Quá trình khai thác vật liệu tại các mỏ cát đều được giám sát theo quy định
Theo thống kê, tổng nhu cầu vật liệu của 10 dự án thành phần cao tốc Bắc - Nam giai đoạn 2021 - 2025, đoạn từ tỉnh Hà Tĩnh đến tỉnh Khánh Hòa là 17,37 triệu m3 đá; 9,04 triệu m3 cát; 45,56 triệu m3 đất đắp. Riêng khu vực Đồng bằng sông Cửu Long, tổng nhu cầu cát đắp của 2 dự án thành phần đoạn từ TP Cần Thơ đến tỉnh Cà Mau khoảng 18,07 triệu m3.
Bài toán khó về nguồn cung vật liệu xây dựng thông thường cho cao tốc Bắc - Nam phía Đông đã được cảnh báo ngay từ bước lập dự án, bởi dự án này cần khối lượng vật liệu khổng lồ. Hơn nữa, thời điểm triển khai xây dựng công trình còn trùng với giai đoạn cả nước đồng loạt thi công nhiều dự án đường bộ cao tốc, đường vành đai có quy mô xây dựng rất lớn.
Song, liên quan đến vấn đề khai thác cát, Bộ GTVT khẳng định, quá trình khai thác vật liệu cát tại các mỏ hiện nay đều được đánh giá tác động môi trường kết hợp với việc thiết lập hệ thống và thực hiện quan trắc, giám sát tác động xói lở lòng, bờ sông theo quy định, không làm thay đổi dòng chảy, không gây sạt lở lòng, bờ, bãi sông.
Dẫn giải báo cáo của tư vấn và số liệu quy hoạch mỏ cát từ các địa phương, Bộ GTVT cho biết, theo kết quả khảo sát, tổng trữ lượng các mỏ (cát sông) trong quy hoạch khoảng hơn 215 triệu m3. Trong đó, tỉnh An Giang khoảng hơn 54 triệu m3/13 mỏ; tỉnh Đồng Tháp khoảng gần 34 triệu m3/10 mỏ; tỉnh Vĩnh Long khoảng hơn 42 triệu m3/10 mỏ; tỉnh Sóc Trăng khoảng 85 triệu m3. Tuy nhiên, các tỉnh Vĩnh Long, Sóc Trăng thuộc khu vực hạ lưu sông Tiền và sông Hậu, chất lượng cát kém do lẫn nhiều tạp chất, hàm lượng bùn sét lớn nên vật liệu cát để sử dụng cho các dự án chủ yếu lấy từ các tỉnh An Giang và Đồng Tháp.
Bộ GTVT thông tin thêm, các đơn vị liên quan đã tính toán nhu cầu vật liệu cát đắp nền cho dự án cao tốc Cần Thơ - Cà Mau là hơn 18 triệu m3. Tổng nhu cầu cho các dự án đường cao tốc khu vực ĐBSCL triển khai trong giai đoạn 2021-2025 khoảng gần 54 triệu m3, tương ứng khoảng 35% trữ lượng các mỏ đã quy hoạch.
Đồng thời cho biết, nhằm bảo đảm đủ nguồn vật liệu cát đắp cho dự án cao tốc Cần Thơ-Cà Mau, lãnh đạo Chính phủ đã trực tiếp kiểm tra, làm việc và chỉ đạo các tỉnh ưu tiên bố trí đủ nguồn vật liệu, giao Bộ Tài nguyên và Môi trường rà soát, điều tiết phù hợp tiến độ thi công các dự án. Chỉ tiêu khối lượng cung cấp cát cụ thể cho dự án cũng đã được Chính phủ giao cho từng địa phương, trong đó, tỉnh An Giang khoảng 7 triệu m3, Đồng Tháp khoảng 7 triệu m3 và tỉnh Vĩnh Long cần bố trí 5 triệu m3, ưu tiên bố trí ngay nguồn cát đắp cho dự án.
Cũng theo Bộ GTVT, về lâu dài, để chủ động nguồn vật liệu thay thế cát sông, Thủ tướng Chính phủ đã chỉ đạo Bộ Tài nguyên và Môi trường triển khai dự án “đánh giá tài nguyên khoáng sản phục vụ khai thác cát biển, đáp ứng nhu cầu san lấp các dự án đường cao tốc và hạ tầng giao thông, đô thị vùng ĐBSCL”.
Mặt khác, Bộ GTVT đã chủ động triển khai thi công thử nghiệm cát biển sử dụng đắp nền đường cho các dự án hạ tầng giao thông khu vực (thí điểm trên phạm vi đoạn tuyến hoàn trả Đường tỉnh 978 thuộc dự án cao tốc Hậu Giang - Cà Mau). Với trữ lượng cát biển tại khu vực ĐBSCL, nếu việc thí điểm và đánh giá đáp ứng yêu cầu, đây sẽ là nguồn vật liệu rất lớn cho khu vực.
Có thể dùng cát biển làm nền đường cao tốc
Theo chỉ đạo của Bộ GTVT, Ban quản lý dự án Mỹ Thuận đã thí điểm sử dụng cát biển làm vật liệu đắp nền đường tại dự án cao tốc Hậu Giang - Cà Mau. Phạm vi thí điểm thuộc đoạn tuyến hoàn trả đường tỉnh 978 tại lý trình km 79+820 dự án cao tốc Hậu Giang - Cà Mau. Đến nay, đoạn thí điểm đã hoàn thành lớp đắp bằng cát biển, đang thi công lớp đá dăm láng nhựa. Dự kiến đến tháng 12-2023 sẽ hoàn thành đến lớp mặt và có thể thông tuyến đoạn thí điểm.
Mới đây, đánh giá sơ bộ từ Vụ Khoa học Công nghệ và Môi trường (Bộ GTVT) cho thấy, cát biển lấy từ tỉnh Sóc Trăng có thể thay thế cát sông làm vật liệu đắp nền đường. Các tính chất vật liệu của cát biển sử dụng đắp nền đường tương tự như cát sông. Việc sử dụng cát biển đắp nền đường cũng không có tác động lớn về chất lượng môi trường xung quanh; độ mặn của nước mặt và nước ngầm trước và sau khi thi công chưa thể hiện rõ ràng.
Để có thêm số liệu làm cơ sở đánh giá mức độ đáp ứng yêu cầu kỹ thuật của cát biển sử dụng cho các dự án đường cao tốc, thời gian tới Bộ GTVT sẽ báo cáo Chính phủ về việc bổ sung mẫu cát biển từ các vùng miền khác nhau để nghiên cứu, đánh giá toàn diện hơn về nguồn và chất lượng cát biển sử dụng cho các công trình xây dựng. Vào giữa tháng 7 vừa qua, hội đồng nghiệm thu của Bộ GTVT cũng thông báo kết quả lần 1 thí điểm sử dụng cát biển làm vật liệu đắp nền đường tại dự án đường cao tốc Hậu Giang - Cà Mau.
Theo kết luận của hội đồng, tiến độ triển khai thí điểm cát biển làm vật liệu đắp nền đường tại dự án còn chậm so với yêu cầu. Đồng thời, bổ sung tiêu chuẩn, quy chuẩn sử dụng để đánh giá so sánh độ mặn của cát biển tại mỏ, trên sà lan và nền đường; bổ sung số liệu quan trắc môi trường các tháng tiếp theo để việc đánh giá chất lượng môi trường có chuỗi số liệu.
Bổ sung các so sánh, đánh giá ổn định nền đường (nếu có) của ba phân đoạn được thiết kế khác nhau; đánh giá mức độ đáp ứng yêu cầu kỹ thuật về vật liệu, giải pháp thiết kế nền móng đường, kiến nghị cụ thể việc có khả năng triển khai áp dụng các hạng mục của đường cao tốc. Bổ sung các nghiên cứu đánh giá việc sử dụng cát biển làm nền đường trong trường hợp không xử lý và có xử lý nền đất yếu.
Gần đây nhất vào ngày 18/8, Văn phòng Chính phủ đã ban hành thông báo kết luận của Phó Thủ tướng Trần Hồng Hà sau chuyến kiểm tra các dự án đường bộ cao tốc Bắc Nam. Phó Thủ tướng giao các Bộ: GTVT, Tài nguyên và Môi trường, Xây dựng khẩn trương đánh giá thí điểm dùng cát biển làm vật liệu xây cao tốc và công trình khác. Sau khi có kết quả, Bộ Tài nguyên và Môi trường hướng dẫn trình tự, thủ tục thăm dò, khai thác cát biển. Các địa phương có mỏ vật liệu xây dựng cần sớm đưa vào khai thác để đáp ứng tiến độ thi công. Bộ Tài nguyên và Môi trường hướng dẫn nơi tạm trữ đất dư thừa.
Nhà thầu gặp khó do người dân đòi bồi thường quá cao ở đất cấp mỏ
Ban quản lý dự án Thăng Long (Bộ GTVT - Chủ đầu tư dự án) cho biết, đến thời điểm này, các nhà thầu đã tiến hành khảo sát, đăng ký khai thác 11 mỏ mới (8 mỏ đất san lấp và 3 mỏ cát lòng sông) phục vụ thi công dự án cao tốc Bắc - Nam đoạn đi qua Hà Tĩnh. Tuy nhiên, theo Trưởng ban điều hành dự án Thăng Long - chủ đầu tư dự án cao tốc Bắc - Nam đoạn Bãi Vọt - Hàm Nghi cho biết, hiện nay nhu cầu vật liệu gồm đất, cát để thi công cao tốc đang rất bức thiết, thế nhưng, người dân đòi bồi thường quá cao ở đất cấp mỏ đang gây khó cho nhà thầu.
Ngăn chặn đầu cơ, bảo đảm nguồn vật liệu làm đường cao tốc 
Ưu tiên bố trí ngay cát đắp cho hai cao tốc khu vực Đồng bằng sông Cửu Long 
