2014 trong dự đoán từ nửa thế kỷ trước

Các nhà văn khoa học viễn tưởng luôn luôn đưa ra những lời dự đoán cho tương lai. Và trong rất nhiều trường hợp, họ đã nhìn thấy trước những sự kiện chính yếu sẽ trở thành hiện thực về sau và làm thay đổi hoàn toàn nhận thức của con người. Nhờ đâu? Linh tính? Khả năng ngoại cảm? Hay chỉ đơn thuần là gặp may khi “ăn ốc nói mò”? Chẳng thể có ai trả lời được rành rẽ những câu hỏi này. Tuy nhiên, tất cả chúng ta không thể không khâm phục họ.

Tháng 8/1964, nhà văn khoa học viễn tưởng Isaac Asimov, giáo sư sinh học của Trường đại học tổng hợp Boston, đã viết một bài báo trên tờ The New York Times về hội chợ toàn thế giới diễn ra trong mùa hè năm đó. Trong bài báo này, nhà văn đã nêu ra một số dự đoán rất bạo dạn về viễn cảnh thế giới trong năm 2014 và cuộc sống của con người. Tới thời điểm hiện nay có thể nói, phần lớn những gì mà Asimov đã tiên đoán đều đã trở thành sự thật!

- Asimov dự đoán: Nhà cửa chủ yếu là nằm dưới lòng đất. Nhờ thế mà sẽ tốn ít nhiên liệu để sưởi ấm mùa đông và làm lạnh mùa hè.

Hiện tại thì điều này không hẳn đã như thế: con người bây giờ không chỉ làm những tầng ngầm mà chủ yếu lại đi xây những tòa nhà chọc trời “cao cao mãi”... Những tòa nhà  như thế  xuất hiện nhiều nhất ở Trung Quốc. Xu thế xây dựng này cho phép tiết kiệm hơn diện tích mặt bằng, bởi lẽ ở Trung Hoa dân số hiện nay đã lên trên cả tỉ người.

- Lò nướng, máy pha cà phê, nồi hầm – công việc bếp núc sẽ được máy móc hóa tối đa. Nhưng không gian bếp vẫn còn được duy trì vì nấu nướng vẫn là thú vui của không ít người.

Ở thời hiện đại các bà nội trợ có đầy đủ các công cụ phụ trợ tối tân nhất mà ngày xưa nằm mơ cũng chẳng thấy được. Chỉ cần đặt nút thời gian là máy tự làm chín đồ ăn cho chúng ta. Tất nhiên, đích thân nấu những món ăn ngon vẫn là thú chơi của không ít người.

- Sẽ có rất nhiều computer với “não” của robot nhưng điều khiển chúng vẫn phải là con người.

2014 trong dự đoán từ nửa thế kỷ trước ảnh 1

Cho tới thời điểm hiện nay chúng ta vẫn chưa sáng chế được loại robot có thể tự đưa ra những quyết định mang tính trí tuệ. Computer hiện cũng không thể điều khiển được con người. Xã hội vẫn cần được điều hành bởi những chuyên gia có trí tuệ chứ không phải bởi các loại máy móc. Thế nhưng, ngay bây giờ các nhà khoa học Nhật Bản đã thiết kế được những robot có thể giúp đỡ các bệnh nhân, những người già hay những người tàn tật. Có thể trong tương lai không xa sẽ xuất hiện những robot mang trí tuệ như người.

- Phim bốn chiều, loại 3–D.

Quả thực là hiện nay tại các nước phát triển, phim như thế đã chiếm tới một phần ba lượng phim công chiếu tại các rạp.

- Các phương tiện kỹ thuật sẽ không cần có dây cắm điện nữa mà sẽ làm việc nhờ pin đã được sạc trước.

Phải, hiện nay chúng ta phụ thuộc rất nhiều vào các công cụ sạc pin. Điện thoại, i-pad, McBook và nhiều công cụ khác đều cần tới pin. Tuy nhiên, chúng ta vẫn sử dụng các ổ cắm điện như trước vì chưa nghĩ ra được công cụ gì hơn để thay thế.

- Điện thoại sẽ nhỏ gọn và màn hình của chúng sẽ được sử dụng để đọc tài liệu và xem ảnh cũng như đọc các trích đoạn sách. Việc liên lạc được thực hiện qua các vệ tinh.

Bây giờ chúng ta thử lấy điện thoại của mình ra. Nhờ nó ta có thể dowloat được về đủ thứ - các loại  sách, phim, chương trình ca nhạc, trò chơi... 

- Vận chuyển hàng hóa và vật liệu sẽ được thực hiện thông qua phương tiện tương tự như đường ống hơi.

Hiện nay chúng ta có thể mua đủ mọi thứ hàng qua mạng: từ thuốc chữa bệnh đến xe ô tô... Chúng ta cũng có thể thanh toán tiền qua mạng và đặt hàng mang tới tận nhà. 50 năm trước không ai dám mơ tới việc này.

2014 trong dự đoán từ nửa thế kỷ trước ảnh 2

- Tới năm 2014 các con tàu không người lái sẽ lên tận sao Hỏa. Đồng thời sẽ xây dựng chương trình chinh phục đất đai trên Hỏa tinh.

Việc này đã diễn ra đúng như thế: con tàu sao Hỏa Curiosity đã lang thang trên đó từ năm 2012. Và để chuẩn bị cho cuộc đổ bộ lên Hỏa tinh đã chọn ra được đội ngũ ứng cử viên phi hành gia lên tới 1058  người, trong đó có cả người Việt.

- Dân số trái đất tăng tới 6,5  tỉ người.

Theo số liệu thống kê gần đây nhất, tới ngày 1/1/2014, số dân trái đất đã đạt mức 7 tỉ 137 triệu 577 nghìn 750 người. Asimov đã đoán gần đúng.

- Các chương trình computer sẽ trở thành những môn cơ sở trong quá trình dạy học trong nhà trường.

Đúng là bây giờ ở các nước phát triển học sinh ngay từ bậc tiểu học đã bắt đầu được học về tin học. Tuy nhiên, đó mới chỉ là môn phụ chứ chưa phải là môn chính.

Ngôn ngữ lập trình Basic, kỹ năng làm việc với Word, những games – đó là những gì mà con trẻ có thể nói với chúng ta rất thành thạo ngay cả khi ta đánh thức chúng trở dậy giữa đêm. Trẻ em bây giờ được dạy làm quen với khoa học và các thành tựu công nghệ mới ngay từ thuở còn thơ...

- Nhân loại sẽ bị ám ảnh bởi nỗi buồn. Vì thế nên môn tâm lý học sẽ trở thành lĩnh vực y tế quan trọng.

Quả thực hiện nay có nhiều người trở nên lười biếng khi máy móc làm hộ cho họ quá nhiều công việc: máy giặt thì giặt, bếp lò nấu ăn giúp, máy rửa bát thì rửa bát, còn computer có thể cung cấp đủ mọi loại tin tức cho mọi tình huống cuộc đời thông qua mạng... Vì thế, cảnh vô công rồi nghề có thể làm con người trở nên tự kỷ hoặc trầm cảm...

2014 trong dự đoán từ nửa thế kỷ trước ảnh 3

Và thế là xuất hiện những nhà trị liệu tâm lý hay các nhà tâm lý học với vai trò quân sư không thể thiếu được đối với chúng ta.

Cũng phải nói rằng, Asimov không phải là người duy nhất cách đây nửa thế kỷ muốn dự đoán trước tương lai. Rất nhiều bạn đồng nghiệp của ông cũng đã làm việc này. Tuy nhiên, ít ai đạt được độ chuẩn xác như ông.

Nhà văn Isaac Asimov sinh ngày 2/1/1920 ở Nga trong một gia đình gốc Do Thái làm nghề xay bột. Khi nhà văn tương lai lên ba tuổi, cha mẹ ông đã sang Mỹ định cư ở Brooklyn và mở tại đó một cửa hàng bánh. Lên 5 tuổi, Asimov tới trường học (mẹ nhà văn tương lai đã sửa thêm một tuổi, ghi ngày sinh là 7/9/1919, cho con có thể đi học sớm hơn lệ thường một năm). Sau khi tốt nghiệp lớp 10 vào năm 15 tuổi, Asimov đã vào học ở trường cao đẳng Low Junior. Tuy nhiên, chỉ một năm sau trường này đã bị đóng cửa nên nhà văn tương lai đã vào học ở trường đại học tổng hợp Columbia tại New York . Tới năm 1939, Asimov tốt nghiệp cử nhân. Tới năm 1941, ông đã có bằng thạc sĩ về hóa học và chuẩn bị vào làm luận án tiến sĩ. Tuy nhiên, ông lại tới Philadelphia để làm nhà hóa học tại nhà máy đóng tàu cho quân đội...

Trong giai đoạn từ tháng 9/1945 tới tháng 7/1946, Asimov nhập ngũ rồi trở về New York để tiếp tục trau dồi học vấn. Năm 1948, ông bảo vệ thành công luận án tiến sĩ sinh hóa. Năm 1949, ông vào làm giảng viên khoa Y Trường đại học tổng hợp Boston và tới tháng 12/1951, đã trở thành trợ giảng.

Năm 1955, ông được phong làm giảng viên. Năm 1958, trường ngừng trả lương cho ông nhưng về mặt thủ tục vẫn giữ ông ở nguyên cương vị cũ. Tới lúc này, thu nhập của ông với tư cách nhà văn đã vượt quá mức lương giảng viên cao cấp ở bậc đại học Mỹ. Tới năm 1979, Asimov mới được phong làm giáo sư toàn phần.

Asimov bắt đầu viết văn từ năm 11 tuổi. Khi đó, ông viết về cuộc phiêu lưu của những cậu bé  sống ở một thị trấn nhỏ. Viết xong 8 chương, nhà văn tương lai bỗng cảm thấy chán ngán và bỏ dở tác phẩm đầu tay này.  Tuy nhiên, ngay từ nhỏ nhà văn tương lai đã hiểu ra rằng ông có thiên bẩm về viết văn và đã rèn được thái độ nghiêm túc đối với công việc này. Năm 1939, Asimov đã cho in truyện ngắn đầu tiên. Năm 1941, xuất hiện truyện ngắn Bóng tối sang nói về hành tinh quay trong hệ thống sáu ngôi sao, nơi mà bóng đêm chỉ tới 2049 năm một lần...

Truyện ngắn này đã trở nên lừng lẫy rất nhanh (theo bình chọn của Bewildering Stories, đó là một trong những truyện ngắn nổi tiếng nhất trong số các truyện ngắn từng được công bố trong lịch sử). Năm 1968, Hiệp hội các nhà văn khoa học viễn tưởng Hoa Kỳ đã xếp truyện ngắn Bóng tối sang là truyện ngắn hay nhất trong làng khoa học viễn tưởng. Truyện ngắn này được chọn vào các tuyển tập tới 20 lần và hai lần được chuyển thể thành phim...

Cho tới hôm nay, Asimov được đánh giá là một trong những nhà văn sáng tác nhiều nhất mọi thời đại. Ông đã cho ra đời hơn 500 cuốn sách và khoảng 90.000 bài viết. Asimov được xem là một bậc thầy của khoa học viễn tưởng. Cùng với  Robert A. Heinlein và Arthur C. Clarke, ông được coi là một trong ba nhà văn khoa học viễn tưởng tiêu biểu của thế kỷ XX.

Asimov cũng viết nhiều tác phẩm thuộc thể loại thần bí và tưởng tượng, cũng như những tác phẩm phi viễn tưởng. Hầu hết những tác phẩm này đều giải thích những khái niệm khoa học theo cách lịch sử, đưa người đọc trở lại thời khi hiểu biết về khoa học ở giai đoạn sơ khai nhất. Ông cũng đưa ra cả quốc tịch, ngày sinh, ngày mất cho những nhà khoa học ông đề cập, ông còn cung cấp cả từ nguyên học và chỉ cách phát âm những thuật ngữ kỹ thuật...

Asimov mất ngày 6/4/1992 tại New York .

Thu Lành

Các tin khác

Sắc cờ thời xưa

Sắc cờ thời xưa

Chúng ta thường nghe kể rằng thời Nguyễn ở nước ta, vua treo cờ vàng, nhưng ít người biết rằng vua còn có nhiều sắc cờ khác nữa.

Doanh nghiệp bị phạt tù vì “nộp tô” cho khủng bố

Doanh nghiệp bị phạt tù vì “nộp tô” cho khủng bố

Tòa án Pháp ra phán quyết phạt tù lãnh đạo một tập đoàn đa quốc gia vì hành vi tài trợ khủng bố trong bối cảnh xung đột tại Syria giai đoạn 2013 - 2014. Động thái này không chỉ phơi bày mức độ gắn kết giữa hoạt động kinh doanh và các mạng lưới cực đoan, mà còn phát đi cảnh báo rõ rệt về ranh giới pháp lý mà doanh nghiệp không thể vượt qua khi hiện diện tại các khu vực chiến sự.

Trinh thám trên không trong thời đại mới

Trinh thám trên không trong thời đại mới

Trinh thám trên không đã và đang là một trong các nhân tố chủ đạo trong chiến tranh hiện đại. Sự xuất hiện dày đặc của nhiều mẫu máy bay không người lái (UAV) phục vụ công tác tình báo, theo dõi và do thám (ISR) trên chiến trường lại càng khẳng định vai trò của trinh thám trên không.

Mặt Trăng đang trở thành chiến trường quyền lực mới

Mặt Trăng đang trở thành chiến trường quyền lực mới

Sau hơn nửa thế kỷ, con người sắp in dấu chân trở lại Mặt Trăng. Tuy nhiên, “lục địa thứ 8” giờ đây đang chật chội hơn trước rất nhiều. Đấy không chỉ là cuộc đối đầu song phương giữa Mỹ và Liên Xô như thời Chiến tranh lạnh, mà đã trở thành một sân chơi đa cực với sự tham gia quyết liệt của nhiều quốc gia và cả những liên minh.

Khi AI vừa là mũi giáo vừa là tấm khiên?

Khi AI vừa là mũi giáo vừa là tấm khiên?

Trí tuệ nhân tạo (AI) đang dần thoát ly khỏi vai trò công cụ hỗ trợ để trở thành tác nhân cốt lõi làm thay đổi diện mạo an ninh mạng toàn cầu. Từ khả năng tìm kiếm lỗ hổng bảo mật với tốc độ ánh sáng của các mô hình ngôn ngữ lớn đến những "tác nhân AI" tự vận hành cuộc tấn công, trí tuệ nhân tạo đang mang đến những thách thức chưa từng có trong lĩnh vực này.

Kinh tế thế giới trước ngã rẽ khủng hoảng đa chiều?

Kinh tế thế giới trước ngã rẽ khủng hoảng đa chiều?

Diễn ra từ ngày 13 tới ngày 18/4, Hội nghị Mùa xuân do Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) và Ngân hàng Thế giới (WB) đồng tổ chức thu hút sự tham gia của hơn 190 bộ trưởng tài chính, thống đốc ngân hàng trung ương, cùng hàng nghìn đại diện các tổ chức quốc tế, học giả và doanh nghiệp. Những cuộc thảo luận của giới tài chính toàn cầu ở Washington lần này đã khép lại với những cảm giác ảm đạm, song hành với sự đồng thuận thay đổi rõ rệt trong nhận thức chung: Cộng đồng tài chính quốc tế đã và đang buộc phải chuyển sang chế độ quản lý khủng hoảng, trong khi guồng máy kinh tế thế giới đối mặt với sự rạn nứt cấu trúc sâu sắc, thay vì chỉ là một đợt suy thoái mang tính chu kỳ.

Quân đội Đức và tham vọng làm chủ “chiến trường thủy tinh”

Quân đội Đức và tham vọng làm chủ “chiến trường thủy tinh”

Quân đội Đức đang đẩy nhanh lộ trình tích hợp trí tuệ nhân tạo (AI) và hạ tầng vệ tinh quy mô lớn nhằm biến chiến trường trở nên "trong suốt như thủy tinh". Với tư duy lấy dữ liệu làm trung tâm, họ kỳ vọng sẽ rút ngắn chu kỳ ra quyết định từ nhiều ngày xuống còn vài phút, tạo ra lợi thế áp đảo trước các đối thủ tiềm tàng thông qua khả năng quan sát vượt trội và phản ứng tốc độ cao.

Chuyện “trong nguy có cơ” tại eo biển Hormuz

Chuyện “trong nguy có cơ” tại eo biển Hormuz

Eo biển Hormuz, "yết hầu năng lượng" của thế giới, là nơi chứng kiến khoảng 20 triệu thùng dầu, tương đương 15 - 20% nguồn cung toàn cầu, được trung chuyển mỗi ngày. Kể từ cuối tháng 2/2026, khi xung đột giữa Mỹ, Israel và Iran bùng phát, trật tự quen thuộc nhanh chóng bị phá vỡ. Số lượng tàu qua lại eo biển giảm mạnh, từ khoảng 135 chuyến/ngày xuống chỉ còn trung bình khoảng 6 chuyến/ngày trong tháng 3/2026, thậm chí có thể còn thấp hơn. Thị trường năng lượng chịu một cú sốc nguồn cung rõ rệt, giá dầu Brent tăng mạnh, có thời điểm vượt mốc 100 USD/thùng và kéo theo áp lực lạm phát lan rộng.

Giải mã những vũ khí lần đầu thực chiến trong xung đột tại Iran

Giải mã những vũ khí lần đầu thực chiến trong xung đột tại Iran

Từ hệ thống đánh chặn bằng tia laser Iron Beam, tên lửa PrSM, phi đội drone tự hành Lucas cho tới tên lửa siêu vượt âm Fattah-2, cuộc xung đột tại Iran đã trở thành nơi trình làng hàng loạt vũ khí thế hệ mới. Các khí tài này tham gia rất hiệu quả vào các kịch bản tác chiến cường độ cao, tạo ra những khác biệt rõ rệt trên chiến trường.

Trái đất “cựa mình”, AI sẽ lên tiếng

Trái đất “cựa mình”, AI sẽ lên tiếng

Những vết nứt nhỏ trên bậc thềm, những thân cây nghiêng bất thường hay lớp tuyết lặng lẽ tích tụ trên sườn núi - tất cả từng là dấu hiệu khó nhận biết của thảm họa. Nhưng giờ đây, khi Trái Đất chuyển động, trí tuệ nhân tạo đang giúp con người nhìn thấy những điều tưởng như vô hình, mở ra cơ hội cứu sống hàng nghìn sinh mạng mỗi năm.

Tiền lệ pháp lý định hình lại kỷ nguyên mạng xã hội

Tiền lệ pháp lý định hình lại kỷ nguyên mạng xã hội

Một phán quyết mang tính bước ngoặt tại Mỹ đã lần đầu tiên buộc hai ông lớn ngành công nghệ là Meta và Google phải chịu trách nhiệm không phải vì những gì người dùng đăng tải, mà vì chính cách các nền tảng này được thiết kế để cuốn người trẻ vào những vòng lặp vô tận của màn hình điện thoại. Được ví như "khoảnh khắc thuốc lá" của thế kỷ 21, phán quyết này mở ra làn sóng kiện tụng và siết chặt pháp lý để kiểm soát cách thức các nền tảng số được thiết kế và vận hành.

Khi cỗ máy tự quyết định, ai sẽ là người chịu trách nhiệm?

Khi cỗ máy tự quyết định, ai sẽ là người chịu trách nhiệm?

Vào năm 1942, khi thế giới còn đang chìm trong khói lửa của Chiến tranh thế giới thứ hai, nhà văn khoa học viễn tưởng Isaac Asimov đã thai nghén một ý tưởng đầy tính nhân văn: "Ba định luật Robot". Đó là bộ quy tắc được "cài đặt" trong bộ não của robot để đảm bảo chúng không làm hại con người. Hơn 80 năm sau, thế giới đã bước vào một kỷ nguyên mà những cỗ máy biết tự "suy nghĩ" và "hành động" không còn là nhân vật trong tiểu thuyết. Câu hỏi được đặt ra lúc này là liệu chúng ta có cần một bộ luật tương tự để bảo vệ chính chúng ta khỏi những cỗ máy?

Chiếc kính thiên lý

Chiếc kính thiên lý

Kính thiên lý (kính viễn vọng) được đưa vào Việt Nam sớm nhất qua các giáo sĩ phương Tây và thương nhân trong thời các chúa Nguyễn (thế kỷ XVII - XVIII). Sử sách cho biết, các chúa Nguyễn đã mua loại kính này để phục vụ quân đội và làm phần thưởng cho các tướng lĩnh.

Cuốn lịch và quyền lực của triều đình

Cuốn lịch và quyền lực của triều đình

Thời phong kiến, phạm vi quyền lực triều đình không chỉ được thể hiện qua việc sử dụng niên hiệu, tước phong, tên và cấp địa phương được ban cho, mà còn thể hiện trong việc áp dụng bộ lịch của triều đại ấy.

Đằng sau nghề thương thuyết ransomware

Đằng sau nghề thương thuyết ransomware

Mối họa từ phần mềm độc hại chuyên dùng để tống tiền (ransomware) ngày càng trở nên cấp bách. Công ty Nghiên cứu an ninh mạng Cybersecurity Ventures (Mỹ) thống kê được giá trị thiệt hại mà các doanh nghiệp, tổ chức trên toàn cầu phải chịu vì ransomware đã lên tới 57 tỷ USD trong năm 2025. Ransomware nở rộ cũng kéo ngành an ninh mạng phát triển theo, trong đó nổi bật là lĩnh vực thương thuyết. "Nghề" thương thuyết với tin tặc đang trở nên phổ biến hơn bao giờ hết, đồng thời đóng vai trò quan trọng trong mạng lưới an ninh mạng toàn cầu.

Làn sóng tội phạm mạng thứ năm: Khi AI trở thành “mạch máu” của thế giới ngầm

Làn sóng tội phạm mạng thứ năm: Khi AI trở thành “mạch máu” của thế giới ngầm

Trong vài năm gần đây, công nghệ trí tuệ nhân tạo (AI) đã thúc đẩy một bước chuyển biến chưa từng có trong lịch sử tội phạm mạng: từ công cụ hỗ trợ đến cơ sở hạ tầng cốt lõi của các chiến dịch tấn công quy mô toàn cầu. Quá trình này không chỉ khiến các hệ thống an ninh đối mặt với mức độ tinh vi mới, mà còn đặt ra những thách thức chính sách, pháp luật và thực thi mà chưa một thời đại số nào từng chứng kiến.

Bùng nổ xung đột Pakistan - Afghanistan: Ngọn lửa mâu thuẫn chưa tắt hai bên đường Durand

Bùng nổ xung đột Pakistan - Afghanistan: Ngọn lửa mâu thuẫn chưa tắt hai bên đường Durand

Những cuộc bắn phá ác liệt dọc biên giới Pakistan - Afghanistan những ngày gần đây không phải là một biến cố bất ngờ, mà là sự bùng phát mới của một mâu thuẫn kéo dài hơn một thế kỷ. Từ đường Durand lịch sử, vấn đề sắc tộc Pashtun bị chia cắt, cho tới sự trỗi dậy của các nhóm vũ trang xuyên biên giới sau khi Taliban trở lại nắm quyền năm 2021, nhiều lớp xung đột chồng chéo lên nhau, biến khu vực thành một trong những điểm nóng nguy hiểm nhất của Nam Á.

Tuyển bổ quan lại thực thi pháp luật thời xưa

Tuyển bổ quan lại thực thi pháp luật thời xưa

Ngay từ đầu triều Hậu Lê, Vua Lê Thái Tông đã nói với quần thần rằng: "Phép trị nước lấy hình pháp gọn nhẹ làm gốc. Các quan xét xử phải giữ phép công bằng, không được nhận đút lót mà làm sai, để có người bị oan uổng. Các vụ kiện lớn thì mới cho tâu thẳng lên".

Cơn sốt AI và cuộc thanh lọc cần thiết

Cơn sốt AI và cuộc thanh lọc cần thiết

Sau hơn 3 năm hưng phấn tột độ kể từ cơn địa chấn ChatGPT thu hút sự chú ý của các nhà đầu tư khắp thế giới, cơn sốt trí tuệ nhân tạo (AI) đã bắt đầu lắng xuống. Với một cái nhìn thực tế hơn, giới chuyên môn đã đặt ra một câu hỏi mới: Liệu cơn sốt AI có phải là một bong bóng sắp nổ, hay đây thực sự là nền tảng cho một kỷ nguyên tăng trưởng mới?

Phục dựng di tích điện Kính Thiên?

Phục dựng di tích điện Kính Thiên?

Cuối tháng 12/2025, Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long - Hà Nội phối hợp với Viện Khảo cổ học công bố kết quả sơ bộ khai quật khảo cổ khu vực nền điện Kính Thiên năm 2025. Kết quả này cho thấy nhiều thông tin giá trị, bổ khuyết cho nhiều kiến giải trước đây. Nhưng câu hỏi đặt ra là chúng ta đã thực sự đủ cơ sở tư liệu khoa học để góp phần nghiên cứu phục dựng di tích điện Kính Thiên? Câu chuyện này sẽ cần thời gian dài mới có thể trả lời một cách thỏa đáng.