Bộ Giáo dục và Đào tạo (GD&ĐT) đang lấy ý kiến về việc tổ chức kỳ thi tuyển sinh lớp 10 THPT với hai môn Ngữ văn và Toán thay cho ba môn hoặc ba bài thi hiện nay. Theo ý kiến của nhiều giáo viên và phụ huynh học sinh, phương án chỉ thi môn Ngữ văn và Toán có ưu điểm dễ nhận thấy nhất là có thể giảm bớt áp lực cho học sinh. Một kỳ thi với hai môn sẽ tạo điều kiện để học sinh tiếp tục học tập tương đối toàn diện thay vì dồn quá nhiều thời gian vào luyện thi. Với phụ huynh, đây cũng là phương án giảm đáng kể áp lực về kinh tế và tâm lý.
Tuy nhiên, nếu chỉ nhìn vào số môn thi để kết luận rằng thi 2 môn sẽ giảm áp lực thì chưa đủ. Bởi áp lực của kỳ thi lớp 10 không chỉ đến từ số lượng môn thi mà còn đến từ mức độ cạnh tranh. Ở những địa phương có tỷ lệ học sinh vào THPT công lập cao, khi hàng chục nghìn thí sinh cùng cạnh tranh một số lượng chỉ tiêu nhất định, mỗi điểm số đều có ý nghĩa. Khi đó, chỉ hai môn thi đồng nghĩa với việc kết quả của một bài thi có thể tác động rất lớn đến cơ hội trúng tuyển. Nói cách khác, giảm một môn thi chưa chắc đã đồng nghĩa với giảm áp lực cạnh tranh.
Một vấn đề khác cũng cần được tính đến là nguy cơ học lệch. Nếu học sinh biết chắc chỉ thi Toán và Ngữ văn, không ít em có thể dành phần lớn thời gian cho hai môn này, trong khi mức độ đầu tư cho các môn còn lại giảm xuống. Điều này không thật sự phù hợp với mục tiêu giáo dục toàn diện của Chương trình GDPT 2018.
Thầy Đinh Đức Hiền, Giám đốc điều hành hệ thống Trường tiểu học, THCS và THPT FPT Bắc Giang cho rằng, có lẽ câu hỏi quan trọng nhất không phải là “thi 2 môn hay 3 môn?” mà phải là: “Kỳ thi này đang phục vụ mục tiêu giáo dục nào và sẽ khiến học sinh học như thế nào?”. Thi cử suy cho cùng chỉ là công cụ. Điều cần bảo vệ không phải là số môn thi mà là mục tiêu giáo dục phía sau kỳ thi ấy.
Phân tích cụ thể hơn, thầy Hiền cho biết, giảm số môn chưa chắc đã giảm được áp lực. Thực tế cho thấy, áp lực lớn nhất của kỳ thi vào lớp 10 không nằm ở việc thi 2 hay 3 môn mà nằm ở mức độ cạnh tranh giữa số người muốn vào và số chỗ học. Nếu số học sinh cạnh tranh vẫn như cũ, giảm một môn chủ yếu làm giảm khối lượng ôn tập, chứ chưa chắc giảm được áp lực cạnh tranh.
Thậm chí, khi chỉ còn Toán và Ngữ văn, giá trị của từng 0,25 điểm ở hai môn này sẽ tăng lên. Nhu cầu học thêm rất có thể không giảm mà chỉ dịch chuyển mạnh hơn về Toán và Văn. Do đó, nếu muốn giảm áp lực thi cử, cần tìm đúng nguồn tạo ra áp lực, chứ không chỉ giảm số môn thi.
Một vấn đề khác đáng chú ý hơn theo thầy Hiền là tại Việt Nam, kỳ thi không chỉ đo việc học mà còn định hướng việc học. Về nguyên tắc phải là: "Học gì thi nấy." Nhưng thực tế nhiều năm qua cho thấy một quy luật rất mạnh: "Thi gì, học nấy". Môn nào quyết định cơ hội vào lớp 10 thì học sinh dành nhiều thời gian hơn, phụ huynh đầu tư nhiều hơn, nhà trường quan tâm nhiều hơn và thị trường luyện thi cũng tập trung vào đó.
Vì vậy, câu hỏi không chỉ là: “Toán và Văn có đủ để phân loại học sinh không?” mà là nếu nhiều năm chỉ thi Toán và Văn, học sinh THCS sẽ thay đổi cách học như thế nào? Đó mới là tác động dài hạn mà chính sách cần tính đến".
Ngoài ra, chương trình GDPT năm 2018 thiết kế THCS là giai đoạn giáo dục cơ bản, còn THPT ngày càng tăng tính lựa chọn và định hướng nghề nghiệp. Nhưng muốn học sinh 15 tuổi lựa chọn đúng thì trước hết các em phải được học đủ rộng để biết mình mạnh ở đâu, thích gì và phù hợp với lĩnh vực nào.
Nếu từ lớp 8, lớp 9, các môn Khoa học tự nhiên, Ngoại ngữ, Tin học, Công nghệ, các môn Khoa học xã hội dần được xem là “không thi”, rất khó kỳ vọng học sinh vẫn đầu tư và khám phá năng lực của mình một cách đầy đủ. Trong khi đó, hướng nghiệp không bắt đầu khi học sinh chọn môn ở lớp 10. Hướng nghiệp bắt đầu từ việc tạo đủ trải nghiệm để các em hiểu chính mình.
“Theo tôi, chúng ta không nhất thiết phải giữ một môn thứ ba thật nặng, cũng không nhất thiết phải mỗi năm chọn một môn rồi để cả xã hội chờ xem “năm nay thi môn gì”. Nhưng cũng không nên vì muốn giảm áp lực mà mặc nhiên cho rằng ít môn thi nhất sẽ là phương án tốt nhất. Chúng ta có thể nghiên cứu một cấu trúc: Toán + Ngữ văn + một bài đánh giá nền tảng tổng hợp ở mức cơ bản. Toán và Ngữ văn vẫn đảm nhiệm vai trò chính trong phân loại. Bài tổng hợp không nhằm tìm học sinh giỏi toàn diện mà chỉ xác nhận rằng sau 9 năm giáo dục phổ thông, học sinh vẫn có một nền tảng tối thiểu về khoa học, xã hội, ngoại ngữ và công nghệ”, thầy Đinh Đức Hiền nêu ý kiến.
Cô Nguyễn Thị Vân Hồng, Hiệu trưởng Trường Tiểu học và THCS Chương Dương (Hà Nội) cũng cho rằng, kỳ thi tuyển sinh vào lớp 10 nên tiếp tục duy trì 3 môn. Trong đó, Toán và Ngữ văn là hai môn thi ổn định, còn môn thứ ba có thể được lựa chọn trong số các môn học của chương trình THCS và không nên cố định một môn. Theo cô Vân Hồng, ưu điểm quan trọng của phương án này là giúp hạn chế tình trạng học lệch, học chỉ để phục vụ kỳ thi. Khi môn thi thứ ba có thể được lựa chọn từ các môn học trong chương trình, học sinh sẽ có ý thức học tập đầy đủ, nghiêm túc hơn trong suốt những năm THCS, tránh tình trạng học lệch.
Thầy Trần Mạnh Tùng, giáo viên Toán tại Hà Nội cũng cho rằng, trên bình diện chung, hiện nay kỳ thi vào lớp 10 đang rất căng thẳng, gây áp lực cho học sinh, nhà trường, phụ huynh và xã hội. Để giảm bớt áp lực, vấn đề không phải chỉ nằm ở việc giảm bớt số môn thi mà phải hướng đến các giải pháp toàn diện hơn. Trong đó, giải pháp đầu tiên là tiếp tục xây thêm trường, lớp bởi quan hệ cung - cầu đang là lời giải chính cho bài toán áp lực này.
Giải pháp thứ hai là chúng ta cũng sẽ hướng đến việc không cần phải thi vào lớp 10 nữa. Nếu làm được điều này thì mới thực sự tiến bộ. Đó là chúng ta phải tôn trọng đánh giá quá trình. Khi đó, chúng ta sẽ không phải lo ngại môn nào học nhiều, môn nào học ít, hay không thi thì có học hay không. Và để triển khai được việc đánh giá quá trình, phải có cách thức kiểm tra, đánh giá và giám sát thật chặt chẽ...
