Cuộc cách mạng khoa học “không hóa đơn”
Nghiên cứu cơ bản là "gốc rễ" của mọi sự phát triển, nhưng để cái gốc ấy nở hoa thành công nghệ chiến lược, nhà khoa học cần một môi trường được "cởi trói" hoàn toàn về tư duy và tài chính. PGS.TS. Nguyễn Tiến Đạt, Tổng Giám đốc Trung tâm đổi mới sáng tạo công nghệ cao (HTIC) người xuất thân từ nghiên cứu cơ bản, đã thẳng thắn thừa nhận: "Các nhà khoa học thực ra tư duy về kinh tế và thị trường hầu như rất yếu. Khi bước vào "trạng thái mới", họ cần được tập trung toàn lực vào chuyên môn thay vì biến mình thành một kế toán viên miễn cưỡng".
Cùng chung góc nhìn, ông Trần Văn Trung (Chủ tịch Câu lạc bộ ươm tạo HTIC) chia sẻ rằng, hành trình đưa sáng kiến vào cuộc sống rất khó khăn, chủ yếu nằm ở "những thủ tục và hành chính pháp lý phức tạp". Điều này khiến nhà khoa học tiêu tốn nguồn lực vào những việc ngoài chuyên môn thay vì tập trung sáng tạo. Mặt khác, trước đây, cơ chế quản lý đề tài thường yêu cầu sự đảm bảo tuyệt đối về kết quả, khiến nhà khoa học ngại dấn thân. Theo đại diện Bộ Khoa học và Công nghệ (KH&CN), các kết quả nghiên cứu thường chỉ dừng lại ở dạng "báo cáo, đề tài, hội thảo" nếu thiếu cơ chế bảo vệ và quản trị rủi ro.
Lập luận này nhận được sự đồng thuận lớn khi đại diện Quỹ NAFOSTED cho biết: Cơ chế Quỹ hiện được áp dụng đối với các nhiệm vụ KH&CN do Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ Quốc gia tài trợ, đặt hàng, hỗ trợ. Các nhiệm vụ KH&CN đang thực hiện theo cơ chế đã được phê duyệt trước đây vẫn tiếp tục thực hiện theo quy định và thẩm quyền quản lý tương ứng. Đối với các nhiệm vụ KH&CN do Quỹ tài trợ, ngân sách nhà nước được cấp theo kế hoạch tài chính của Quỹ; Quỹ chủ động tổ chức xét chọn, ký hợp đồng, cấp kinh phí và quản lý nhiệm vụ trên cơ sở đánh giá chuyên môn độc lập, cạnh tranh, minh bạch và gắn với kết quả đầu ra.
Về khoán chi đến sản phẩm cuối cùng, hình thức khoán chi, gồm khoán chi từng phần hoặc khoán chi đến sản phẩm cuối cùng, được xác định ngay từ giai đoạn phê duyệt và ký hợp đồng thực hiện nhiệm vụ KH&CN. Thực tế, các nhiệm vụ KH&CN đang triển khai theo hình thức khoán chi từng phần là trên cơ sở đề xuất của tổ chức đăng ký chủ trì và được xem xét phù hợp với tính chất, nội dung, mức độ rủi ro và khả năng xác định sản phẩm đầu ra của từng nhiệm vụ.
Điều này không có nghĩa là Bộ KH&CN không chủ trương thực hiện khoán chi đến sản phẩm cuối cùng. Ngược lại, Bộ khuyến khích áp dụng hình thức này đối với các nhiệm vụ KH&CN phù hợp, nhất là nhiệm vụ có mục tiêu rõ, sản phẩm cuối cùng xác định được, tiêu chí nghiệm thu đo lường được, có khả năng ứng dụng, chuyển giao hoặc thương mại hóa.
Trong thời gian tới, Bộ KH&CN sẽ tiếp tục hoàn thiện cơ chế để mở rộng có chọn lọc hình thức khoán chi đến sản phẩm cuối cùng đối với các nhiệm vụ KH&CN mới. Tinh thần của Bộ KH&CN là không áp dụng khoán chi một cách cơ học, mà lựa chọn phương thức phù hợp với từng loại nhiệm vụ KH&CN; đồng thời từng bước chuyển mạnh sang quản lý theo kết quả, giảm thủ tục đầu vào, tăng trách nhiệm với sản phẩm cuối cùng và nâng cao hiệu quả sử dụng ngân sách nhà nước cho KH&CN.
Đồng thời, Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo năm 2025 đã chính thức ghi nhận nguyên tắc chấp nhận rủi ro trong nghiên cứu. Đây là "tấm thẻ bài" quan trọng để các nhà khoa học dám dấn thân vào những bài toán lớn mà không sợ thất bại về mặt hành chính. Dù hiện nay chưa có đơn vị nào mạnh dạn nhận khoán chi đến sản phẩm cuối cùng do những rào cản về cam kết kết quả, nhưng Bộ KH&CN đang rất khuyến khích hình thức này. Mục tiêu là chuyển từ "quản lý đề tài" sang "quản trị theo sản phẩm đầu ra", nơi nhà khoa học chỉ cần chịu trách nhiệm về chất lượng tri thức thay vì từng tờ hóa đơn lẻ.
Chặn "chảy máu chất xám tại chỗ" bằng đãi ngộ
Chia sẻ tại một hội nghị với chủ đề “ Khơi dậy và kết nối các nguồn lực thúc đẩy đổi mới sáng tạo” do Viện Hàn lâm khoa học và công nghệ Việt Nam tổ chức cuối tháng 5/2026, ông Vũ Hồng Quân (Đại biểu Quốc hội, Phó Chủ tịch Trung ương Hội Doanh nhân trẻ Việt Nam) đã kể một câu chuyện đầy trăn trở về sự lãng phí nguồn lực. Ông nói, Samsung có 2.200 nhân sự R&D (nghiên cứu và phát triển) tại Hà Nội, Bosch có 4.000 nhân sự. Kỹ sư Việt Nam làm R&D cho sản phẩm toàn cầu, nhưng doanh nghiệp Việt khi cần đổi mới lại phải mua máy móc, thuê tư vấn nước ngoài. Phó Chủ tịch Trung ương Hội Doanh nhân trẻ Việt Nam gọi đây là tình trạng “chảy máu chất xám tại chỗ”.
Để ngăn chặn tình trạng này và khơi nguồn nội sinh, một hệ thống chính sách đãi ngộ "chưa từng có" từ các Nghị định 179, 249, 263 đã được thiết lập nhằm biến Việt Nam thành vùng đất hứa của các bậc tinh hoa. Bà Vũ Thị Là, Phó Vụ trưởng Tổ chức cán bộ, Bộ KH&CN cũng tham gia câu chuyện bằng dẫn chứng, các chính sách phần lớn được ban hành trong năm 2025, trên cơ sở rà soát, học tập kinh nghiệm quốc tế. Do đó, nhiều nút thắt trước kia hiện đã được "tháo gỡ cơ bản". Nhà khoa học được quyền ký hợp đồng với mức lương thỏa thuận dựa trên giá trị thực tế của công trình nghiên cứu, không còn bị bó hẹp trong khung lương hành chính. Nhà khoa học trẻ tài năng được hưởng phụ cấp tăng thêm 150%, trong khi với các chuyên gia tinh hoa, con số này là 300% mức lương hiện hưởng.
Không chỉ là lương, các chuyên gia còn được hưởng chính sách phúc lợi toàn diện như vay vốn mua nhà lãi suất ưu đãi, 7 ngày nghỉ dưỡng mỗi năm cùng gia đình, và con cái dưới 18 tuổi được ưu tiên tuyển chọn vào các cơ sở giáo dục công lập…Không chỉ thu nhập, nhiều cơ chế liên quan môi trường nghiên cứu và quyền tự chủ học thuật cũng được điều chỉnh. Các nhà khoa học được quyền tự chủ thực hiện nhiệm vụ chuyên môn, sử dụng phòng thí nghiệm do nhà nước đầu tư, tham gia nhóm nghiên cứu mạnh hoặc được cử đi đào tạo, bồi dưỡng. Đại diện Bộ KH&CN cũng cho biết, nhà khoa học trẻ đi đào tạo, bồi dưỡng ở nước ngoài vẫn được hưởng nguyên lương trong nước, thay vì chỉ được hưởng 40% lương như trước kia.
Chính sách thì đã có, GS.TS. Trần Hồng Thái- Chủ tịch Viện Hàn lâm KH&CN Việt Nam khẳng định: "Nghiên cứu cơ bản là tiền đề, nhưng giá trị cuối cùng của nghiên cứu phải được thể hiện ở khả năng tạo ra sản phẩm và đóng góp cho đời sống nhân dân".
Để làm được điều đó, ông kêu gọi các nhà khoa học phải có "tinh thần mới": Mạnh dạn đưa kết quả nghiên cứu vào các chương trình ươm tạo, chấp nhận bước ra khỏi phòng thí nghiệm để về với địa phương, doanh nghiệp. Sự ra đời của Câu lạc bộ ươm tạo và khởi nghiệp HTIC chính là một trong các minh chứng cho sự kết nối này. Ông Trần Văn Trung (Chủ tịch Câu lạc bộ) cam kết sẽ đưa vào vận hành ban hỗ trợ pháp lý và sở hữu trí tuệ để bảo vệ "tài sản lớn nhất" của nhà khoa học, giúp họ tự tin khởi nghiệp trên chính nền tảng tri thức của mình.
