Làng Nủ: những cuộc phỏng vấn dở dang
“Con ơi… Con ơi…”
Người mẹ chạy theo chiếc xe tải chở thi thể con trai tới nơi an táng. Mắt đỏ hoe, bà nghẹn ngào gọi với theo. Tôi đứng giữa Làng Nủ, nghe tiếng gọi ấy trong mưa.
Rạng sáng 10/9/2024, lũ quét vùi lấp thôn Làng Nủ, xã Phúc Khánh, huyện Bảo Yên, tỉnh Lào Cai (tên địa danh thời điểm đó). Tối hôm ấy, tôi nhận nhiệm vụ tới hiện trường. Đó là lần đầu tôi tác nghiệp ở vùng thiên tai. Ba lô đã chuẩn bị xong thì có tin đường lên Lào Cai còn sạt lở nhiều đoạn, chúng tôi được lệnh chờ đến sáng. Sáng 11/9, tôi và đồng nghiệp Hoàng Phong theo đoàn xe của Công an tỉnh Lào Cai về Bảo Yên. Đường núi có nhiều điểm sạt lở, cây cối, đất đá chắn lối. Qua Phố Ràng, bùn đất còn ngổn ngang trên đường, tràn cả vào nhà dân. Xe chỉ tới được trung tâm xã Phúc Khánh. Đường xuống Làng Nủ bị chia cắt, chúng tôi cuốc bộ chừng nửa giờ mới tới hiện trường.
Ngôi làng gần như đã biến mất. Trước mắt là một bãi bùn đất mênh mông. Nhà văn hóa thôn trở thành trung tâm chỉ huy công tác tìm kiếm cứu nạn, cứu hộ. Người dân đứng chờ quanh đó, mắt hướng về khu vực lực lượng chức năng đang tìm người mất tích. Trời mưa lâm thâm, không lớn nhưng đủ để phải mặc áo mưa. Dưới mái lán gần đó, người dân đang lấy nước rửa cho một thi thể vừa được tìm thấy. Lớp bùn dày che lấp hình hài nạn nhân. Qua từng lượt nước, thi thể mới dần hiện rõ. Chiều xuống, quanh sân nhà văn hóa, những chiếc quan tài được đặt cạnh nhau. Tiếng khóc, tiếng gọi người thân lẫn vào nhau. Mỗi lần nâng máy ảnh, tôi phải cân nhắc ghi lại đến đâu và sử dụng bức ảnh như thế nào để vẫn tôn trọng nạn nhân và người thân của họ.
Ở Làng Nủ, phóng viên làm việc theo nhịp của lực lượng cứu nạn. Tôi lội bùn cùng cán bộ, chiến sĩ trong đoàn cứu nạn, cứu hộ của lực lượng CAND, vừa chụp ảnh vừa ghi chép. Bùn nhão giữ chặt chân, tôi phải dò từng bước. Các chiến sĩ phải dùng tay mò tìm trong bùn, lật từng khúc gỗ, từng tảng đá. Nhìn họ làm việc, tôi mới hiểu một thông tin ngắn gửi về tòa soạn, như “tìm thấy thêm một nạn nhân”, phía sau là bao nhiêu giờ đào bới. Hiện trường cũng không cho ai đứng yên lâu. Có lúc tiếng còi, tiếng kẻng vang lên vì phát hiện nguy cơ sạt lở trên đỉnh núi. Mọi người phải rút ngay ra ngoài. Tôi cất vội máy ảnh, theo đồng đội ra trung tâm chỉ huy. Ở vùng thiên tai, giữ an toàn cho mình cũng là để không trở thành gánh nặng cho lực lượng đang thực hiện nhiệm vụ.
Trong một bữa trưa ở căn nhà dân trên gò cao, chúng tôi ngồi cùng Đại tá Hoàng Mạnh Hùng, khi ấy là Phó Giám đốc Công an tỉnh Lào Cai. Cầm bát cơm, Đại tá Hùng nói rằng, chỉ cách chỗ chúng tôi ngồi vài bước chân có thể vẫn còn nạn nhân nằm dưới bùn. Mọi người lặng đi. Câu nói ấy theo tôi suốt những ngày ở Làng Nủ. Tôi nhớ chị Hoàng Thị Bóng. Khi lũ quét xảy ra, chị đang làm giúp việc ở TP Lào Cai, con trai làm lái xe tại Thái Bình. Hai mẹ con vội trở về. Ngôi nhà mới làm xong năm 2022 đã bị cuốn trôi, chồng chị mất tích. “Con trai tôi vẫn đang đi tìm anh ấy”, chị nói. Những ngày ấy, chị chạy ngược chạy xuôi, gặp ai cũng hỏi đã tìm thấy chồng mình chưa.
Tiếp cận người dân lúc ấy rất khó. Nhiều người không muốn trả lời phỏng vấn vì quá mệt mỏi. Có người nhận lời trò chuyện, nói được vài câu thì nghẹn lại, bật khóc khi nhắc tới người thân. Những điều tôi cần hỏi cũng chính là chuyện người đối diện chưa đủ sức nhắc lại. Đứng trước họ, tôi phải tự quyết định dừng, dù câu chuyện chưa được kể hết. Bài viết còn thiếu cũng không phải lý do để hỏi thêm khi người đối diện đang khóc.
La Guaira: chọn chỗ đứng giữa đống đổ nát
Tiếng gọi của người mẹ ở Làng Nủ còn đi cùng tôi đến một hiện trường cách nửa vòng trái đất. Ngày 24/6/2026, trận động đất kép tàn phá bang La Guaira, Venezuela. Đoàn cứu nạn, cứu hộ Việt Nam gồm 124 cán bộ, chiến sĩ thuộc Bộ Quốc phòng và Bộ Công an nhận lệnh sang giúp đỡ nước bạn. Cục Truyền thông CAND cử nhà báo Lê Hoàng và tôi tham gia đoàn. Sau hơn 22 giờ bay, đoàn hạ cánh xuống sân bay Simón Bolívar vào trưa 29/6 (giờ địa phương). Đoàn dựng doanh trại dã chiến tại một bến cảng, cách khu vực tìm kiếm chừng 40 phút lái xe.
Những con đường vắng lặng giữa khu dân cư đổ nát. Những gương mặt thất thần sau nhiều ngày chờ tin người thân. Mùi tử khí đặc quánh trong không khí, ám vào quần áo. Đội cứu nạn, cứu hộ Bộ Công an triển khai tìm kiếm tại khu vực Playa Grande, nơi nhiều tòa chung cư cao tầng gần như sụp đổ hoàn toàn. Những khối bê tông đổ nghiêng, chồng lên nhau. Hai chú chó nghiệp vụ Max và King được đưa vào khoanh vùng vị trí nạn nhân. Muốn tiếp cận sâu hơn, lực lượng cứu nạn phải kê chèn, chống đỡ để mở lối tiếp cận, đề phòng những phần công trình còn lại tiếp tục đổ sập. Giữa những khối bê tông có thể sập xuống, tôi phải tính kỹ đường tiếp cận và chọn vị trí chụp ảnh an toàn, tránh cản trở việc cứu nạn.
Ngày làm việc của đoàn thường bắt đầu từ 6h và nhiều hôm kết thúc lúc 23h. Nhiệt độ ban ngày khoảng 35 - 37 độ C, đêm xuống lại có mưa dông. Đại tá Phạm Hùng Dương, Phó Cục trưởng Cục Cảnh sát PCCC và CNCH, Trưởng đoàn Bộ Công an, kể với chúng tôi về một buổi sáng đoàn phải sơ tán khẩn cấp hai lần vì cảnh báo dư chấn. Có buổi chiều, gần 18h, đoàn chuẩn bị thu quân thì người dân báo có dấu hiệu sự sống. Cán bộ, chiến sĩ quay lại, tìm kiếm đến gần nửa đêm.
Ở La Guaira, chỉ một phiên dịch tiếng Tây Ban Nha phải hỗ trợ năm mũi công tác. Vốn tiếng Tây Ban Nha từ những năm du học tại Cuba giúp tôi chủ động hỏi chuyện người dân. Anh Dubiel Hernández là một trong những người tôi nhớ rõ. Em gái anh gặp nạn tại một tòa chung cư chín tầng. Anh miêu tả rất cụ thể về cô, từ dáng người tới những vật dụng cá nhân. Những chi tiết ấy giúp đoàn nhận diện thi thể em gái anh. Lời kể của người nhà có thể giúp lực lượng cứu nạn chọn hướng tiếp cận hoặc nhận diện nạn nhân. Vì thế, tôi phải ghi nhận kỹ cả những chi tiết ngoài câu hỏi đã dự tính. Nghe anh Dubiel, tôi hiểu thêm rằng một cuộc trò chuyện với người nhà nạn nhân có khi là một phần của việc tìm kiếm. Tôi nghĩ tới những lời nói ngắt quãng ở Làng Nủ. Cùng là người có thân nhân gặp nạn, mỗi người có một cách giãi bày. Phóng viên cần hiểu người đối diện đang muốn nói gì, ghi nhận cả những chi tiết ngoài dự tính, thay vì chỉ chờ câu trả lời cho điều mình định hỏi.
Rời hiện trường, công việc của phóng viên vẫn tiếp tục. Ở cả hai nơi, mạng internet đều rất kém. Ở Làng Nủ, ngay cả việc tìm được chỗ ngồi để tác nghiệp đã khó. Ở La Guaira, những hôm đoàn về doanh trại gần nửa đêm, Hà Nội đã vào giờ làm việc buổi sáng hôm sau, tòa soạn đang chờ bài và ảnh. Viết giữa vùng thiên tai, có những điều nhìn thấy rất rõ mà vẫn phải đắn đo trước khi đưa vào bài. Người dân đã chịu mất mát quá lớn, hình ảnh và câu chuyện của họ cần được chọn lựa thận trọng. Cảnh thi thể phủ bùn khiến tôi ám ảnh, nhưng tôi muốn kể kỹ hơn về những người đã lấy nước rửa bùn đất cho nạn nhân, về tiếng gọi của người mẹ chạy theo xe. Việc tìm kiếm vẫn tiếp tục ngay cả khi cơ hội cứu sống đã rất mong manh. Với nhiều gia đình, tìm được người thân để đưa về an táng là điều họ mong mỏi.
Ngày 1/11 này, Báo Công an nhân dân kỷ niệm 80 năm ngày phát hành số đầu tiên, cũng là lúc tôi có 15 năm gắn bó với tờ báo. Nghĩ về quãng thời gian ấy, tôi nhớ những người đã gặp trên đường tác nghiệp, những anh em mà mình được đi cùng. Mỗi bài viết được đăng phải xứng với những người đã chia sẻ câu chuyện với chúng tôi.
Tôi mong người dân Làng Nủ hay anh Dubiel ở La Guaira, nếu đọc lại những trang báo chúng tôi viết, vẫn nhận ra câu chuyện của mình.
