Đô thị thông minh là sự kiến tạo một "hệ sinh thái đô thị sống"
Trí tuệ nhân tạo (AI) đang dịch chuyển nhanh chóng từ vai trò công cụ phân tích thụ động sang các tác nhân tự chủ (AI Agents) có khả năng thay mặt con người thực hiện tác vụ và kết nối dịch vụ. Trước bước ngoặt chuyển dịch từ "đô thị số" sang "đô thị tác nhân" (Agent City), câu hỏi lớn nhất đặt ra cho các nhà quản lý và giới khoa học công nghệ hiện nay không chỉ là thuật toán hay hạ tầng, mà là bài toán thể chế: Làm sao để vừa nâng cao trách nhiệm giải trình, tạo dựng môi trường thử nghiệm an toàn không đẩy rủi ro về phía người dân, vừa gieo mầm niềm tin bền vững cho cộng đồng?
Phát biểu tại diễn đàn, GS.TS Trương Xuân Lâm, Phó Chủ tịch Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam (VUSTA) nhấn mạnh rằng, bản chất của đô thị thông minh tương lai không đơn thuần là việc đưa công nghệ vào số hóa các thủ tục hành chính hay lắp đặt các hệ thống cảm biến rời rạc. Đó phải là sự kiến tạo một "hệ sinh thái đô thị sống", một cơ thể hoàn chỉnh vận hành dựa trên dòng chảy dữ liệu khổng lồ nhằm chủ động dự báo nguy cơ ùn tắc giao thông, lũ lụt hay ô nhiễm môi trường.
Theo đại diện lãnh đạo VUSTA, triết lý cốt lõi trong bước phát triển này là, lấy trí tuệ kiến tạo đô thị, lấy công nghệ làm sức bật phát triển và lấy con người làm trung tâm. Người dân không chỉ đơn thuần là đối tượng thụ hưởng các dịch vụ tiện ích, minh bạch, mà phải trở thành trung tâm của toàn bộ quá trình thiết kế, triển khai và đánh giá các giải pháp công nghệ đô thị.
Đồng quan điểm về bước tiến công nghệ nhưng đặt ra nhiều trăn trở ở góc độ quản lý nhà nước, PGS.TS Hoàng Hữu Hạnh, Phó Cục trưởng Cục Chuyển đổi số Quốc gia chỉ ra 3 nấc thang tiến hóa của AI trong đô thị, từ nhận biết, tạo sinh cho đến hành động dựa trên sự ủy quyền.
Theo PGS.TS Hoàng Hữu Hạnh, rủi ro lớn nhất xuất hiện khi hệ thống chuyển sang giai đoạn tự động hành động. Khi các tác nhân AI được trao quyền thực hiện giao dịch, truy cập dữ liệu nội bộ hay tự động điều phối dịch vụ công, nếu không có cơ chế quản trị chặt chẽ, sự cố có thể lan truyền với tốc độ chóng mặt.
Trước thách thức này, đại diện Cục Chuyển đổi số Quốc gia khẳng định, nguyên tắc quan trọng là con người phải luôn là mắt xích nắm giữ quyết định cuối cùng trong mọi hành động. AI chỉ đóng vai trò trợ lý thông minh hỗ trợ, nâng cao năng lực xử lý công việc chứ tuyệt đối không thể thay thế trách nhiệm pháp lý và quyền quyết định của con người. Bên cạnh đó, PGS.TS Hoàng Hữu Hạnh cảnh báo bài toán dữ liệu vốn được coi là "thức ăn" của máy tính.
AI chỉ có thể ra quyết định đúng nếu được nuôi dưỡng bằng nguồn dữ liệu "đúng, đủ, sạch, sống" và sẵn sàng cho máy đọc. Dữ liệu sai lệch hoặc thiếu chuẩn hóa sẽ dẫn đến hành động tự động sai lệch, gây ra những rủi ro trực tiếp đến đời sống xã hội.
Thử nghiệm Sandbox: Làm sao để không đẩy rủi ro về phía người dân?
Một câu hỏi hóc húa được giới báo chí và cộng đồng đặc biệt quan tâm: Làm thế nào để thử nghiệm các mô hình AI Agent tiên tiến mà không biến người dân thành "vật thí nghiệm" chịu rủi ro? Giải đáp bài toán này, PGS.TS Hoàng Hữu Hạnh đề xuất chiến lược phân loại rủi ro (cao, trung bình, thấp) và thiết lập môi trường thử nghiệm có khoanh vùng rõ ràng. Quan điểm chỉ đạo của cơ quan quản lý là tập trung triển khai trước tiên vào các tác vụ quản trị nội bộ của cơ quan nhà nước và những dịch vụ mang lại lợi ích cao nhất cho dân nhưng ít nguy cơ gây rủi ro nhất. Chỉ khi kịch bản vận hành đạt độ ổn định và tin cậy tuyệt đối, mô hình mới được phép mở rộng ra quy mô toàn đô thị.
Ở góc độ chuyên gia quốc tế, TS. Bangdao Chen, người đồng sáng lập Tyr, đồng sáng lập Trung tâm nghiên cứu Blockchain (Đại học Oxford) đã mang đến giải pháp kỹ thuật cụ thể thông qua sáng kiến Agent City. Để giải quyết rủi ro AI bị thao túng, rò rỉ thông tin cá nhân hay sai lệch nhận thức, TS. Bangdao Chen đề xuất mô hình thử nghiệm "Bể cá". Theo đó, trước khi cho phép AI Agent tương tác với hệ thống thực tế của doanh nghiệp hay chính quyền, toàn bộ tác nhân phải được đưa vào môi trường giả lập quy mô lớn. Tại đây, các chuyên gia ngành sẽ liên tục chạy kịch bản thử thách áp lực, kiểm tra lỗ hổng bảo mật và đánh giá sai lệch.
Quá trình này được lặp đi lặp lại nhiều lần cho đến khi đạt được sự minh bạch và an toàn tuyệt đối. Sáng kiến Agent City cũng đưa hai nguyên tắc quản trị then chốt. Đó là mọi dữ liệu AI đọc được không thể tự động biến thành chỉ thị hành động vượt quá phạm vi thẩm quyền được cấp. Hoạt động của các tác nhân AI phải được hiển thị trực quan trên bản đồ đô thị dưới danh tính đại diện của cá nhân/tổ chức chủ quản. Điều này giúp người dân và cơ quan chức năng dễ dàng nhận biết "ai đang hành động, nhân danh ai và tại đâu" để kịp thời can thiệp mà không cần phải đọc các chuỗi mã lập trình phức tạp.
Nói đến đô thị thông minh hay Agent City, không thể bỏ qua vai trò của hạ tầng dữ liệu vật lý. Ông Đoàn Ngọc Sơn, đại diện Seagate Việt Nam cho rằng, một đô thị thông minh thực sự không chỉ dừng lại ở việc lắp đặt hàng loạt camera hay hiển thị các màn hình dashboard bắt mắt. Đô thị thông minh phải vận hành dựa trên chu trình 4 bước liên hoàn: Quan sát, phân tích, thấu hiểu, hành động và học hỏi.
Trong kỷ nguyên AI, lượng dữ liệu video từ giao thông và giám sát đô thị đang bùng nổ theo múi số nhân, nhưng hiện mới chỉ khai thác được khoảng 50%. Do đó, việc xây dựng hạ tầng lưu trữ phân tán kết hợp với các Trung tâm dữ liệu tập trung có khả năng bảo mật cao, tiết kiệm điện năng và vận hành xanh là điều kiện tiên quyết để AI có "nguyên liệu" phân tích và đưa ra các quyết định chính xác
Quan trọng hơn cả, các diễn giả tham gia diễn đàn đều đồng thuận rằng, bảo vệ chủ quyền dữ liệu số chính là bảo vệ an ninh quốc gia. Dữ liệu, tri thức và hành vi của người dân Việt Nam phải thuộc quyền kiểm soát của chính người dân và thể chế Việt Nam, không được mặc nhiên phụ thuộc hay bị khai thác bởi các nền tảng công nghệ xuyên biên giới.
Đô thị thông minh hay Agent City, suy cho cùng, không phải là nơi công nghệ phô diễn quyền năng, mà là môi trường được tạo ra để phục vụ cuộc sống con người tốt hơn, an toàn hơn. Do đó, việc xây dựng thể chế thử nghiệm linh hoạt (sandbox), nâng cao năng lực cho lực lượng lao động sẵn sàng cho AI và kiên trì nguyên tắc "con người làm chủ" chính là chìa khóa vàng để Việt Nam vừa bắt kịp làn sóng công nghệ toàn cầu, vừa bảo vệ an toàn tuyệt đối cho người dân và củng cố niềm tin vào một tương lai số bền vững.
