Qua ghi nhận thực tế của phóng viên Báo Công an nhân dân, câu chuyện không chỉ dừng lại ở hoạt động khai thác khoáng sản mà còn đặt ra những vấn đề đáng lo ngại về quản lý tài nguyên, sử dụng đất làm bến bãi và bảo vệ đời sống người dân ven sông.
Những chuyến ghe chở cát trong đêm
Sông Mỹ Chánh chảy qua địa phận Quảng Trị, đến khu vực Câu Nhi, Hải Lăng, gặp các nhánh sông khác rồi tiếp nối thành sông Ô Lâu, xuôi về phía phá Tam Giang, TP Huế. Dọc theo dòng chảy ấy, hoạt động khai thác và vận chuyển cát diễn ra tại nhiều khu vực ven sông.
Theo ghi nhận của phóng viên Báo Công an nhân dân, hoạt động hút cát thường bắt đầu từ khoảng 19 giờ hằng ngày. Những chiếc ghe của người dân sinh sống hai bên bờ, thuộc địa phận Quảng Trị và TP Huế, lần lượt tiến ra lòng sông, thả vòi hút xuống đáy để bơm cát lên ghe. Mỗi ghe chở khoảng 3–4 m³ cát rồi xuôi dòng, đưa cát từ khu vực thượng nguồn sông Mỹ Chánh về các điểm tập kết ở hạ lưu sông Ô Lâu.
Khoảng 21 giờ, chúng tôi vượt qua cầu Mỹ Chánh theo hướng Bắc – Nam rồi rẽ trái, men theo những tuyến đường dọc bờ Nam sông Ô Lâu, tìm đến các địa điểm người dân xã Nam Hải Lăng phản ánh có tình trạng khai thác cát trái phép. Đêm đã xuống sâu, hai bên đường thưa vắng bóng người. Thế nhưng, chỉ đi chừng 2–3km, tiếng máy nổ từ phía lòng sông đã vọng vào bờ, phá vỡ không gian tĩnh mịch.
Trong bóng tối, những con đò chở cát từ vùng thượng nguồn sông Mỹ Chánh nối nhau xuôi dòng. Thuyền nào thuyền nấy chất đầy cát, lầm lũi rẽ sóng trong đêm. Đáng chú ý, các phương tiện lần lượt đi qua khu vực những chiếc ca-nô của lực lượng chức năng đang neo đậu ở bờ Bắc sông Ô Lâu để thực hiện nhiệm vụ liên quan đến sông nước.
Chúng tôi tiếp tục di chuyển thêm khoảng 3km. Tại một bãi tập kết thuộc xã Nam Hải Lăng, những con thuyền chở đầy cát lần lượt cập bờ. Trên thuyền, những giọng nói trầm thấp, ngắt quãng, trao đổi với nhau về việc xúc cát, chuyển cát lên bãi.
Mỗi thuyền có khoảng bốn người. Họ dùng xẻng xúc từng xẻng cát đầy, đổ lên băng chuyền chạy bằng điện đã được lắp đặt sẵn trên bãi. Từng mẻ cát theo băng chuyền được đưa lên bờ, tạo thành những đống cát lớn. Tiếng xẻng, tiếng cát đổ xuống băng chuyền hòa lẫn với tiếng máy nổ dưới sông, tạo nên thứ âm thanh đều đặn giữa lúc phần lớn người dân đã chìm vào giấc ngủ.
Xung quanh khu vực tập kết, những ngôi nhà đều tắt điện, cửa đóng im lìm. Nhìn từ bên ngoài, bãi sông dường như không có hoạt động gì nổi bật. Nhưng dưới lòng sông, những chuyến thuyền vẫn nối nhau cập bến; trên bờ, cát vẫn được chuyển lên bằng băng chuyền.
Khi phát hiện ống kính phóng viên hướng về phía mình, người lái một chiếc thuyền lập tức có biểu hiện cuống quýt. Người này vội chộp lấy cành quay máy, ra sức quay để khởi động động cơ. Tiếng máy vừa nổ, chiếc thuyền vẫn còn chất đầy cát lập tức rời bờ, nhanh chóng xuôi vào bóng tối, bỏ lại phía sau bãi tập kết đang dang dở.
Bờ sông sạt lở, đất sản xuất đứng trước nguy cơ bị cuốn trôi
Những chuyến ghe chở cát trong đêm không chỉ đặt ra vấn đề quản lý tài nguyên khoáng sản mà còn khiến người dân ven sông lo lắng về tình trạng sạt lở, ảnh hưởng đến đất đai, cây trồng và môi trường sống.
Tại thôn Hà Lộc, xã Nam Hải Lăng, người dân phản ánh tình trạng khai thác cát kéo dài khiến nhiều đoạn bờ sông bị sạt lở. Đất sản xuất nằm sát mép nước đứng trước nguy cơ bị cuốn trôi, trong khi những hộ dân sống ven sông phải đối mặt với nỗi bất an mỗi khi mùa mưa lũ đến.
Ông Lê Hậu, 71 tuổi, trú tại làng Hà Lỗ, thôn Hà Lộc, cho biết các ghe thường hoạt động vào ban đêm, kéo dài đến gần sáng.
“Họ dùng đò hút vào buổi tối cho đến gần sáng sớm, khi có lực lượng chức năng là bỏ chạy. Trước đó, tôi trồng hàng rào tre cách bờ sông 5 mét để bảo vệ vườn nhà, do hút cát lâu ngày đã làm sạt lở vào đến gốc tre, nhiều cây đã bị ngã đổ xuống sông”, ông Hậu phản ánh.
Theo ông Hậu, khoảng 2 mẫu ruộng trồng sắn của gia đình ở gần đó cũng bị sạt lở nghiêm trọng. Không chỉ mất đất, việc canh tác còn gặp khó khăn khi nguồn nước bơm từ sông lên tưới cây có bùn đất bám trên lá, ngọn, ảnh hưởng đến quá trình sinh trưởng của rau màu.
Cùng chung nỗi lo, nhiều người dân xã Nam Hải Lăng cho biết tiếng máy nổ từ các ghe thuyền khai thác cát thường vang lên từ chiều tối đến suốt đêm, ảnh hưởng đến sinh hoạt, nghỉ ngơi của các gia đình ven sông. Đáng lo ngại hơn, tình trạng sạt lở được phản ánh tại nhiều vị trí có nguy cơ đe dọa đất sản xuất, thậm chí ảnh hưởng đến nhà cửa của những hộ sống gần mép sông.
Sau khi được vận chuyển về các bến bãi, cát tiếp tục được đưa lên xe tải để tiêu thụ, chủ yếu theo hướng TP Huế. Quá trình vận chuyển khiến cát, nước rơi vãi, làm bẩn mặt đường, ảnh hưởng đến việc đi lại và tiềm ẩn nguy cơ mất an toàn giao thông.
Quản lý từ lòng sông đến bến bãi
Trao đổi với phóng viên Báo Công an nhân dân, ông Trần Hữu Bắc, nguyên Chủ tịch UBND xã Nam Hải Lăng, hiện là Chủ tịch UBND xã Vĩnh Định, cho biết trước khi được điều động (15/10/2026), ông đã chỉ đạo lực lượng công an và Phòng Kinh tế xã Nam Hải Lăng xây dựng kế hoạch phối hợp với các lực lượng chức năng nhằm ngăn chặn, xử lý tình trạng khai thác cát trái phép trên sông.
Theo ông Bắc, Công an xã đã triển khai các biện pháp nghiệp vụ nhưng công tác đấu tranh còn gặp khó khăn do thiếu điều kiện và phương tiện. Địa bàn Nam Hải Lăng tiếp giáp TP Huế; các đối tượng lợi dụng khu vực giáp ranh giữa hai địa phương để thực hiện hành vi khai thác cát trái phép. Dù đã triển khai nhiều giải pháp, tình trạng này vẫn chưa được xử lý triệt để.
Từ thực tế trên, công tác quản lý cần được triển khai đồng bộ, không chỉ tập trung vào các phương tiện khai thác trên sông mà còn phải mở rộng đến những điểm tập kết, các tuyến vận chuyển và nơi tiêu thụ. Việc kiểm tra cần chú trọng những khung giờ thường xảy ra hoạt động khai thác, đồng thời tăng cường phối hợp giữa lực lượng chức năng hai địa phương để tránh bỏ lọt vi phạm tại khu vực giáp ranh.
Cùng với đó, cần xác minh nguồn gốc cát, sỏi tại các cơ sở kinh doanh; kiểm tra hiện trạng các bến bãi sử dụng đất nông nghiệp để tập kết vật liệu xây dựng; làm rõ việc sử dụng đất và điều kiện hoạt động của từng cơ sở. Những trường hợp có dấu hiệu vi phạm phải được kiểm tra, thu thập chứng cứ và xử lý theo quy định, bảo đảm khách quan, đúng pháp luật.
Khai thác cát trái phép không chỉ gây thất thoát tài nguyên mà còn tiềm ẩn nguy cơ làm biến đổi lòng dẫn, gia tăng sạt lở và ảnh hưởng đến đất sản xuất ven sông. Những gì phóng viên ghi nhận trong đêm, cùng phản ánh của người dân và những bất cập trong quản lý bến bãi, cho thấy yêu cầu cấp thiết phải kiểm tra, xác minh toàn diện hoạt động khai thác, vận chuyển và tập kết cát trên tuyến sông Ô Lâu – Mỹ Chánh.
