Tại sao quá khó để giữ bí mật?

Theo nhà phân tâm học Freude, về nguyên tắc mà nói, không thể giữ bất cứ một điều gì bí mật được: ngay cả khi chúng ta không nói nó ra thì nó vẫn phảng phất hiện hình qua cử chỉ và sắc mặt. Phản ứng này liên quan tới những điều gì? Cơ chế nào trong não gây ra hành vi đó? Tạp chí Pháp Atlantico đã tìm hiểu về những vấn đề này trong cuộc trò chuyện với nhà tâm lý học Jean-Paul Mialet, giám đốc các chương trình giáo dục của Đại học Paris V .

Nhà tâm lý học Jean-Paul Mialet cho rằng, tồn tại hai loại ngôn ngữ. Thứ nhất, đó là thứ ngôn ngữ bằng lời nói, mà chúng ta có thể kiểm soát được và nó thể hiện những kiến thức của chúng ta. Ngoài ra, còn có thứ ngôn ngữ cơ thể, diễn tả cảm xúc của con người. Giữ bí mật có nghĩa là phải có những nỗ lực để giữ nó tách rời ra khỏi những gì mà chúng ta thể hiện bằng lời nói. Những nỗ lực này thường đi kèm với nỗi lo ngại giấu đầu hở đuôi, rất dễ bị bộc lộ qua nét mặt và cử chỉ. Ở đây không phải là một cơ chế đặc biệt nào đó của não bộ. Hệ thống Limbic, chịu trách nhiệm về các cảm xúc, được kết nối chặt chẽ với tất cả các hệ thống nhận thức của bán cầu não trái, bộ phận được tham gia vào sự hình thành ngôn ngữ nói: dù lời nói phải vận dụng kiến thức nhưng nó vẫn bị cảm xúc chi phối. Ngoài ra, hệ thống Limbic thông qua bán cầu não phải ảnh hưởng đến các phương tiện biểu hiện chung mà khác với các lời phát biểu, không hề bị tác động bởi bất cứ một sự chọn lọc hay giám sát nào cả.

Các bí mật có thể ảnh hưởng đến cảm xúc bằng hai cách. Một mặt, chúng ta lo sợ bị lộ nên rốt cuộc điều này có thể hiện ra qua nét mặt. Mặt khác, rất nhiều điều phụ thuộc vào chính bản chất của bí mật đó. Có nhiều loại bí mật khác nhau! Nếu ta giết một ai đó thì ta sẽ phải khó khăn hơn nhiều để giữ một khuôn mặt bình thản, so với nếu như ta chỉ lấy trộm một cái áo trong siêu thị.

Năm 2007, tạp chí Tâm lý học của Mỹ đã công bố một nghiên cứu, trong đó ghi nhận một thực tế thú vị: khó để giữ bí mật, bởi vì bí mật chiếm quá nhiều không gian trong não bộ của chúng ta. Câu hỏi được đặt ra là: Điều này có nghĩa gì? Làm thế nào chúng ta lưu trữ thông tin, và làm thế nào bộ não có thể cảm nhận được sự thiếu không gian? Cũng theo nhà tâm lý học Jean-Paul Mialet, giữ bí mật là một việc khó bởi vì nó như một gánh nặng neo vào tâm trí chúng ta. Kết quả là, đầu óc ta liên tục phải ở trong một trạng thái lo lắng để bảo vệ và không làm lộ nó ra ngoài.  Những ký ức được lưu trữ ở dạng dấu vết trong các kết nối thần kinh. Hình dạng và vị trí của các dấu vết lưu lại này thay đổi tùy thuộc vào việc ta nói về hình ảnh trực quan hay các từ ngữ hoặc âm thanh. Việc khôi phục lại những ký ức sẽ kích hoạt một loạt các vùng não khác nhau. Thậm chí là kích hoạt tất cả bộ não. Hiện nay chúng ta chưa biết gì về những hạn chế có thể có trong khả năng ghi nhớ của bộ não. Tuy nhiên, với khả năng tái tạo lại ký ức của bộ não thì lại khác: rất hay xảy ra tình huống, khi chúng ta không thể hồi phục lại được kỷ niệm mặc dù dấu vết của nó vẫn được lưu trữ trong não chúng ta. Điều này được chứng tỏ thông qua việc cách kích hoạt ngẫu nhiên bằng điện những kỷ niệm đã bị lãng quên từ lâu khi ta tiến hành phẫu thuật thần kinh.

Mặc dù trí nhớ của chúng ta có vẻ như vô hạn, nhưng chúng ta không sử dụng tất cả các phần thuộc về nó mà chỉ một bộ phận. Nếu lấy ví dụ từ computer thì có thể nói rằng, ổ cứng của chúng ta có khả năng không giới hạn để lưu giữ các thông tin, nhưng bộ nhớ “chết” này chỉ có thể được sử dụng thông qua môt ô cửa “sống” khá hẹp: trong trường hợp này, đó là bộ nhớ thường nhật. Và nó có những hạn chế. Theo nhà tâm lý học Jean-Paul Mialet, những kết luận đã được công bố trong tạp chí Tâm lý học Mỹ không nên được tiếp nhận một cách trực diện. Vấn đề ở đây không nói tới vị trí ở trong não, mà là về vị trí ở trong bộ nhớ thường nhật. Bí mật nào cũng cần tới những nỗ lực thanh lọc và việc đó làm lẹm vào tài nguyên bộ nhớ và thu hẹp cửa sổ “sống” của bộ nhớ thường nhật. Khi một người đang nói chuyện với một người nào đó mà họ phải giữ không để lộ bí mật, thì tâm trí họ gần như là bị chất đầy những thông tin mà họ không thể nói ra được. Chúng ta càng cố gắng không nghĩ về điều gì đó thì chính điều ấy lại càng ám ảnh sát sạt trí óc của chúng ta...

Minh họa: Lê Phương.
Minh họa: Lê Phương.

Năm 2013, tạp chí Mỹ Tuổi vị thành niên đã công bố kết quả của công trình nghiên cứu lâu năm về việc, những bí mật  không chỉ ăn lẹm vị trí mà còn có thể tạo ra những nguy cơ. Tuy nhiên, nhà tâm lý học Jean-Paul Mialet lại cho rằng, sự thật thì không hẳn như thế. Việc giữ bí mật tự bản thân nó không phải là nguy cơ. Nhưng tùy thuộc vào bản chất của những bí mật đó mà những cảm xúc như sự xấu hổ hay cảm giác tội lỗi có thể tạo sức ép đối với con người, cản trở việc sống hòa thuận với chính bản thân mình hay với những người xung quanh. Chúng ta hãy lấy ví dụ về cô gái đang mang thai nhưng cứ lần lữa mãi không dám để cho bố mẹ biết. Mối nguy hiểm ở đây không phải là bản thân điều bí mật đó: nỗi xấu hổ và cảm giác tội lỗi không cho cô gái mở miệng tâm sự và vượt qua sự việc này mà không làm tổn hại đến quan hệ với những người khác ở xung quanh.

Nhà tâm lý học Jean-Paul Mialet nhận xét: “Tôi liên tục phải tiếp những bệnh nhân đến khám bệnh mà chỉ để chia sẻ những điều bí mật của họ. Họ bị bất an vì những điều bí mật đó tách biệt họ ra khỏi những người ở xung quanh. Hơn nữa, họ còn giấu diếm những điều bí mật đó với cả một phần của chính bản thân mình: con người không chỉ đánh trống lảng với xung quanh mà với cả chính mình nữa. Nhiệm vụ của tôi là phải cùng với họ hóa giải điều bí mật đó, để giúp họ sống tốt hơn, chấp nhận nó,  biến nó thành một phần tiểu sử của họ. Sau đó, họ có thể làm như họ thấy phù hợp: giữ kín nó trong mình và đấy là một sự lựa chọn có ý thức, hoặc chia sẻ nó với những người khác sau khi cẩn trọng cân nhắc tất cả các hệ lụy có thể có từ một sự  cởi mở như vậy. Ở đây không có mối nguy hiểm nào cho bộ não cả. Tuy nhiên, cũng có những điều bí mật có thể biến người ta thành kẻ ẩn dật, phản bội chính bản thân mình...”.

Trong thực tế thì không ít người trong chúng ta bị rơi vào tình trạng bắt buộc luôn luôn phải giữ kín trong lòng những bí mật. Làm thế nào để đối phó với nó? Liệu có cách nào để thoát khỏi nó một cách đỡ tổn hại nhất?  Liệu có yếu tố tiền định gì khiến người ta dễ bị rơi vào cảnh ngộ đó hay không? Và những hệ lụy lâu dài của cảnh ngộ đó sẽ như thế nào? Đề cập tới các vấn đề này, nhà tâm lý học Jean-Paul Mialet cho rằng, tất cả chúng ta đều có thể gìn giữ những điều bí mật trong mình. Tuy nhiên, có một số riêng lẻ thực sự có những phẩm chất đặc biệt để làm việc này.

Có một số người rất biết phân loại thông tin và chia sẻ với xung quanh tất cả những gì có thể chia sẻ được và cũng chỉ thế thôi. Còn một số người khác thì rất diệu nghệ trong việc che giấu cảm xúc của họ, làm chủ bản thân một cách tuyệt hảo, vào vai rất chuẩn mực... Tất nhiên, tất cả những kỹ năng này có thể được trau dồi, nhưng ở đây, cũng như ở bất cứ một lĩnh vực nào khác, có người được thiên phú nhiều hơn, còn có người chỉ được ít thôi... Trong mọi trường hợp, bí mật không phải là một cái gì đó đáng được gọi là tự nhiên. Nó luôn luôn chỉ là một sản phẩm nảy sinh từ những hoàn cảnh cụ thể. Có một số công việc gắn bó chặt chẽ với việc giữ bí mật thường xuyên. Các bác sĩ buộc phải giữ bí mật nghề nghiệp, nhưng điều đó không gây sức ép cho họ: nó chỉ là một điều kiện cần thiết để họ thực hiện công việc của mình khi đã được các bệnh nhân tin cậy. Tương tự như vậy, một số vị trí như các nhà ngoại giao, các tình báo viên, hay ví dụ như các tổng thống, đều đòi hỏi khả năng gìn giữ một số bí mật nhất định: đây không phải là chuyện mong muốn hay ưa thích, mà là một điều kiện cần thiết. Một số điều bạn không thể nói ra một cách công khai để đảm bảo những lợi ích chung...

Cần lưu ý rằng hiện nay, các bí mật  không được coi là hay ho mà ngược lại, còn bị dè bỉu, bôi bác. Nhưng thực ra thì nó cũng có những mặt tốt.  Tất nhiên, cái gì mà cũng đóng dấu tối mật cả thì không hay ho nhưng việc công khai hóa mọi sự thì cũng chẳng phải là điều lý tưởng. Không ai trong số chúng ta có thể được hoàn toàn minh bạch. Trong tất cả chúng ta đều có một phần mà chúng ta không có mong muốn phô trương cho người khác cùng biết. Chính cái không gian riêng tư và không thể có ai bên ngoài lọt vào được đó giúp cho chúng ta có được một sân chơi bí mật, cho phép ta thư giãn và tận hưởng cảm giác tự do tuyệt đối trước khi lại quay trở về vị trí quen thuộc của mình trong xã hội. Không ngẫu nhiên mà nhà triết học Pháp Pascal đã từng nói rằng, nếu chúng ta biết người bạn tốt nhất của mình nghĩ gì về mình thì hẳn chúng ta sẽ chẳng còn một người bạn nào thêm nữa

Đinh Thế Cường

Các tin khác

Doanh nghiệp bị phạt tù vì “nộp tô” cho khủng bố

Doanh nghiệp bị phạt tù vì “nộp tô” cho khủng bố

Tòa án Pháp ra phán quyết phạt tù lãnh đạo một tập đoàn đa quốc gia vì hành vi tài trợ khủng bố trong bối cảnh xung đột tại Syria giai đoạn 2013 - 2014. Động thái này không chỉ phơi bày mức độ gắn kết giữa hoạt động kinh doanh và các mạng lưới cực đoan, mà còn phát đi cảnh báo rõ rệt về ranh giới pháp lý mà doanh nghiệp không thể vượt qua khi hiện diện tại các khu vực chiến sự.

Trinh thám trên không trong thời đại mới

Trinh thám trên không trong thời đại mới

Trinh thám trên không đã và đang là một trong các nhân tố chủ đạo trong chiến tranh hiện đại. Sự xuất hiện dày đặc của nhiều mẫu máy bay không người lái (UAV) phục vụ công tác tình báo, theo dõi và do thám (ISR) trên chiến trường lại càng khẳng định vai trò của trinh thám trên không.

Mặt Trăng đang trở thành chiến trường quyền lực mới

Mặt Trăng đang trở thành chiến trường quyền lực mới

Sau hơn nửa thế kỷ, con người sắp in dấu chân trở lại Mặt Trăng. Tuy nhiên, “lục địa thứ 8” giờ đây đang chật chội hơn trước rất nhiều. Đấy không chỉ là cuộc đối đầu song phương giữa Mỹ và Liên Xô như thời Chiến tranh lạnh, mà đã trở thành một sân chơi đa cực với sự tham gia quyết liệt của nhiều quốc gia và cả những liên minh.

Khi AI vừa là mũi giáo vừa là tấm khiên?

Khi AI vừa là mũi giáo vừa là tấm khiên?

Trí tuệ nhân tạo (AI) đang dần thoát ly khỏi vai trò công cụ hỗ trợ để trở thành tác nhân cốt lõi làm thay đổi diện mạo an ninh mạng toàn cầu. Từ khả năng tìm kiếm lỗ hổng bảo mật với tốc độ ánh sáng của các mô hình ngôn ngữ lớn đến những "tác nhân AI" tự vận hành cuộc tấn công, trí tuệ nhân tạo đang mang đến những thách thức chưa từng có trong lĩnh vực này.

Kinh tế thế giới trước ngã rẽ khủng hoảng đa chiều?

Kinh tế thế giới trước ngã rẽ khủng hoảng đa chiều?

Diễn ra từ ngày 13 tới ngày 18/4, Hội nghị Mùa xuân do Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) và Ngân hàng Thế giới (WB) đồng tổ chức thu hút sự tham gia của hơn 190 bộ trưởng tài chính, thống đốc ngân hàng trung ương, cùng hàng nghìn đại diện các tổ chức quốc tế, học giả và doanh nghiệp. Những cuộc thảo luận của giới tài chính toàn cầu ở Washington lần này đã khép lại với những cảm giác ảm đạm, song hành với sự đồng thuận thay đổi rõ rệt trong nhận thức chung: Cộng đồng tài chính quốc tế đã và đang buộc phải chuyển sang chế độ quản lý khủng hoảng, trong khi guồng máy kinh tế thế giới đối mặt với sự rạn nứt cấu trúc sâu sắc, thay vì chỉ là một đợt suy thoái mang tính chu kỳ.

Quân đội Đức và tham vọng làm chủ “chiến trường thủy tinh”

Quân đội Đức và tham vọng làm chủ “chiến trường thủy tinh”

Quân đội Đức đang đẩy nhanh lộ trình tích hợp trí tuệ nhân tạo (AI) và hạ tầng vệ tinh quy mô lớn nhằm biến chiến trường trở nên "trong suốt như thủy tinh". Với tư duy lấy dữ liệu làm trung tâm, họ kỳ vọng sẽ rút ngắn chu kỳ ra quyết định từ nhiều ngày xuống còn vài phút, tạo ra lợi thế áp đảo trước các đối thủ tiềm tàng thông qua khả năng quan sát vượt trội và phản ứng tốc độ cao.

Chuyện “trong nguy có cơ” tại eo biển Hormuz

Chuyện “trong nguy có cơ” tại eo biển Hormuz

Eo biển Hormuz, "yết hầu năng lượng" của thế giới, là nơi chứng kiến khoảng 20 triệu thùng dầu, tương đương 15 - 20% nguồn cung toàn cầu, được trung chuyển mỗi ngày. Kể từ cuối tháng 2/2026, khi xung đột giữa Mỹ, Israel và Iran bùng phát, trật tự quen thuộc nhanh chóng bị phá vỡ. Số lượng tàu qua lại eo biển giảm mạnh, từ khoảng 135 chuyến/ngày xuống chỉ còn trung bình khoảng 6 chuyến/ngày trong tháng 3/2026, thậm chí có thể còn thấp hơn. Thị trường năng lượng chịu một cú sốc nguồn cung rõ rệt, giá dầu Brent tăng mạnh, có thời điểm vượt mốc 100 USD/thùng và kéo theo áp lực lạm phát lan rộng.

Giải mã những vũ khí lần đầu thực chiến trong xung đột tại Iran

Giải mã những vũ khí lần đầu thực chiến trong xung đột tại Iran

Từ hệ thống đánh chặn bằng tia laser Iron Beam, tên lửa PrSM, phi đội drone tự hành Lucas cho tới tên lửa siêu vượt âm Fattah-2, cuộc xung đột tại Iran đã trở thành nơi trình làng hàng loạt vũ khí thế hệ mới. Các khí tài này tham gia rất hiệu quả vào các kịch bản tác chiến cường độ cao, tạo ra những khác biệt rõ rệt trên chiến trường.

Trái đất “cựa mình”, AI sẽ lên tiếng

Trái đất “cựa mình”, AI sẽ lên tiếng

Những vết nứt nhỏ trên bậc thềm, những thân cây nghiêng bất thường hay lớp tuyết lặng lẽ tích tụ trên sườn núi - tất cả từng là dấu hiệu khó nhận biết của thảm họa. Nhưng giờ đây, khi Trái Đất chuyển động, trí tuệ nhân tạo đang giúp con người nhìn thấy những điều tưởng như vô hình, mở ra cơ hội cứu sống hàng nghìn sinh mạng mỗi năm.

Tiền lệ pháp lý định hình lại kỷ nguyên mạng xã hội

Tiền lệ pháp lý định hình lại kỷ nguyên mạng xã hội

Một phán quyết mang tính bước ngoặt tại Mỹ đã lần đầu tiên buộc hai ông lớn ngành công nghệ là Meta và Google phải chịu trách nhiệm không phải vì những gì người dùng đăng tải, mà vì chính cách các nền tảng này được thiết kế để cuốn người trẻ vào những vòng lặp vô tận của màn hình điện thoại. Được ví như "khoảnh khắc thuốc lá" của thế kỷ 21, phán quyết này mở ra làn sóng kiện tụng và siết chặt pháp lý để kiểm soát cách thức các nền tảng số được thiết kế và vận hành.

Khi cỗ máy tự quyết định, ai sẽ là người chịu trách nhiệm?

Khi cỗ máy tự quyết định, ai sẽ là người chịu trách nhiệm?

Vào năm 1942, khi thế giới còn đang chìm trong khói lửa của Chiến tranh thế giới thứ hai, nhà văn khoa học viễn tưởng Isaac Asimov đã thai nghén một ý tưởng đầy tính nhân văn: "Ba định luật Robot". Đó là bộ quy tắc được "cài đặt" trong bộ não của robot để đảm bảo chúng không làm hại con người. Hơn 80 năm sau, thế giới đã bước vào một kỷ nguyên mà những cỗ máy biết tự "suy nghĩ" và "hành động" không còn là nhân vật trong tiểu thuyết. Câu hỏi được đặt ra lúc này là liệu chúng ta có cần một bộ luật tương tự để bảo vệ chính chúng ta khỏi những cỗ máy?

Chiếc kính thiên lý

Chiếc kính thiên lý

Kính thiên lý (kính viễn vọng) được đưa vào Việt Nam sớm nhất qua các giáo sĩ phương Tây và thương nhân trong thời các chúa Nguyễn (thế kỷ XVII - XVIII). Sử sách cho biết, các chúa Nguyễn đã mua loại kính này để phục vụ quân đội và làm phần thưởng cho các tướng lĩnh.

Cuốn lịch và quyền lực của triều đình

Cuốn lịch và quyền lực của triều đình

Thời phong kiến, phạm vi quyền lực triều đình không chỉ được thể hiện qua việc sử dụng niên hiệu, tước phong, tên và cấp địa phương được ban cho, mà còn thể hiện trong việc áp dụng bộ lịch của triều đại ấy.

Đằng sau nghề thương thuyết ransomware

Đằng sau nghề thương thuyết ransomware

Mối họa từ phần mềm độc hại chuyên dùng để tống tiền (ransomware) ngày càng trở nên cấp bách. Công ty Nghiên cứu an ninh mạng Cybersecurity Ventures (Mỹ) thống kê được giá trị thiệt hại mà các doanh nghiệp, tổ chức trên toàn cầu phải chịu vì ransomware đã lên tới 57 tỷ USD trong năm 2025. Ransomware nở rộ cũng kéo ngành an ninh mạng phát triển theo, trong đó nổi bật là lĩnh vực thương thuyết. "Nghề" thương thuyết với tin tặc đang trở nên phổ biến hơn bao giờ hết, đồng thời đóng vai trò quan trọng trong mạng lưới an ninh mạng toàn cầu.

Làn sóng tội phạm mạng thứ năm: Khi AI trở thành “mạch máu” của thế giới ngầm

Làn sóng tội phạm mạng thứ năm: Khi AI trở thành “mạch máu” của thế giới ngầm

Trong vài năm gần đây, công nghệ trí tuệ nhân tạo (AI) đã thúc đẩy một bước chuyển biến chưa từng có trong lịch sử tội phạm mạng: từ công cụ hỗ trợ đến cơ sở hạ tầng cốt lõi của các chiến dịch tấn công quy mô toàn cầu. Quá trình này không chỉ khiến các hệ thống an ninh đối mặt với mức độ tinh vi mới, mà còn đặt ra những thách thức chính sách, pháp luật và thực thi mà chưa một thời đại số nào từng chứng kiến.

Bùng nổ xung đột Pakistan - Afghanistan: Ngọn lửa mâu thuẫn chưa tắt hai bên đường Durand

Bùng nổ xung đột Pakistan - Afghanistan: Ngọn lửa mâu thuẫn chưa tắt hai bên đường Durand

Những cuộc bắn phá ác liệt dọc biên giới Pakistan - Afghanistan những ngày gần đây không phải là một biến cố bất ngờ, mà là sự bùng phát mới của một mâu thuẫn kéo dài hơn một thế kỷ. Từ đường Durand lịch sử, vấn đề sắc tộc Pashtun bị chia cắt, cho tới sự trỗi dậy của các nhóm vũ trang xuyên biên giới sau khi Taliban trở lại nắm quyền năm 2021, nhiều lớp xung đột chồng chéo lên nhau, biến khu vực thành một trong những điểm nóng nguy hiểm nhất của Nam Á.

Tuyển bổ quan lại thực thi pháp luật thời xưa

Tuyển bổ quan lại thực thi pháp luật thời xưa

Ngay từ đầu triều Hậu Lê, Vua Lê Thái Tông đã nói với quần thần rằng: "Phép trị nước lấy hình pháp gọn nhẹ làm gốc. Các quan xét xử phải giữ phép công bằng, không được nhận đút lót mà làm sai, để có người bị oan uổng. Các vụ kiện lớn thì mới cho tâu thẳng lên".

Cơn sốt AI và cuộc thanh lọc cần thiết

Cơn sốt AI và cuộc thanh lọc cần thiết

Sau hơn 3 năm hưng phấn tột độ kể từ cơn địa chấn ChatGPT thu hút sự chú ý của các nhà đầu tư khắp thế giới, cơn sốt trí tuệ nhân tạo (AI) đã bắt đầu lắng xuống. Với một cái nhìn thực tế hơn, giới chuyên môn đã đặt ra một câu hỏi mới: Liệu cơn sốt AI có phải là một bong bóng sắp nổ, hay đây thực sự là nền tảng cho một kỷ nguyên tăng trưởng mới?

Phục dựng di tích điện Kính Thiên?

Phục dựng di tích điện Kính Thiên?

Cuối tháng 12/2025, Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long - Hà Nội phối hợp với Viện Khảo cổ học công bố kết quả sơ bộ khai quật khảo cổ khu vực nền điện Kính Thiên năm 2025. Kết quả này cho thấy nhiều thông tin giá trị, bổ khuyết cho nhiều kiến giải trước đây. Nhưng câu hỏi đặt ra là chúng ta đã thực sự đủ cơ sở tư liệu khoa học để góp phần nghiên cứu phục dựng di tích điện Kính Thiên? Câu chuyện này sẽ cần thời gian dài mới có thể trả lời một cách thỏa đáng.

Ngựa trong pháp luật thời xưa

Ngựa trong pháp luật thời xưa

Ngựa là loài vật gần gũi trong cuộc sống người Việt từ lâu, không chỉ dùng để kéo xe mà còn là phương tiện nghi lễ, giao thông và đánh trận, do đó, nó cũng được xuất hiện khá nhiều trong hình luật thời xưa.