Trái phiếu xanh chuyển từ “lượng” sang “chất”
Việt Nam đang bước vào giai đoạn bản lề của quá trình chuyển đổi xanh, được định hình bởi cam kết Net Zero 2050 và Đóng góp do quốc gia tự quyết định (NDC 3.0). Tuy nhiên, để hiện thực hóa các mục tiêu này, nền kinh tế sẽ cần một lượng vốn rất lớn, vượt xa khả năng cung ứng của các kênh tài chính truyền thống.
Trong bối cảnh đó, trái phiếu xanh và các công cụ tài chính bền vững (GSS) đang dần nổi lên như một kênh huy động vốn quan trọng từ khu vực tư nhân. Nhưng liệu thị trường Việt Nam đã sẵn sàng để tận dụng cơ hội này?
Số liệu thống kê cho thấy năm 2025, thị trường trái phiếu xanh và bền vững tại Việt Nam ghi nhận giá trị phát hành 3.407 tỷ đồng qua 5 giao dịch, giảm từ 10.325 tỷ đồng qua 6 giao dịch trong năm 2024, trong đó tất cả các đợt phát hành đều đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế.
Bà Đinh Thúy Hằng, Trưởng bộ phận Trái phiếu xanh và Tài chính bền vững của Tổ chức xếp hạng tín nhiệm FiinRatings nhận định, sự sụt giảm về quy mô phản ánh xu hướng chuyển dịch có chủ đích "từ mở rộng quy mô sang củng cố chất lượng": Sự tham gia của khối doanh nghiệp phi tài chính gia tăng, cơ cấu tổ chức phát hành đa dạng hơn và thực hành công bố thông tin được cải thiện, cho thấy thị trường ngày càng ưu tiên tính minh bạch thay vì tăng trưởng nhanh về quy mô.
Một giao dịch nổi bật là trái phiếu xanh kỳ hạn 20 năm của Công ty TNHH Truyền dẫn Nước sạch Xuân Mai – Hà Nội, đánh dấu trái phiếu doanh nghiệp có kỳ hạn dài nhất tại Việt Nam trong hơn một thập kỷ qua, cho thấy lợi thế về kỳ hạn mà trái phiếu xanh có thể mang lại, đặc biệt đối với các tổ chức phát hành trong lĩnh vực hạ tầng.
Cùng với trái phiếu, dư nợ tín dụng xanh đạt 780 nghìn tỷ VND vào cuối năm 2025, tăng gần 15% so với năm trước và chiếm 4,2% tổng dư nợ toàn nền kinh tế, tiếp nối đà tăng trưởng bình quân 21,2%/năm trong giai đoạn 2017–2024. Năng lượng tái tạo và năng lượng sạch tiếp tục chiếm tỷ trọng lớn nhất, trên 37%, tiếp theo là nông nghiệp xanh. Việc ban hành Danh mục phân loại xanh quốc gia (Green Taxonomy) năm 2025 đánh dấu bước tiến quan trọng trong chuẩn hóa phân loại tín dụng xanh trong hệ thống ngân hàng.
Bên cạnh trái phiếu và tín dụng xanh, hệ sinh thái công cụ tài chính bền vững tại Việt Nam đang ngày càng mở rộng. Trái phiếu xã hội và trái phiếu liên kết bền vững bước đầu thu hút sự quan tâm, mở ra phương án huy động vốn linh hoạt hơn cho các tổ chức phát hành có hoạt động kinh doanh đa dạng, chưa hoàn toàn đáp ứng các tiêu chí xanh.
Trái phiếu xanh giống các loại trái phiếu truyền thống nhưng điểm khác là được phát hành để huy động vốn cho các dự án có lợi cho môi trường.
Việc phát hành trái phiếu xanh ngày càng phổ biến trên toàn cầu, đặc biệt là khi các doanh nghiệp và Chính phủ cố gắng đạt được mục tiêu phát triển bền vững và giảm phát thải carbon.
Đối mặt với nguy cơ về biến đổi khí hậu, tại Hội nghị thượng đỉnh Liên Hiệp Quốc về biến đổi khí hậu (COP-21), Chính phủ Việt Nam đã đưa ra nhiều biện pháp ứng phó, trong đó có phát hành trái phiếu xanh. Hình thức này cung cấp vốn cho các doanh nghiệp đầu tư xanh, thúc đẩy ngành kinh tế chuyển dịch theo hướng xanh hóa và hướng tới sự phát triển bền vững của nền kinh tế.
Nghị định 163/2018 do Chính phủ phát hành được coi là khung pháp lý đầu tiên cho trái phiếu xanh doanh nghiệp tại Việt Nam. Nội dung nghị định đề ra các cơ chế, chính sách phân phối thị trường trái phiếu xanh nhằm tạo điều kiện cho các tổ chức phát hành huy động vốn thực hiện dự án xanh thông qua hình thức trái phiếu.
Trong Luật bảo vệ Môi trường 2020 chính thức công nhận trái phiếu xanh như một công cụ kinh tế quan trọng đối với bảo vệ môi trường.
Không chỉ là "nhãn xanh"
Đối với các doanh nghiệp đang cân nhắc phát hành trái phiếu xanh như một công cụ huy động vốn cho tài sản xanh, dự án xanh hoặc mở rộng hoạt động kinh doanh, quá trình tiếp cận thị trường đòi hỏi sự chuẩn bị cả bên trong lẫn bên ngoài doanh nghiệp. Và một câu hỏi được nhiều doanh nghiệp quan tâm là phát hành trái phiếu xanh có giúp giảm lãi suất hay không?
Tại báo cáo Đánh giá và Triển vọng Thị trường Trái phiếu Xanh Việt Nam FiinRatings cho rằng điều này có khả năng xảy ra, nhưng doanh nghiệp không nên kỳ vọng quá mức vào “greenium” - mức định giá tốt hơn chỉ nhờ trái phiếu mang nhãn xanh.
Dữ liệu tại Việt Nam chưa đủ nhiều để xác định chặt chẽ lợi ích về chi phí vốn. Trong ngắn hạn, lợi ích rõ hơn nằm ở khả năng đa dạng hóa cơ sở nhà đầu tư. Một Khung trái phiếu xanh đáng tin cậy có thể mở cửa cho nhà đầu tư tổ chức quốc tế theo đuổi ESG (bộ đánh giá nhằm đo lường tính bền vững và trách nhiệm đối với môi trường, xã hội của doanh nghiệp), vốn có thể không tham gia nếu giao dịch thiếu yếu tố này.
Về dài hạn, Luật Thuế thu nhập doanh nghiệp (CIT) 2025 được thông qua với quy định miễn CIT đối với thu nhập từ lãi trái phiếu xanh và thu nhập từ chuyển nhượng trái phiếu xanh lần đầu, được kỳ vọng tăng sức hút của công cụ này với nhà đầu tư tổ chức trong nước. Dù vậy, trái phiếu xanh không đơn giản là gắn thêm “nhãn xanh” cho khoản vay. Doanh nghiệp phải xây dựng Khung trái phiếu xanh, xác định dự án đủ điều kiện, thiết lập quy trình quản lý và sử dụng vốn, xin huy động vốn cổ phần (SPO), đồng thời báo cáo phân bổ vốn và tác động sau phát hành.
Các yêu cầu này kéo theo chi phí tư vấn kỹ thuật, phí SPO, báo cáo và xác thực. Ở chiều ngược lại, đây cũng là quá trình giúp doanh nghiệp nâng năng lực quản trị, chuẩn hóa dữ liệu và tạo niềm tin với nhà đầu tư.
Một yêu cầu quan trọng khác là kiểm soát rủi ro “tẩy xanh” (greenwashing). Theo FiinRatings, rủi ro này phải được kiểm soát bằng quy trình cụ thể, thay vì chỉ dựa vào cam kết của doanh nghiệp.
Ba điểm kiểm soát gồm khung trái phiếu xanh với danh mục dự án đủ điều kiện và tiêu chí loại trừ rõ ràng; báo cáo SPO độc lập từ tổ chức đánh giá uy tín trước phát hành; cùng hệ thống báo cáo phân bổ vốn và tác động sau phát hành.
“Tẩy xanh” vẫn là thách thức của thị trường trái phiếu xanh toàn cầu, bên cạnh sự phức tạp pháp lý và chi phí phát hành cao. Do đó, chuẩn hóa sớm Khung trái phiếu xanh theo tiêu chuẩn trong nước và quốc tế, cùng thẩm định độc lập, sẽ giúp doanh nghiệp củng cố niềm tin của cơ quan quản lý và nhà đầu tư.
Nhận xét về thị trường trái phiếu xanh, các chuyên gia cho rằng khác trái phiếu thông thường, doanh nghiệp không chỉ cần dự án phù hợp mà còn phải chuẩn bị về quản trị vốn, minh bạch thông tin và giám sát.
TS Cấn Văn Lực, Chuyên gia Kinh tế trưởng BIDV cho rằng, để thúc đẩy tốc độ chảy của dòng vốn xanh, Việt Nam cần có một chiến lược tổng thể để phát triển thị trường tài chính xanh một cách hài hòa, hiệu quả giữa các kênh dẫn vốn, gắn với các định hướng, mục tiêu phát triển kinh tế xã hội.
Còn với doanh nghiệp, chuẩn bị năng lực phát hành từ sớm không chỉ nhằm sử dụng một công cụ huy động vốn mới, mà còn là bước chuẩn bị cho yêu cầu ngày càng cao của thị trường vốn và quá trình chuyển đổi xanh.
