Theo kết quả khảo sát của Viện Nghiên cứu phát triển TP Hồ Chí Minh, hiện thành phố còn 34.712 căn nhà nằm trên và ven sông, kênh, rạch. Đáng chú ý, chỉ khoảng 1/4 số nhà có giấy phép xây dựng hợp pháp, trong khi tới 73,5% nhà xây dựng không phép.
Nhiều năm qua, câu chuyện nhà ở lụp xụp ven sông, kênh, rạch luôn là một trong những vấn đề nan giải của TP Hồ Chí Minh. Dọc các tuyến kênh Đôi, kênh Tẻ, rạch Ông Lớn hay nhiều nhánh rạch nhỏ trên địa bàn thành phố, hàng ngàn căn nhà tạm bợ, san sát nhau, nhiều căn dựng trên cọc gỗ, mái tôn cũ kỹ, hạ tầng xuống cấp nghiêm trọng. Mỗi khi triều cường dâng hoặc mưa lớn kéo dài, nhiều khu vực ngập sâu, nước đen bốc mùi hôi thối, rác thải nổi lềnh bềnh. Không chỉ ảnh hưởng đến mỹ quan đô thị, tình trạng này còn gây ô nhiễm môi trường, cản trở dòng chảy và tiềm ẩn nguy cơ mất an toàn cho người dân sinh sống tại đây.
Dù đã trải qua nhiều giai đoạn thực hiện di dời nhà ven kênh rạch nhưng đến nay vấn đề này vẫn chưa thể giải quyết dứt điểm.
Theo Sở Xây dựng TP Hồ Chí Minh, từ năm 1993 đến năm 2025, thành phố đã trải qua 6 giai đoạn chỉnh trang đô thị, di dời khoảng 44.338 căn nhà trên và ven kênh rạch thuộc 4 tuyến chính cùng nhiều chi lưu khác. Riêng giai đoạn 2021 - 2025, kế hoạch đặt ra là di dời 6.500 căn nhưng đến hết năm 2025 mới thực hiện được 5.378 căn. Điều đó cho thấy tiến độ thực hiện vẫn còn chậm so với yêu cầu đặt ra, trong khi số lượng nhà ven kênh rạch còn lại vẫn rất nhiều.
Để giải quyết căn cơ vấn đề này, theo Nghị quyết Đại hội đại biểu Đảng bộ TP Hồ Chí Minh lần thứ I, nhiệm kỳ 2025 - 2030, thành phố đặt mục tiêu đến cuối năm 2030 sẽ di dời khoảng 20.000 căn nhà trên và ven sông, kênh, rạch.
Trong những ngày đầu tháng 5, lãnh đạo HĐND và UBND TP Hồ Chí Minh đã liên tục đi khảo sát thực tế tại nhiều địa phương để thúc đẩy tiến độ thực hiện đề án.
Tại khu vực Nhà Bè, qua rà soát hiện có khoảng 2.540 căn nhà và khu đất ven kênh rạch thuộc diện cần giải tỏa để chỉnh trang đô thị và phát triển không gian công cộng ven sông. Qua khảo sát thực địa tại một số tuyến kênh lớn, đoàn công tác của thành phố xác định có gần 300 căn nhà lấn chiếm kênh rạch đang ở trong tình trạng cấp bách, cần ưu tiên giải tỏa ngay. Phần lớn là nhà tạm xây dựng tự phát, kết cấu xuống cấp nghiêm trọng, kết cấu không đảm bảo an toàn. Tình trạng này không chỉ gây cản trở dòng chảy, ô nhiễm môi trường mà còn đe dọa trực tiếp đến đời sống người dân. Việc di dời khẩn cấp những hộ này nhằm trả lại không gian thoát nước và quan trọng nhất là bảo vệ tính mạng, tài sản của bà con trước nguy cơ sạt lở chực chờ.
Tại khu vực các phường Bình Đông, Chánh Hưng và Phú Định, đây được xác định là “lõi” của Đề án chỉnh trang đô thị khu vực nhà ở trên và ven sông, kênh, rạch giai đoạn 2025 - 2030. Riêng khu vực này có khoảng 15.708 căn nhà thuộc diện cần di dời, chiếm hơn 65% tổng số nhà phải giải tỏa toàn thành phố.
Ông Huỳnh Thanh Khiết, Phó Giám đốc Sở Xây dựng TP Hồ Chí Minh cho biết, mục tiêu đến năm 2030, thành phố thực hiện di dời tối thiểu 20.000 căn nhà trên và ven sông, kênh, rạch, tập trung tại các tuyến chính như kênh Đôi, kênh Tẻ, rạch Ông Lớn. Toàn thành phố dự kiến triển khai 44 dự án, gồm 40 dự án sử dụng vốn ngân sách và 4 dự án xã hội hóa với tổng số khoảng 23.429 căn. Trong đó, riêng 3 phường Bình Đông, Chánh Hưng và Phú Định sẽ triển khai 21 dự án với tổng mức đầu tư tạm tính khoảng 99.474,6 tỷ đồng.
Tuy nhiên, điều khiến thành phố đặc biệt quan tâm không chỉ là tiến độ giải tỏa mà còn là bài toán an sinh cho hàng chục ngàn hộ dân bị ảnh hưởng. Kết quả khảo sát cho thấy, có tới 65,7% hộ dân mong muốn nhận tiền bồi thường theo giá thị trường thay vì nhận căn hộ tái định cư; 21,2% có nhu cầu được bố trí tái định cư bằng đất nền, nhà liền thổ hoặc căn hộ chung cư, chủ yếu là căn hộ từ 2 - 3 phòng ngủ và ưu tiên tái định cư tại chỗ; 13,1% đề nghị xem xét bảo đảm quyền lợi thỏa đáng trong quá trình thực hiện chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư.
Ngoài bồi thường, người dân còn mong muốn hỗ trợ sau di dời: 19,6% cần hỗ trợ chuyển nơi ở, 14,4% cần hỗ trợ tạm cư, 13% có nhu cầu mua hoặc thuê mua nhà ở xã hội. Nhiều hộ mong muốn được vay vốn ưu đãi để làm ăn, chuyển đổi việc làm hoặc bù đắp mất thu nhập.
Điều này cho thấy, người dân không chỉ quan tâm đến giá trị bồi thường mà còn lo lắng về tài chính, sinh kế lâu dài, chất lượng nơi ở mới và khả năng duy trì các mối quan hệ cộng đồng sau khi di dời.
Nhiều chuyên gia cho rằng, nếu chỉ giải quyết câu chuyện giải tỏa mà không quan tâm đầy đủ đến đời sống người dân sau tái định cư thì rất dễ phát sinh hệ lụy xã hội. Thực tế trước đây từng xảy ra tình trạng hàng ngàn căn hộ tái định cư xây dựng xong nhưng bỏ hoang tại xã Vĩnh Lộc B (cũ) do vị trí xa trung tâm, thiếu hạ tầng và không phù hợp nhu cầu sinh sống của người dân ven kênh, rạch. Rút kinh nghiệm từ thực tế đó, TP Hồ Chí Minh hiện đặt yêu cầu xuyên suốt là nghiên cứu kỹ và không để người dân bị thiệt thòi trong quá trình di dời.
Phát biểu tại buổi làm việc với các địa phương, Chủ tịch HĐND TP Hồ Chí Minh Võ Văn Minh nhấn mạnh, việc triển khai đề án phải bảo đảm đồng bộ các mục tiêu, không chỉ cải tạo môi trường mà còn phải đặc biệt chú trọng yếu tố an sinh xã hội.
Theo ông Võ Văn Minh, chỉ khi người dân nhìn thấy lợi ích rõ ràng, lâu dài và đồng thuận cao thì công tác giải tỏa mới có thể thực hiện thuận lợi.
Lãnh đạo thành phố yêu cầu công tác bồi thường, giải phóng mặt bằng phải được xem là khâu then chốt quyết định tiến độ toàn bộ đề án. Đồng thời, Bí thư và Chủ tịch các phường, xã phải trực tiếp chỉ đạo, phối hợp chặt chẽ với các sở, ngành để tháo gỡ khó khăn phát sinh.
Song song với đó, TP Hồ Chí Minh đang gấp rút chuẩn bị quỹ nhà tái định cư và nhà ở xã hội phục vụ người dân sau di dời. Theo Sở Xây dựng, thành phố dự kiến chuyển đổi khoảng 20 dự án với gần 11.000 căn hộ từ mục tiêu nhà tái định cư sang nhà ở xã hội nhằm tăng nguồn cung cho người dân thuộc diện giải tỏa ven kênh rạch. Bên cạnh đó, thành phố cũng triển khai 9 dự án phát triển nhà ở tái định cư và nhà ở xã hội tại khu vực trọng điểm.
Đối với Dự án Nạo vét, cải tạo môi trường, xây dựng hạ tầng rạch Văn Thánh (phường Thạnh Mỹ Tây), UBND TP Hồ Chí Minh đã chấp thuận sử dụng 70 căn hộ tại Chung cư 283 Lê Quang Định (phường Gia Định) để phục vụ tái định cư cho người dân.
Ngoài việc chuẩn bị quỹ nhà, thành phố cũng nghiên cứu nhiều cơ chế đặc thù nhằm đẩy nhanh tiến độ thực hiện đề án như rút ngắn thủ tục đầu tư, cho phép triển khai song song công tác bồi thường và lập dự án, điều chỉnh hệ số sử dụng đất, phát triển mạnh nhà ở xã hội và thu hút nhà đầu tư chiến lược tham gia chỉnh trang đô thị.
Một trong những giải pháp được nhiều đại biểu đề xuất là áp dụng hợp đồng BT (Xây dựng - Chuyển giao) nhằm huy động nguồn lực xã hội tham gia các dự án chỉnh trang đô thị ven kênh rạch, giảm áp lực cho ngân sách nhà nước. Đối với 9 dự án đã được UBND thành phố giao nhiệm vụ chuẩn bị đầu tư, Sở Xây dựng đề xuất, 4/9 dự án thực hiện đầu tư xây dựng nhà ở xã hội theo hướng xã hội hóa (không sử dụng vốn đầu tư công), 5/9 dự án nhà ở xã hội phục vụ tái định cư theo hình thức đầu tư công.
Viện Nghiên cứu phát triển TP Hồ Chí Minh cũng kiến nghị thành phố cần tập trung triển khai đồng bộ các dự án cải tạo ven sông, kênh, rạch trọng điểm, tránh đầu tư dàn trải, kéo dài hoặc thiếu kết nối giữa các địa phương.
Với quyết tâm chính trị lớn cùng hàng loạt giải pháp đang được triển khai, TP Hồ Chí Minh kỳ vọng sẽ từng bước xóa những khu nhà lụp xụp ven sông, kênh, rạch, trả lại dòng chảy thông thoáng cho đô thị; xây dựng môi trường sống văn minh, an toàn cho người dân.
Nhiều khó khăn trong việc di dời nhà ven kênh rạch 
Chỉnh trang nhà ven kênh, rạch: Bài toán lớn về an sinh và phát triển bền vững 
