Khi niềm tin của khách hàng bị đánh tráo

Mới đây Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an tỉnh Thanh Hóa đã triệt phá thành công đường dây buôn lậu kim cương xuyên quốc gia do người nước ngoài điều hành, tiến hành khởi tố 22 bị can. Theo kết quả điều tra, từ năm 2024 đến nay, đường dây này đã thực hiện trót lọt 141 chuyến vận chuyển, đưa hơn 28.000 viên kim cương các loại vào Việt Nam tiêu thụ với tổng doanh thu ước tính khoảng 280 tỷ đồng.

Đáng nói, cơ quan Công an xác định người đứng đầu khâu “hợp thức hóa” cho số kim cương lậu là ông Đặng Ngọc Thảo (sinh năm 1974, trú tại TP Hồ Chí Minh), nguyên Tổng Giám đốc Công ty P-Lab. Ông Thảo đồng thời là em trai bà Đặng Thị Lài - Thành viên HĐQT PNJ. Bà Lài hiện cũng là Chủ tịch, người đại diện theo pháp luật của P-Lab.

Theo cơ quan điều tra, giấy chứng nhận kiểm định là yếu tố quyết định giá trị thương mại cũng như niềm tin của khách hàng đối với sản phẩm kim cương. PNJ-LAP là đơn vị kiểm định độc lập, theo quy định không được phép kinh doanh đối với các sản phẩm mình kiểm định, tuy nhiên Đặng Ngọc Thảo vì mục đích vụ lợi đã thực hiện trái với quy định, gây ảnh hưởng đến uy tín của cơ quan kiểm định, ảnh hưởng đến niềm tin của khách hàng đối với các sản phẩm kim cương đang được lưu hành trên thị trường Việt Nam.

Đường dây buôn lậu liên quan đến cựu lãnh đạo doanh nghiệp lớn trong ngành kim cương khiến dư luận dậy sóng. Trong nhiều năm, người tiêu dùng vẫn coi giấy kiểm định là “tấm vé bảo đảm” cho giá trị của viên kim cương. Tuy nhiên, diễn biến vụ án cho thấy khâu kiểm định bị lợi dụng hoặc gian lận thì chính giấy chứng nhận lại trở thành công cụ tạo dựng niềm tin giả.

Trước đó, chỉ trong 3 tuần từ cuối tháng 5 đến giữa tháng 6, sau một bài livestream trên mạng xã hội liên quan đến hoạt động kinh doanh kim cương tại cửa hàng Vàng bạc Kim Lý - một thương hiệu lâu năm ở TP Hồ Chí Minh, thị trường ngầm bắt đầu dậy sóng.

Cao trào, gần đây, không ít cửa hàng kim cương tại TP Hồ Chí Minh “bất ngờ” đóng cửa tạm thời. Khách hàng tìm đến tiệm để tìm hiểu hoặc thậm chí bán lại kim cương với giá thấp hơn 5% giá mua… Sự vụ chỉ dịu lắng sau khi đại diện cửa hàng Vàng bạc Kim Lý xuất hiện trước truyền thông, khẳng định hoạt động kinh doanh vẫn diễn ra bình thường, tiếp tục thu mua theo chính sách đã công bố.

Và đến khi đường dây nhập lậu 28.000 viên kim cương bị triệt phá, khách hàng mới ngã ngửa, hóa ra bao lâu nay họ bỏ ra rất nhiều tiền mua những viên kim cương xa xỉ nhưng đổi lại chỉ là những tờ giấy kiểm định thật giả lẫn lộn.

Hầu hết các doanh nghiệp bán kim cương đều khẳng định sẽ thu mua lại với mức 92 - 95% giá bán ra. Muốn bán phải bán tại chính doanh nghiệp đã mua. Thế nhưng thực tế ngược lại, kim cương không những mất giá mà nhiều người còn rơi vào tình trạng không thể bán lại được khi doanh nghiệp đã “biến mất”.

Cần siết chặt hơn chuỗi kiểm định

Thị trường kim cương vốn đã tồn tại nhiều phân khúc với mức giá chênh lệch rất lớn. Cùng một kích cỡ nhưng giá trị có thể khác nhau hàng chục, thậm chí hàng trăm triệu đồng do khác biệt về màu sắc, độ tinh khiết, giác cắt hay nguồn gốc.

Khi xuất hiện thêm kim cương nhập lậu được “khoác áo” hợp pháp bằng những tờ giấy kiểm định giả, thị trường càng trở nên khó kiểm soát.

Luật sư Nguyễn Văn Tuấn - Giám đốc, Công ty Luật TNHH TGS (Thuộc Đoàn luật sư Thành phố Hà Nội), cho biết: Về bản chất, kiểm định kim cương là hoạt động đánh giá đặc tính kỹ thuật của viên kim cương tại thời điểm kiểm định, như trọng lượng carat, màu sắc, độ tinh khiết, giác cắt, kích thước, hình dạng, mã số khắc laser nếu có, tình trạng xử lý, kim cương tự nhiên hay tổng hợp. Trên thị trường, quy trình này thường do các trung tâm giám định, phòng thử nghiệm hoặc đơn vị kiểm định đá quý thực hiện theo quy trình nội bộ và tiêu chuẩn kỹ thuật mà đơn vị công bố áp dụng.

Thông thường, quy trình kiểm định gồm các bước: tiếp nhận mẫu; ghi nhận thông tin nhận diện; kiểm tra bằng thiết bị chuyên dụng; phân tích các tiêu chí chất lượng; đối chiếu tiêu chuẩn áp dụng; lập phiếu kết quả, chứng thư hoặc giấy kiểm định; trả mẫu và kết quả cho khách hàng. Một số đơn vị có hệ thống tra cứu chứng thư điện tử hoặc mã QR để kiểm tra thông tin viên đá.

Tuy nhiên, cần phân biệt rất rõ: giấy kiểm định kim cương không đồng nghĩa với giấy chứng nhận nguồn gốc hợp pháp. Giấy kiểm định chủ yếu xác nhận đặc tính kỹ thuật của viên kim cương, không phải là chứng từ hải quan, hóa đơn tài chính, chứng nhận nhập khẩu hợp pháp hay chứng nhận quyền sở hữu.

Để quản lý thị trường kim cương, theo luật sư Nguyễn Văn Tuấn, cần có quy định riêng hoặc chương riêng về quản lý đá quý, kim cương, trang sức giá trị cao. Hiện nay, kim cương đang nằm rải rác trong nhiều nhóm quy định khác nhau, chưa có cơ chế chuyên biệt tương xứng với giá trị tài sản và rủi ro buôn lậu, rửa tiền, gian lận thương mại.

Thứ hai, cần quy định rõ điều kiện đối với tổ chức kiểm định kim cương, bao gồm tiêu chuẩn phòng thử nghiệm, nhân sự giám định, thiết bị, quy trình lưu hồ sơ, trách nhiệm pháp lý khi cấp chứng thư sai hoặc để chứng thư bị lợi dụng.

Thứ ba, cần quy định bắt buộc về truy xuất nguồn gốc đối với kim cương thương mại. Một viên kim cương đưa ra thị trường nên có tối thiểu 03 lớp chứng từ: chứng từ nhập khẩu hoặc chứng minh nguồn gốc hợp pháp; chứng thư kiểm định kỹ thuật; hóa đơn, chứng từ giao dịch.

Thứ tư, cần tăng cường quản lý giao dịch giá trị lớn. Kim cương có giá trị cao, dễ cất giấu và dễ chuyển đổi thành tiền, nên có nguy cơ bị lợi dụng để rửa tiền hoặc chuyển tài sản bất hợp pháp. Do đó, cần có cơ chế nhận diện giao dịch bất thường, thanh toán không dùng tiền mặt đối với giao dịch vượt ngưỡng nhất định, lưu trữ thông tin khách hàng và báo cáo giao dịch đáng ngờ.

Thứ năm, cần tăng chế tài đối với hành vi sử dụng giấy kiểm định, hóa đơn, chứng từ để hợp thức hóa hàng nhập lậu. Nếu đủ yếu tố cấu thành tội phạm, hành vi buôn lậu có thể bị xử lý theo Điều 188 Bộ luật Hình sự. Trường hợp làm giả, sử dụng giấy tờ giả, hóa đơn giả, hoặc tài liệu giả của cơ quan, tổ chức thì tùy tính chất, mức độ có thể bị xem xét thêm các tội danh tương ứng.

Thứ sáu, cần xây dựng cơ sở dữ liệu liên ngành giữa hải quan, thuế, quản lý thị trường, cơ quan kiểm định và cơ quan điều tra đối với nhóm hàng hóa giá trị cao như kim cương, vàng, đá quý. Nếu không có dữ liệu liên thông thì rất khó phát hiện một viên kim cương đã đi qua những khâu nào, nhập từ đâu, kiểm định khi nào, bán cho ai.

Luật sư Nguyễn Văn Tuấn cũng đưa ra khuyến nghị đối với cơ quan quản lý, doanh nghiệp và người tiêu dùng.

Đối với cơ quan quản lý, cần chuyển từ quản lý theo từng khâu riêng lẻ sang quản lý theo chuỗi: nhập khẩu - kiểm định - lưu thông - giao dịch - thuế - hậu kiểm. Cần tăng cường kiểm tra rủi ro tại cửa khẩu, sân bay, chuyển phát nhanh; đồng thời thanh tra các tổ chức kiểm định, doanh nghiệp kinh doanh đá quý có giao dịch số lượng lớn, doanh thu bất thường.

Đối với doanh nghiệp kinh doanh đá quý, cần coi chứng từ nguồn gốc là yếu tố sống còn. Doanh nghiệp không nên chỉ dựa vào giấy kiểm định, mà phải lưu đầy đủ tờ khai hải quan, hóa đơn, hợp đồng mua bán, chứng từ thanh toán, chính sách bảo hành và hồ sơ kiểm định. Việc bán kim cương không rõ nguồn gốc có thể gây rủi ro rất lớn, không chỉ về dân sự, hành chính mà cả hình sự.

Đối với các đơn vị kiểm định, cần xác lập lại ranh giới trách nhiệm: kiểm định kỹ thuật là một việc, xác nhận nguồn gốc hợp pháp là việc khác. Tuy nhiên, nếu phát hiện dấu hiệu bất thường như kiểm định số lượng lớn, lặp lại, không có chứng từ, cùng một nhóm người gửi mẫu, hoặc thông tin khai báo không nhất quán thì cần có cơ chế cảnh báo, lưu hồ sơ và phối hợp với cơ quan chức năng.

Đối với người tiêu dùng, khi mua kim cương cần yêu cầu đủ hồ sơ: giấy kiểm định, hóa đơn bán hàng, thông tin bên bán, chính sách thu đổi, bảo hành và chứng từ thể hiện nguồn gốc hợp pháp nếu là kim cương nhập khẩu. Người dân không nên hiểu rằng “có giấy kiểm định” là chắc chắn hợp pháp. Giấy kiểm định chỉ giúp xác định đặc tính viên đá; còn nguồn gốc hợp pháp phải được chứng minh bằng chứng từ nhập khẩu, hóa đơn và hồ sơ giao dịch hợp lệ.

Từ vụ án này có thể thấy, thị trường kim cương muốn minh bạch thì không thể chỉ dựa vào niềm tin hoặc uy tín thương mại. Cần một cơ chế pháp lý rõ ràng, dữ liệu truy xuất được, trách nhiệm kiểm định minh bạch và chế tài đủ mạnh. Đây là điều kiện cần thiết để bảo vệ người tiêu dùng, bảo vệ doanh nghiệp làm ăn chân chính và phòng ngừa các đường dây buôn lậu, hợp thức hóa tài sản bất hợp pháp trong tương lai.