Tiếng thở dài trong những ngôi nhà cổ

Đằng sau mắt cửa

Mấy trăm năm rồi, thương cảng Hội An đã là nơi nhộn nhịp bán buôn giao thương trên khắp vùng biển. Những tàu buôn Nhật Bản, Trung Quốc, Indonesia, Tây phương vào ra tấp nập. Bây giờ, nơi ấy trở thành phố cổ Hội An với khoảng 1.155 di tích và nhà cổ, được vinh danh “Điểm đến Thành phố văn hóa hàng đầu châu Á 2025”, trở thành một thương hiệu du lịch nổi tiếng thế giới, thu hút rất đông du khách khắp năm châu. Nhưng sự tàn khốc của thời gian cùng những trận lụt và mối mọt hằng năm đã khiến nhiều căn nhà cổ ở Hội An xuống cấp trầm trọng, bất chấp những nỗ lực của chủ nhân, của chính quyền địa phương và hàng loạt phương pháp chống đỡ, bảo tồn.

Hơn 400 năm, những ngôi nhà cổ ở Hội An truyền lại trên 3 đời, có khi 5 đời hoặc lâu hơn. Chừng ấy thời gian, giữ lại được vốn có là điều vô cùng quý giá. Nhưng thời gian thì nghiệt ngã, sức người thì hữu hạn, thiên nhiên thì tàn khốc,  cũng đến lúc rệu rã không thể cứu chữa được nữa. Những ngôi nhà cổ với từng mảng tường ngậm đầy nước rồi xì ra những mảng mốc rêu thẫm xỉn loang lổ. Có những đụn gỗ trần nhà bị mối ăn vỡ vụn, rơi xuống đất lả tả, Những ngôi nhà cổ ở nơi này cũng như phận người ngày một già nua, không biết sẽ hỏng ngày nào. Thời gian bào mòn từng ngày, mỗi cơn lũ lụt một ngấn bùn để lại. Mà trên mỗi khung nhà Hội An, có hàng chục ngấn bùn như thể để đánh dấu, để nhắc nhớ, để âu lo. Cứ mỗi lần bão lụt, đằng sau mắt cửa là tiếng thở dài rồi nín lặng. Nỗi lo sợ tiếng rít của gió, của mưa lắc lư những chân cột, lung tay từng bức tường vốn đã long chân như chiếc răng của người già, có khi nghiến đứt, tiện phăng, đổ gãy những chống vá khập khiễng của con người.

Nhà cổ, người già! Đó là hiện thực của một số chủ nhân phố cổ Hội An. Như nhà cổ 68 Trần Phú được xếp hạng I rộng chừng 6m, sâu gần 20m có 3 cụ già sinh sống. Họ là chị em ruột. Người em út Ngô Thị Gần năm nay 84 tuổi, hai người chị là Ngô Thị Xin Chị, Ngô Thị Xin Em cũng đã ngoài tuổi 90. Cả 3 người dù đã lớn tuổi mỗi ngày vẫn sống bất an trong căn nhà cổ thuộc diện “không thể trùng tu”. Ngôi nhà cổ có kết cấu gỗ nhưng do ngâm nước lụt mỗi năm nhiều đợt nên đã xuống cấp nghiêm trọng. Các thanh gỗ làm cửa đã bị mối mọt, phải buộc chặt để khỏi rơi. Ở gian sau ngôi nhà, những tấm bạt ni lông bọc dưới mái che mưa, ngó như chiếc áo rách một mảng lớn, phải lấy miếng khác màu mà cũng chẳng bền đẹp gì để vá chắp, khiến mọi thứ như bức tranh xỉn màu, loang lổ. Những thớ gỗ mới chèn lên mái cho khỏi đổ càng khiến ngôi nhà trông tạm bợ hơn; những bức tường thâm đen, lỗ chỗ rêu mốc. Gian bên phải ngôi nhà đã cho hộ kinh doanh thuê để mở quầy bán hàng lưu niệm nhưng cửa đóng im ỉm sau những trận lụt cuối tháng 10 cho đến giữa tháng 11. Cả các bức tường của gian hàng cũng đã ẩm mốc chờ ngày nâng cấp. Ngôi nhà này ba chị em đã tiếp quản lại từ người cháu họ đang sống ở nước ngoài, nhưng gần 20 năm chưa một lần về. Người em út Ngô Thị Gần thở dài, bởi mỗi dấu ấn trong ngôi nhà này đều gắn với một dấu ấn, sự kiện trong đời của mấy chị em. Ngước nhìn ngôi nhà ngày càng xuống cấp mà các cụ không tài nào ngủ được, cả đêm cứ trằn trọc. Âu lo của người đã ngoài bát thập này là liệu ngôi nhà có trụ được không. Những lần trước sửa chữa nhẹ, chỉ thay ngói, chống cột, dặm lại tường, tất cả đều do chính quyền địa phương xử lý. Đến mùa lụt bão này hư hỏng thêm phải thay hầu hết cấu kiện gỗ, cả trụ chống và đòn tay. Và đỉnh điểm là 3 đợt ngập lụt liên tiếp từ cuối tháng 10 đến giữa tháng 11 đã ngâm nhiều ngôi nhà cổ Hội An trong mấy ngày liền.

Cũng như nhà cổ 68 Trần Phú, nhà cổ nằm khuất sâu ở địa chỉ 56/10 Lê Lợi cũng được xếp hạng I. Hệ mái ngói âm dương bị dột vài nơi, cấu kiện gỗ hư hỏng nặng, đã chống đỡ qua các năm. Cột kèo bị mối mọt mục ruỗng nhiều chỗ và dột tứ tung. Mái ngói cổ xưa rêu cỏ mọc, thấp tè nằm kẹp giữa những ngôi nhà mới cao vọt lên. Tương tự, nhà cổ ở số 150 Trần Phú, chủ đã cho thuê buôn bán. Nếp nhà trước và sau hệ mái bị dột vài nơi; đòn tay, rui lách bị mối mọt. Hay như nhà cổ 23 Tiểu La có gian trước của căn nhà nhỏ xuống cấp trông thê thảm như chiếc răng sắp rụng. Ngôi nhà ấy được truyền lại đã 4 đời. Những người sống trong nhà cổ Hội An xuống cấp luôn đau đáu một nỗi lo. Nỗi lo đó như dài hơn, trĩu nặng hơn cho vận mệnh nơi an trú vốn đã truyền đời của nhiều người như ba chị em bà cụ Gần, như ông Cường, như bà Mót, bà Tâm... họ thấp thỏm chờ đợi. Nhưng chờ đợi gì không ai biết, không ai nói. Chỉ có tiếng mọt gỗ kọt kẹt hằng đêm, chỉ có tiếng vữa lở rụng lả tả xuống đất. Tất cả như chắp cho tiếng thở dài vọng buồn tha thiết vốn đằng đẵng của thời gian, để thêm một điệu buồn khắc khoải toan lo.

Chấp chới cứu cánh

Theo thống kê của Trung tâm Bảo tồn di sản văn hóa thế giới Hội An, khoảng 1.155 di tích và nhà cổ thì tổng số di tích xuống cấp nghiêm trọng là 30. Trong đó, di tích xuống cấp cực kỳ nghiêm trọng 9; di tích xuống cấp nhẹ 7; di tích xuống cấp nặng 14. Trong đó chủ di tích tự chống đỡ là 21; không còn khả năng chống đỡ, đề xuất hạ giải là 9. Đề xuất di dời cục bộ trong phạm vi di tích là 17, di dời nơi khác là 10, còn không di dời là 3 di tích. Trong những năm qua, công tác chống đỡ, bảo vệ di tích được duy trì phối hợp thường xuyên với các cơ quan, đơn vị địa phương nhằm ngăn ngừa, giảm thiểu thiệt hại. Nhằm đáp ứng nhu cầu tu bổ, sửa chữa di tích nhà ở của người dân, góp phần bảo tồn các giá trị kiến trúc, cảnh quan trong khu phố cổ, trước đây thành phố Hội An (cũ) có phương án hỗ trợ sửa chữa di tích, bao gồm hỗ trợ kinh phí và hỗ trợ lãi suất để người dân vay sửa di tích, theo nhiều mức tùy theo phân loại và mức độ hư hỏng. Hơn 20 di tích xuống cấp nặng được vay không lãi hoặc dùng nguồn thu vé tham quan để hỗ trợ tu bổ. Thế nhưng, khó khăn phát sinh chồng chất khi hầu như các di tích hay nhà cổ đều có người sinh sống. Trong khi nhiều di tích đa sở hữu, hoặc chủ sở hữu cho thuê lại. Mọi việc tu bổ sửa chữa di tích ảnh hưởng rất nhiều đến tính chân xác cũng như đời sống, kinh doanh và hoạt động du lịch. Tính đến 30/6/2025, Trung tâm Bảo tồn Di sản Văn hóa Thế giới Hội An đã tiếp nhận 147 hồ sơ từ Bộ phận tiếp nhận và trả kết quả, trong đó khu vực I có 50 hồ sơ, khu vực IIA có 44 hồ sơ, khu vực IIB có 53 hồ sơ. Trong số này có tới gần 84% là thuộc sở hữu tư nhân.

Tu bổ hay trùng tu, chẳng phải chủ nhân những di tích ấy tự quyết được, cùng với đó là những chính sách bảo tồn di sản. Kinh phí dành cho tu bổ là rất lớn trong khi nhiều chủ di tích không có điều kiện kinh doanh buôn bán ổn định, dẫn đến không đủ nguồn vốn đối ứng đầu tư tu bổ, tôn tạo bên cạnh hỗ trợ vốn của nhà nước. Hiện nay việc tu bổ nhà cổ có sự phối hợp giữa hai bên gồm chủ di tích và cơ quan chuyên môn. Các di tích sở hữu nhà nước sẽ được dùng ngân sách tu bổ. Chủ nhà cổ số 56/10 Lê Lợi, bà Phan Thị Mót tuổi già đau ốm nằm ngủ dưới một tấm bạt che bất an. Người con dâu là bà Trần Thị Thanh Tâm chao chát, bởi mấy chục năm nay vẫn cảnh chằng chống ở tạm mà không thể di dời vì đây là nơi thờ cúng ông bà. Bà cũng không nhớ ngôi nhà đã sửa chữa bao nhiêu lần. Bà nói cứ chằng chống, vá víu, ngôi nhà cứ ngày càng khác đi, đến nỗi… biến dạng. Mấy năm trước Nhà nước có chính sách hỗ trợ 65% kinh phí để tu bổ nhà, nhưng gia đình nghèo đào đâu ra 35% còn lại đến vài tỷ đồng để mà sửa chữa tu bổ.

Hay như ông Dương Thanh Cường (70 tuổi), chủ nhà cổ 23 Tiểu La thở dài. Ngôi nhà của ông cả dòng họ đã trải qua bao thăng trầm mới dựng xây được nên phải tiếp nối, cố sức gìn giữ. Nhưng sau những trận lụt, người đàn ông đã gầy gò lại càng tiều tụy hơn khi cứ tự trách mình không làm sao đủ vật chất để gia cố, sửa chữa lại ngôi nhà cổ. Nhà số 41 Nguyễn Thái Học có tuổi hơn 200 năm cũng đã bị mối ăn rỗng nhiều cấu kiện, phần ván gỗ bao che dù xử lý nhiều lần nhưng nhà vẫn xuống cấp. Hay như ở số nhà 35 Lê Lợi mà ông Đỗ Đăng Xin đang ở thì cột, kèo đều bị mối ăn rỗng ruột, còn tường nhà nhiều nơi nứt toác, rêu mốc loang lỗ nhìn rất xót xa. Cũng như thế, nhà cổ 76/18 Trần Phú mưa là nhà dột, có bão là phải đi trú. Người ở nhà này mà nghe tới bão là sợ.

Chiều phố Hội sau ngày lụt bão, nắng xiên khoai ngang trước những nhà cổ. Trong ngôi nhà, bóng tối phủ đầy trong mắt từng người, dọc ngang những con đường nhỏ ở khu phố cổ, gió hun hút thổi men theo tường xanh xám còn nguyên ngấn bùn, đằng sau cánh cửa đã trăm năm hành trình của người và gió, giờ dẫu đã già nua nhưng không đổ gục. Dòng du khách vẫn tấp nập nhưng chẳng làm vơi đi những nghĩ ngợi về hiện hữu của những ngôi nhà cổ trong lòng đô thị cổ. Nhà cổ là nơi cư trú, sinh hoạt, sản xuất, kinh doanh của cư dân, cũng là bộ phận hữu cơ cấu thành nên khu di sản văn hóa thế giới. Di dời dân và hạ giải những căn nhà cổ không thể trùng tu, sửa chữa được là rất cần thiết để đảm bảo an toàn. Những giải pháp sớm trùng tu, sửa chữa nhà đang xuống cấp để gìn giữ quần thể di tích cổ vô giá tiếp tục tồn tại ở Hội An mới là điều quan trọng. Chính quyền và các cơ quan chức năng đang nỗ lực hết sức, bởi nếu không nhanh, không quyết đoán e rằng phần hồn cốt đó bị nguy hại thì khu phố cổ không còn gìn giữ được phần sâu lắng nhất của di sản trăm năm nữa.