Trung tâm của cuộc biến động chính trị tại Hy Lạp trong 3 ngày đầu tháng 11 chính là quyết định trưng cầu dân ý về kế hoạch cứu nợ mới của EU được Thủ tướng Papandreou thông báo vào tối 31/10. Dự kiến, cuộc trưng cầu dân ý sẽ diễn ra vào ngày 4 hoặc 5/12/2011. Khi đưa ra quyết định này, Thủ tướng Papandreou đã chuyền quả bóng quyết định số phận kế hoạch cứu nợ của EU sang cho người dân Hy Lạp, tuyên bố thêm rằng ông "tin tưởng vào sự khôn ngoan và chín chắn của người dân Hy Lạp hơn các đảng phái chính trị".
Quyết định của Thủ tướng Papandreou đã ngay lập tức gây ra một "cơn bão chính trị" ở Hy Lạp và gây chấn động toàn châu Âu. Bởi lẽ, khi trưng cầu dân ý, ý nguyện của người dân Hy Lạp sẽ phải được tôn trọng, mà việc trưng cầu ý kiến công chúng về gói kế hoạch cứu nợ cũng đồng nghĩa với việc trưng cầu về việc "tiếp tục ở lại hay rời khỏi đồng tiền chung".
Trong tình hình này, mọi khả năng đều có thể xảy ra đối với sự tồn vong của chính phủ do ông Papandreou lãnh đạo, đồng thời đối với kế hoạch cứu nợ của EU. Một kết quả "Có" thì không có chuyện gì để nói, và Hy Lạp sẽ tiếp tục những xung đột nội tại xung quanh việc áp dụng không công bằng chính sách thắt lưng buộc bụng kèm theo. Nhưng nếu người dân Hy Lạp nói "Không" với kế hoạch cứu nợ, tình hình sẽ vô cùng nguy hiểm, vì như thế mọi viện trợ của EU dành cho Hy Lạp sẽ bị cắt hoàn toàn, đồng thời khối đồng tiền chung cũng sẽ loại Hy Lạp ra. Điều đó cũng đồng nghĩa với thất bại của EU trong việc xử lý cuộc khủng hoảng nợ, tạo ra một tiền lệ nguy hiểm cho các nước khác trong khối đồng tiền chung đang hoặc sẽ lâm nợ như Hy Lạp nối đuôi nhau… ra ngoài. Đồng tiền chung sẽ sụp đổ.
Trước viễn cảnh đó, các nhà lãnh đạo EU đã giận dữ và lên tiếng gây áp lực yêu cầu Thủ tướng Papandreou làm sao cũng phải duy trì kế hoạch cứu nợ, vì "đó là con đường duy nhất để giải quyết vấn đề nợ của Hy Lạp" - như lời phát biểu của Tổng thống Pháp Nicolas Sarkozy. Ông Sarkozy đã triệu tập một cuộc họp khẩn cấp toàn khối để nghe Thủ tướng Hy Lạp Papandreou giải trình chi tiết về cuộc trưng cầu mà ông bất ngờ thông báo.
Chưa hết, ngày 2/11, Thủ tướng Hy Lạp Papandreou còn được triệu tập ra trước Hội nghị nhóm G-20 tại thành phố Riviera của Pháp để trả lời những chất vấn liên quan đến kế hoạch trưng cầu dân ý. Tuy nhiên, lãnh đạo EU cũng đã chuẩn bị tinh thần trước với khả năng Hy Lạp sẽ ra khỏi khối đồng tiền chung. Thủ tướng Luxembourg Jean-Claude Juncker, Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng tài chính khối đồng tiền chung, nêu quan điểm phải làm tất cả để "không một quốc gia sử dụng đồng euro nào phải rời khỏi khối", nhưng nếu đó là ý nguyện của người dân Hy Lạp thì phải chấp nhận thôi.
Một số nhà phân tích nhận định, hành động đưa ra kế hoạch trưng cầu dân ý về gói cứu nợ mới của Thủ tướng Papandreou phản ánh một sự "nổi loạn" của Hy Lạp đối với những chính sách áp đặt của EU, rằng giới chính khách Hy Lạp đang nhận thấy chủ quyền quốc gia bị xúc phạm nghiêm trọng khi buộc phải tuân theo tất tần tật những yêu cầu khắt khe mà EU, chủ yếu là Pháp và Đức, đưa ra… Ngay hôm Thủ tướng Papandreou đưa ra quyết định trưng cầu dân ý, nhiều tiếng nói từ phía người dân Hy Lạp đã bắt đầu vang lên kêu gọi đất nước quay trở lại với đồng tiền bản địa, đồng drachma.
Thủ tướng George Papandreou khi tuyên bố trưng cầu dân ý tối 31/10
Đó là trước ngày 3/11. Ngay cả cho đến sáng ngày 3/11, nội bộ đảng Phong trào xã hội Hy Lạp (PASOK) cũng chia rẽ sâu sắc xung quanh quyết định trưng cầu dân ý. Hàng loạt bộ trưởng và thứ trưởng trong nội các đã tuyên bố từ chức để phản đối Thủ tướng Papandreou, khiến ông Papandreou và chính phủ của ông đứng trước nguy cơ sụp đổ.
Cũng cần phải nói thêm về lý do để ông Papandreou đưa ra quyết định trưng cầu dân ý, vì trước khi đưa ra quyết định này, đảng đối lập chính Dân chủ mới (New Democrats) cùng các đảng nhỏ khác phản đối quyết liệt kế hoạch cứu nợ mới của EU do lo ngại sẽ phải triển khai thêm những biện pháp thắt lưng buộc bụng đang gây ra nhiều bất ổn xã hội.
Trong khi đó, nói như giới phân tích là, Thủ tướng Papandreou đã "cạn vốn" chính trị để có thể vận động sự ủng hộ của tất cả các đảng phái chính trị đồng thuận đón nhận thêm gói cứu nợ mới. Mà không thể thông qua được gói cứu nợ mới cũng có nghĩa là Hy Lạp sẽ phá sản, vì thời gian và tiền mặt đối với Hy Lạp bây giờ là rất hạn chế. Một tai họa trước mắt, đến nước này, Thủ tướng Papandreou chỉ còn cách phải đánh cược "năm ăn năm thua" với kế hoạch trưng cầu dân ý. Giới chính khách Hy Lạp đã không thể chịu nổi viễn cảnh Hy Lạp sẽ mất đi nhiều thứ cần thiết để vượt qua giai đoạn khó khăn hiện nay, chưa nói đến tương lai phát triển đất nước sẽ ra sao.
Chiều tối ngày 3/11, Thủ tướng Papandreou đã triệu tập một cuộc họp khẩn cấp với các đảng phái chính trị đối lập nhằm tìm giải pháp tháo gỡ khủng hoảng. Và chính tại cuộc họp này, đảng Dân chủ mới và các đảng phái đối lập đã thay đổi quan điểm, quay sang ủng hộ kế hoạch cứu nợ của EU, từ đó tạo điều kiện cho Thủ tướng Papandreou tuyên bố hủy cuộc trưng cầu dân ý.
Như vậy, kế hoạch cứu nợ sẽ phải được Quốc hội phê chuẩn trước khi mọi chuyện được tiến hành trong thực tế. Và việc phê chuẩn này cũng sẽ phải hoàn tất vào đầu tháng 12/2011, thời điểm được cho là Hy Lạp sẽ hết tiền mặt. Phó thủ tướng kiêm Bộ trưởng Tài chính Evangelos Venizelos đã bảo đảm với Thủ tướng Papandreou rằng ông sẽ cố gắng vận động 180 (trên 300) nghị sĩ Quốc hội bỏ phiếu ủng hộ kế hoạch, và khả năng này rất cao sau khi các đảng phái đã đồng thuận về kế hoạch cứu nợ.
Đối với EU, việc Hy Lạp giải quyết xong vấn đề trưng cầu dân ý cũng là một tin tốt lành, tháo gỡ được một trở ngại lớn để khối có thời gian tập trung vào lo giải quyết những vấn đề khác còn đang chờ phía trước. Trước mắt, EU đang xây dựng và hoàn chỉnh chương trình giải cứu tài chính nhằm ứng phó với các vụ khủng hoảng tương tự như Hy Lạp trong tương lai, và xa hơn là những giải pháp đã được bàn thảo tại Hội nghị G20 nhằm ngăn chặn sự tái diễn khủng hoảng nợ.
Vấn đề còn lại là liệu Thủ tướng Papandreou sẽ tiếp tục tại vị hay phải ra đi. Điều này tùy thuộc vào cuộc bỏ phiếu tín nhiệm vào ngày 4/11 tại Quốc hội Hy Lạp. Đảng PASOK của ông chỉ vượt hơn các đảng đối lập Dân chủ mới (New Democrats) có 2 phiếu, mà 1 trong 2 phiếu đó lại đã lên tiếng sẽ không bỏ phiếu ủng hộ ông Papandreou, do đó khả năng vượt qua cuộc bỏ phiếu tín nhiệm là rất mong manh.
Antonis Samaras, Chủ tịch đảng Dân chủ mới, đã kêu gọi thành lập một chính phủ tạm quyền thay thế chính phủ hiện nay, đồng thời tổ chức bầu cử vào cuối năm nay, sau khi Quốc hội đã thông qua kế hoạch cứu nợ. Nếu phải ra đi sau khi Hy Lạp được cứu, chắc chắn đây sẽ là một sự hy sinh xứng đáng của Thủ tướng Papandreou
