Quy định mới nhất đối với 3 công ty này dự kiến sẽ được áp dụng vào tháng 12 tới khi Ủy ban châu Âu yêu cầu các tổ chức này phải đưa ra cơ sở chi tiết cho việc xếp hạng và lý giải vì sao họ nâng hay hạ bậc tín nhiệm trái phiếu của một quốc gia.
Sau kinh tế Hy Lạp, đến lượt đồng euro đang bị khủng hoảng vì mất niềm tin của thị trường. Nhưng nếu hoàn cảnh đầy bất trắc của Hy Lạp là điều mà người ta có thể hiểu được, thì việc đồng euro bị tấn công tới tấp và mất giá nặng nhất kể từ 6 năm nay đã khiến giới lãnh đạo châu Âu lo ngại.
Về nguyên tắc, giữa người đi vay tiền và người cho vay có một cơ quan trung gian định lượng khả năng trả nợ của người vay. Công ty trung gian này phải có vị trí độc lập và định ra khả năng thanh toán của khách nợ. Nếu người đi vay là một quốc gia, cấp độ an toàn và khả năng sinh lời của việc cho vay là một tiêu chuẩn được thị trường chú ý.
Các công ty này đánh giá giá trị của tờ giấy nợ theo gần 20 cấp cao thấp khác nhau. Trên thế giới, 3 công ty Standard & Poor's, Moody's và Fitch thực tế kiểm soát tới 90% thị trường trái phiếu - là giấy nợ - của thế giới nên tiếng nói của họ rất có ảnh hưởng.
Các công ty này thường được chính quốc gia vay tiền qua phát hành trái phiếu yêu cầu nghiên cứu và đánh giá mức an toàn tài chính hay tín dụng, nhằm thuyết phục khách hàng mua trái phiếu. Họ nghiên cứu hồ sơ kinh tế của quốc gia, thảo luận với giới chức hữu trách, tham khảo ý kiến của các nhà đầu tư, của giới ngân hàng và đưa ra nhận định họ nghĩ rằng khách quan về khả năng trả nợ, về các loại rủi ro tín dụng, ngoại hối, chính trị... có thể ảnh hưởng đến khả năng sinh lời và mức độ hiểm nguy của việc cho vay.
Nguyên tắc chung là rủi ro mất nợ càng cao thì tiền lãi càng cao. Loại có lời thấp nhưng là nơi đầu tư an toàn. Loại thiếu an toàn thì không được gọi là đầu tư mà bị coi là "giấy lộn". Nghĩa là nếu muốn cho vay thì sẽ phải đòi lãi suất rất cao. Nước nào cần tiền mà đi vay và lại bị đánh giá là bị rủi ro cao thì rất khốn đốn vì phải trả phân lời cao hơn nên càng tốn tiền khi đang cần tiền.
Sau vụ khủng hoảng tại Hy Lạp, vào hạ tuần tháng 4 vừa qua, khi các công ty này hạ mức an toàn của trái phiếu do Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha phát hành thì các nước này thêm khốn đốn và có thể bị vạ lây từ Hy Lạp. Khi ấy, khối sử dụng đồng euro càng thêm khó khăn và tốn kém để vừa cấp cứu Hy Lạp, vừa ngăn khủng hoảng lây lan làm đồng euro lại càng thêm mất giá.
Vì vậy, các chính quyền châu Âu, cả Pháp và Đức lẫn các nước đang bị nguy cơ khủng hoảng, đều trách các công ty lượng giá này là đổ thêm dầu vào lửa, gây thêm khó khăn cho việc cấp cứu và làm thị trường càng mất tin tưởng vào đồng euro. Các công ty ấy gây điên đảo và làm đồng euro bị mất giá.
Trong phát biểu tại Nghị viện châu Âu ngày 4/5 vừa qua, tùy viên thương mại nội khối của Ủy ban châu Âu, Michel Barnier, cho biết tốc độ tụt hạng tín nhiệm của Hy Lạp và một số quốc gia châu Âu khác không khỏi làm ông kinh ngạc. Quan chức này cũng cho rằng chỉ những tổ chức xếp hạng tín dụng nhất định mới được phép đánh giá mức độ tin cậy của các quốc gia. "Tôi cho rằng ảnh hưởng của việc xếp hạng tín dụng đối với đời sống tài chính đã rất lớn. Quyết định của các tổ chức đánh giá không chỉ tác động đến các công ty, tập đoàn... mà còn cả quốc gia. Đó là lý do vì sao họ phải có trách nhiệm trong các quyết định của mình"- ông Barnier khẳng định.
Nhiều ý kiến chỉ trích rằng đây là âm mưu của Mỹ và Anh nhằm khuynh đảo khối euro vì thực chất 2 công ty Standard & Poor's và Moody's là của Mỹ, còn Fitch là một liên doanh giữa các doanh nghiệp Pháp và Anh. Tuy nhiên, cũng có người cho rằng điều này là không đúng.
Hồi đầu tháng 5, lãnh đạo kinh tế tài chính các nước châu Âu cùng Ngân hàng Trung ương châu Âu và Quỹ Tiền tệ Quốc tế đã công bố một kế hoạch cứu Hy Lạp và ổn định tài chính trong khối euro trị giá 750 tỉ euro và bây giờ là tới hạn kỳ thi hành kế hoạch. Các nước đều ý thức được nhiều khó khăn chính trị lồng trong kế hoạch cấp cứu tài chính này nhưng muốn trấn an thị trường bằng ngạch số rất cao của kế hoạch vì trị giá tương đương cả nghìn tỉ USD.
Họ chỉ mong là thị trường tin tưởng, đừng hốt hoảng mà làm vấn đề cứu giúp thêm khó khăn và tốn kém. Trong hoàn cảnh ấy, họ có ác cảm với những kẻ đứng ngoài chấm điểm và cứ nêu ra mặt tiêu cực của kế hoạch hay của các nước cần cấp cứu. Ngoài ra, những phát biểu đầy mâu thuẫn của giới chính trị châu Âu nhằm biện bạch với cử tri ở nhà về nhu cầu cấp cứu không chỉ chế độ bao cấp của Hy Lạp mà cả tương lai của đồng euro cũng làm thị trường mất tin tưởng vào đồng tiền thống nhất của khối euro.
Tuy nhiên, đã từ lâu rồi dư luận và cả Mỹ cũng đã phê phán các công ty lượng giá này. Trong năm 2009, Standard & Poor's, Fitch và Moody's đều đã phải thừa nhận sai lầm trong việc đánh giá các sản phẩm vay dưới chuẩn tại Mỹ, một trong những nguyên nhân chủ yếu gây ra suy thoái kinh tế toàn cầu vừa qua. Bây giờ thì họ lại quá bi quan đánh giá sai tình hình của Tây Ban Nha hay Bồ Đào Nha.
Tại Mỹ, các công ty này cũng bị tố cáo là ăn cánh với các ngân hàng trong cách lượng giá có ẩn ý. Thượng viện Mỹ muốn đưa họ vào nề nếp và gia tăng việc kiểm soát. Tuy nhiên, nghệ thuật ăn cánh với doanh nghiệp là một biệt tài của nhiều chính khách Mỹ, kể cả các chính khách đang đòi tăng cường kiểm soát doanh nghiệp
