hình chữ L, mở ra một vòm hang rất rộng.
Ông Thắng kể: Tháng 5/2008, sau khi khảo sát sơ bộ, UBND huyện Mường Khương đã cho phép công ty của ông khai thác, sử dụng hang Mã Tuyển làm hầm chứa rượu.
Cũng xin kể một chút căn nguyên của việc Công ty TNHH Thắng Ngân quyết định đầu tư vào hang Mã Tuyển. Với ngành nghề kinh doanh chủ yếu là thương mại và dịch vụ, nhưng từ lâu, ông Giám đốc Đinh Văn Thắng lại có sở thích đặc biệt sưu tầm các loại rượu của vùng cao.
Ngay thời điểm hiện tại, khi bước chân vào nhà ông, khách cảm thấy choáng ngợp trước bộ sưu tập đủ loại rượu ngâm các loại động thực vật của miền ngược. Mường Khương từ lâu vẫn nổi tiếng bởi có loại rượu ngô. Để rượu thơm ngon, người dân thường cho vào chum mang hạ thổ. Rượu thượng hạng phải chôn dưới giọt gianh (chỗ nhỏ nước từ trên mái nhà), càng để lâu càng quý...
Nắm bắt được nhu cầu của thị trường, ông Đinh Văn Thắng có tham vọng xây dựng một thương hiệu rượu ngô Mường Khương. Không có điều kiện như ở các nước phương Tây có cả những hầm rượu sâu hàng chục mét dưới mặt đất, lưu trữ những loại rượu hàng trăm năm tuổi, ông Thắng nghĩ ngay đến lợi thế miền núi, đó là tìm những cái hang để cải tạo, biến thành nơi cất giữ rượu ngô.
Sau khi rà soát kỹ càng, đặc biệt qua lời kể của các bậc cao niên ở Mường Khương, Đinh Văn Thắng "nhắm" đến hang Mã Tuyển. Nói là hang, nhưng lúc bắt tay vào khảo sát, hang bị đất lấp, cây cối mọc chẹn kín toàn bộ cửa hang, lòng hang chỉ có một cái ngách vừa lọt một người nhỏ con.
Hóa thạch răng voi răng kiếm phát hiện tại hang Mã Tuyển.
Nhưng khi mở rộng lòng hang được khoảng gần 3m, tại vị trí này, ông Thắng và đám thợ thấy đất khá tơi xốp và ẩm ướt, dùng xà beng chọc mạnh, thấy thụt sâu. Đoán chắc lòng hang sẽ rất rộng, ông đã thuê mấy chục nhân công, tiến hành đào và chuyển đất ra. Ngay cả khi đã tiến hành công việc được mấy tháng, chính ông và đám thợ cũng không hề biết, đang được tiếp cận đến một "kho báu" khảo cổ học quý giá.
Lớp đất được bóc tách đã dần hé lộ một cái hang đẹp, nhiều cột nhũ đá óng ánh, hình dáng kỳ thú, lòng hang rộng, nền khá bằng phẳng. Khi vào sâu khoảng trên 50m, đám thợ phát hiện thấy các tầng đất xốp, có nhiều mảng đá vôi, thoạt trông hơi giống các cây san hô.
Ban đầu, những người thợ cũng dửng dưng nhặt lên, rồi lại ném lên thùng xe công nông chở đi đổ. Sau này, dân công bóc tách được cả một mảng "san hô" lớn, dài đến 0,5m, rộng chừng 30cm, có hình thù lạ, thì ông Giám đốc Thắng có linh cảm một điều gì đó. Ông Thắng gom nhặt những mảng "san hô" còn nguyên vẹn, nặng độ chục kilôgam, đem về nhà, với ý định bày trong tủ cho đẹp!?.
Đầu năm 2009, một người bạn của ông đến nhà chơi, thấy bày nhiều "cây san hô" lạ, đã ngỏ ý xin một vài cây mang về nhà làm cảnh. Hữu duyên thế nào, tết năm Kỷ Sửu, ông Đỗ Văn Chung, Giám đốc Bảo tàng tỉnh Lào Cai đến nhà người bạn ông Thắng chúc tết, nghi vấn đây là xương hóa thạch, nên đã mượn lấy mẫu gửi về Viện Khảo cổ học. Kho báu bí mật hàng chục vạn năm tuổi của hang Mã Tuyển được phát hiện tình cờ như thế...
... đến những phát hiện khoa học gây xôn xao dư luận
Cuối tháng 4/2009, Đoàn công tác của Viện Khảo cổ học do bà Tiến sĩ (TS) Nguyễn Kim Thủy dẫn đầu đã phối hợp cùng Bảo tàng tỉnh Lào Cai, Phòng Văn hóa - Thể thao và Du lịch Mường Khương tiến hành thị sát và khảo sát sơ bộ hang Mã Tuyển.
Tại khu vực cách cửa hang về phía trong khoảng gần 100m, các nhà khảo cổ đã tiến hành thám sát một hố rộng khoảng 7m2. Kết quả khảo sát cho thấy, có nhiều trầm tích, dấu tích của các xương hóa thạch tìm thấy chủ yếu ở khu vực giữa hang. Lớp đất có độ kết cấu mềm, ẩm ướt, rất có thể lớp đất ở đây được hình thành bởi dòng suối chảy vào trước đó (?).
Cho đến nay (1/2010), theo kết quả nghiên cứu của Viện Khảo cổ học Việt Nam, bước đầu đã hé mở những bí ẩn về điều kiện cổ sinh thái, về sự quần cư của động vật có vú, cũng như về lịch sử tiến hóa của bộ có vòi từ hàng vạn năm qua trên đất nước ta.
Hóa thạch tại hang Mã Tuyển có đến 13 họ của 6 bộ quần động vật rất quý hiếm, như: Bộ linh trưởng (Primates), bộ có vòi (Proboscidea), bộ ăn thịt (Canivora), bộ guốc ngón lẻ (Perissodactyla), bộ guốc ngón chẵn (Artiodactyla), bộ gặm nhấm (Rodentie)...; các họ như: họ gấu - loài gấu tre, họ tê giác - loài Rhinocerotidae, họ voi - loài voi răng kiếm và loài voi Ấn Độ...
Đây là sưu tập mẫu cổ sinh quan trọng và lần đầu tiên được phát hiện ở Lào Cai và tỉnh này là địa phương thứ 14 phát hiện ra những hóa thạch dạng này. Cũng xin nói thêm rằng, năm 2009 khi phát hiện ra hóa thạch tại hang Mã Tuyển, một số tờ báo đã trích dẫn và đưa thông tin sai về sự có mặt của hóa thạch voi ma mút. Trong thực tế, voi ma mút chỉ sống ở vùng ôn đới, không bao giờ có ở vùng nhiệt đới như nước ta...--PageBreak--
PGS.TS Nguyễn Lân Cường - Phó tổng thư ký Hội Khảo cổ học Việt
Ông cũng cho rằng, xương động vật hóa thạch này cũng có niên đại từ 5 đến 7 vạn năm về trước. Trong các trầm tích đáng chú ý nhất là răng của 2 loài voi Stegodon và Palaeoloxodon. Riêng loài voi Elephansmaximus L. còn sống tới tận thời Hoàn tân - Holocene (10.000 năm đến nay). Răng voi này thu được tại hang Mã Tuyển có kích thước rất lớn. PGS.TS Nguyễn Lân Cường cho biết, những răng hóa thạch phát hiện được ở hang Mã Tuyển còn khá nguyên vẹn (thậm chí là nguyên vẹn nhất).
Đợt khảo sát kỹ hang Mã Tuyển sẽ được Viện Khảo cổ phối hợp với các cơ quan chức năng tỉnh Lào Cai tiến hành vào tháng 3 tới đây, cũng như các hang động khác trong khu vực, rất có thể tìm thấy được hóa thạch nằm trong địa tầng có giá trị, đặc biệt là hóa thạch loài đười ươi cổ (Pongo) hay người khôn ngoan (Homo sapiens) vì diện tích khai quật còn nhiều...
Các nhà khoa học của Viện Khảo cổ cũng nhận định: ngoài di chỉ khảo cổ hang Mã Tuyển này, chắc chắn trong khu vực Mường Khương sẽ còn nhiều hang động có chứa các trầm tích của các loài động vật cổ. Bởi theo những nghiên cứu khoa học đã được công bố thì các loài động vật này không sống riêng lẻ. Hơn nữa không thể tự nhiên các loài động vật lại chỉ tập trung vào duy nhất hang Mã Tuyển.
Tuy nhiên, các loài động vật này không sống ở những khu vực núi cao nên trong lần thám sát các hang động ở khu vực Mường Khương này trong thời gian tới sẽ phải thám sát ở các hang có độ cao thấp hơn. Riêng loài voi răng kiếm (đã bị tuyệt chủng), ở Việt Nam, hóa thạch voi răng kiếm và một số động vật khác được tìm thấy sớm nhất là vào năm 1916, do nhà địa chất học nổi tiếng người Pháp H.Mansuy khi đào hang Phai Vệ ở Lạng Sơn.
Các hóa thạch vẫn dễ dàng tìm thấy dưới chân các cột nhũ đá.
Từ đầu những năm 60 cho đến cuối những năm 90 của thế kỷ trước, các nhà khảo cổ, các nhà khoa học Việt Nam phối hợp với các nhà khoa học nước ngoài đã khai quật và phát hiện được hóa thạch của voi răng kiếm ở hang Hùm (Yên Bái), Thẩm Khuyên, Thẩm Hai, Kéo Lèng (Lạng Sơn), Thẩm Ồm (Nghệ An), Làng Tráng (Thanh Hóa)...
Cần đánh thức những giá trị vô giá...
Cách đây chưa lâu, các nhà khảo cổ vừa tìm thấy hiện vật hóa thạch là loài vượn người Cobosafia giai đoạn tiến hóa trở thành người khôn ngoan tại hang Đá Đen (xã Yên Phú, huyện Hàm Yên, Tuyên Quang), có niên đại cách nay khoảng hơn 100.000 năm, bên cạnh hóa thạch xương, răng động vật họ heo, khỉ đuôi dài, tê giác, đười ươi, bộ có guốc ngón lẻ, bộ có guốc ngón chẵn, bộ có vòi...
Cùng với những phát hiện mới đây tại hang Mã Tuyển, có thể khẳng định hàng triệu năm về trước, các tỉnh phía Bắc Việt
Theo PGS.TS Nguyễn Lân Cường, chắc chắn trong thời gian tới, khi khai quật tiếp, sẽ còn phát hiện nhiều di tích cổ sinh quan trọng khác, đồng thời giải đáp được nhiều bí mật còn ẩn dưới các địa tầng của hang Mã Tuyển. Ngay cả cái lỗ sâu xuất hiện phía cuối hang, cứ vào mùa mưa, người ta còn nghe thấy tiếng nước chảy ầm ầm phía dưới. Rất có thể một con sông ngầm hoặc một hang động lớn còn chưa được phát hiện?
Tỉnh Lào Cai, nơi có đỉnh Phanxipăng nóc nhà Đông Dương - là số ít các tỉnh đang sở hữu những kho báu về khảo cổ học. Chỉ riêng tại huyện Mường Khương, đã phát hiện tới 7 hang động có dấu hiệu hóa thạch trong các lớp trầm tích, đó là: ngoài hang Mã Tuyển kể trên, còn có hang Mã Tuyển 2 (cách hang Mã Tuyển không xa), hang Hàm Rồng (trên), Hàm Rồng (dưới) thuộc xã Tung Chung Phố, hang Séo Tủng, tại thôn Séo Tủng, xã Lùng Khấu Nhin, hang Nậm Oọc, (thôn Nấm Oọc, xã Nấm Lư) và hang Na Măng, xã Pha Long.
Phát hiện hang Mã Tuyển ở Mường Khương có ý nghĩa rất lớn về mặt khoa học cho ngành Khảo cổ học Việt
Chỉ cách trung tâm TP Lào Cai chừng 1 giờ chạy xe, với đời sống văn hóa đặc sắc của 14 dân tộc anh em, phong cảnh xứ lạnh hùng vĩ mà sơn thủy hữu tình, 16 chợ phiên vùng cao với nhiều sản phẩm độc đáo, có nhiều hang động đẹp, nhiều di chỉ khảo cổ có giá trị... nếu biết khai thác, chắc chắn Mường Khương sẽ là một địa chỉ đỏ về du lịch
