Lời cảnh báo sớm từ Arập Xêút
Vào giữa tháng 6/2012, giáo sư Ali Mohamed Zaki - nhà virus học Bệnh viện Soliman Fakeeh ở thành phố Jeddah, Arập Xêút - nhận được cuộc gọi từ một bác sĩ thông báo về tình trạng khác thường của một bệnh nhân nam đã 60 tuổi nhập viện với triệu chứng viêm phổi nặng do virus và muốn Zaki xác định virus này là gì.
Zaki được cung cấp mẫu nước bọt của bệnh nhân và bắt đầu tiến hành các xét nghiệm nhưng chỉ có được kết quả âm tính. Do bối rối nên cuối cùng Zaki gửi mẫu đến phòng thí nghiệm virus hàng đầu thế giới ở Trung tâm Y khoa Erasmus thành phố Rotterdam, Hà Lan.
Trong khi chờ đợi kết quả, Zaki vẫn tiếp tục thực hiện thêm các xét nghiệm riêng của mình. Lần này, Zaki có được kết quả dương tính cho thấy tác nhân lây nhiễm thuộc về một chủng virus gọi là MERS. Bệnh cảm lạnh do virus này gây ra còn nguy hiểm hơn bệnh Sars! Bác sĩ Zaki nhanh chóng gửi e-mail báo động đến phòng thí nghiệm ở Hà Lan - các xét nghiệm của họ cũng cho kết quả tương tự song có thêm thông tin là: MERS này là chủng mới chưa từng thấy trước đó.
Để cảnh báo các nhà khoa học khác, bác sĩ Zaki đưa thông tin lên proMED - một hệ thống báo cáo trên Internet được thiết kế để nhanh chóng chia sẻ những chi tiết về các bệnh lây nhiễm và báo động với các nhà nghiên cứu cũng như các cơ quan y tế trên thế giới.
Hành động này của bác sĩ Zaki đã gặp phải sự chống đối từ chính quyền Arập Xêút. Một tuần sau, Zaki phải trở về quê hương Ai Cập do hợp đồng ở bệnh viện đã bị hủy bỏ dưới sức ép từ phía Bộ Y tế Arập Xêút. Trả lời phỏng vấn trên tờ Guardian (Anh) từ thủ đô Cairo của Ai Cập, Zaki cho biết: "Họ không thích sự thật xuất hiện trên proMED. Họ buộc bệnh viện phải chấm dứt hợp đồng với tôi. Vì thế mà tôi phải rời bỏ công việc, nhưng đây là bổn phận của tôi do virus này rất nguy hiểm".
Nguy hiểm đến mức nào thì thực tế đã chứng minh. Trong khi bác sĩ Zaki đang nỗ lực xác định virus, tình hình sức khỏe của bệnh nhân suy sụp nhanh chóng và bệnh viêm phổi ngày càng diễn biến tồi tệ. Thận và các cơ quan khác của bệnh nhân bắt đầu hư hỏng. Bất chấp mọi loại thuốc và thẩm tách máu cũng như hỗ trợ hô hấp, cuối cùng bệnh nhân đã tử vong.
Từ khi MERS được công bố vào tháng 9/2012, những ca bệnh liên quan đến nó đã tăng đến con số 15 và hơn một nửa trong số đó đã tử vong. Vụ tử vong mới nhất là một bệnh nhân 39 tuổi được Arập Xêút báo cáo vào giữa tháng 3 vừa qua. Do virus lây từ người sang người cho nên các nhà khoa học đang cố gắng tìm hiểu nó và chuẩn bị cho điều tồi tệ nhất có thể xảy ra.
Ron Fouchier, nhà virus học phân tử ở Trung tâm Y khoa Erasmus, nói: "Chúng ta chưa biết được virus có khả năng làm bùng phát dịch bệnh trên diện rộng hay không. Hiện tại, chúng ta hoàn toàn mù tịt về điều này.
Cũng vào tháng 9/2012, các bác sĩ Bệnh viện St. Thomas's ở London (Anh) đã nhận một bệnh nhân nam 49 tuổi đến từ thủ đô Doha của Qatar. Bệnh nhân được đưa đến bệnh viện trong tình trạng nhiễm trùng đường hô hấp rất nặng nên được điều trị cách ly. Thủ phạm là một loại virus nhưng cơ chế lây nhiễm vẫn là một bí ẩn. Bệnh nhân mới vừa đến Arập Xêút thì nhiễm bệnh. Các bác sĩ bệnh viện lập tức cảnh báo đến Cơ quan Bảo vệ Y tế Anh (HPA) để mở cuộc điều tra.
Sau đợt xét nghiệm đầu tiên, hai nhà khoa học ở HPA truy cập proMED và phát hiện báo cáo của bác sĩ Zaki ở Bệnh viện Arập Xêút về dòng MERS mới gây chết người rất nhanh. Và cả hai bệnh nhân đều có các triệu chứng giống nhau. Kết quả điều tra của HPA cho thấy virus ở Anh giống đến 99,5% virus được xác định ở Hà Lan. HPA liền báo cáo đến WHO và cơ quan này đã đưa ra cảnh báo toàn cầu ngay sau đó.
Tony Mounts, lãnh đạo Ban theo dõi và giám sát dịch bệnh ở WHO, nhận định: "Chúng ta hiện đang có hai trường hợp xảy ra chỉ cách nhau vài tháng và cả hai đều bị viêm phổi nặng". Mounts hết sức lo ngại khi chỉ vài tuần sau đó, khoảng 3 triệu người trên khắp thế giới hành hương về thành phố Mecca ở miền Tây Arập Xêút tạo điều kiện cho virus lây lan và như thế sẽ là một thảm họa toàn cầu. Nhưng, may mắn sự lo ngại đã không xảy ra mà lại bùng phát ở những nơi khác trong khu vực.
Nhiều trường hợp được ghi nhận ở Jordan. Vào tháng 4/2012, 11 người - bao gồm 8 nhân viên y tế - mắc bệnh về đường hô hấp. Các xét nghiệm tử thi của hai bệnh nhân cho thấy dương tính với chủng virus mới.
Tháng 2/2013, giới chức y tế Anh báo cáo trường hợp nhiễm bệnh đầu tiên ở một công dân nước này. Abid Hussain, 60 tuổi, ngã bệnh sau chuyến hành hương đến Trung Đông và sau đó lây nhiễm cho con trai tên là Khalid và người này đã chết sau vài ngày bị nhiễm bệnh.
Khalid - chồng của Azima Hussain, 33 tuổi, và con của Abid Hussain - là người Anh đầu tiên chết vì bệnh mới giống như Sars. Theo lời kể của Azima, cha chồng của chị - ông Abid Hussain - ngã bệnh trong chuyến hành hương đến thành phố Mecca của Arập Xêút với mục đích cầu nguyện cho con trai Khalid, 38 tuổi, mắc căn bệnh ung thư não quái ác. Ông Abid có các triệu chứng giống như cúm gà, bắt đầu ho ngay khi trở về Anh và được đưa ngay vào Bệnh viện Nữ hoàng Elizabeth - nơi Khalid đang được hóa trị chữa bệnh ung thư não - vào ngày 7/2/2013 và sau đó được chuyển đến Manchester để chăm sóc đặc biệt.
Ngày 10/2/2013, Khalid bắt đầu có các triệu chứng tương tự như Abid và 10 ngày sau thì chết, nguyên nhân được cho là do MERS. Các bác sĩ tin chắc Abid lây truyền bệnh cho con trai vào vài ngày đầu tiên khi ông từ Mecca trở về Anh.
Virus đến từ đâu?
Không ai biết virus này đến từ đâu song các nhà khoa học liên hệ đến loài dơi muỗi. Virus gây bệnh SARS cũng có nguồn gốc từ loài dơi này mặc dù con người bị lây nhiễm qua con cầy hương bị nhiễm bệnh. Nhiều nhà khoa học nghi ngờ động vật trung gian mang virus mới từ dơi lây sang người. Bệnh nhân ở Doha được điều trị tại Đức sở hữu một trại nuôi dê và từng kể cho các bác sĩ biết chuyện một số con dê của ông mắc bệnh trước khi ông ngã bệnh.
Loại virus mới được cho là có thể ẩn núp trong cơ thể vật nuôi tại các trang trại ở Arập Xêút hay cả Jordan và Qatar, song các quốc gia này cũng là những quốc gia nhập khẩu vật nuôi hàng đầu thế giới. Mounts nhận định: "Tôi cho là những con dơi ở Sudan hay Pakistan nhiễm virus rồi lây truyền cho vật nuôi trước khi chúng được nhập khẩu vào Arập Xêút, Jordan và Qatar".
Ron Fouchier mong muốn Arập Xêút, Qatar cũng như các quốc gia láng giềng nên nhanh chóng tiến hành xét nghiệm những con dê, cừu, lạc đà, ngựa và những con vật khác để tìm MERS.
Ron Fouchier cũng đề nghị xét nghiệm máu ngẫu nhiên nơi người để biết được MERS phổ biến như thế nào trong dân chúng. Các xét nghiệm trên người và thú vật có thể giải đáp hai câu hỏi: virus ẩn núp ở đâu và nó phổ biến như thế nào? Một nhóm nhà khoa học mang tên Silver (trong đó có Ron Fouchier) ở châu Âu đã bắt đầu tiến hành thử nghiệm tính hiệu quả của hàng trăm loại thuốc chống virus được Cơ quan Quản lý thuốc và thực phẩm Mỹ (FDA) phê chuẩn.
Giáo sư bác sĩ Ali Mohamed Zaki hiện nay đang làm việc tại Đại học Ain Shams ở thủ đô Cairo của Ai Cập và sắp tới ông có kế hoạch kiểm tra các mẫu máu từ các bệnh nhân được điều trị tại một trong các bệnh viện trong thành phố Cairo để tìm xem có bất cứ trường hợp nhiễm virus nào chưa được phát hiện hay chưa được báo cáo hay không.
Zaki cho biết, ông cũng giúp chính quyền Ai Cập kiểm tra những người ốm trở về từ thành phố Mecca - cuộc hành hương hàng năm của người Hồi giáo đến thánh địa Mecca ở Arập Xêút
