Tranh chấp xét xử người của chế độ Gaddafi
Hôm 3/7, một phái đoàn luật sư thuộc Tòa án Hình sự Quốc tế (ICC) đã trở về La Haye an toàn sau 25 ngày bị bắt giam tại thành phố Zintan, Tây Bắc Libya. Đây là phái đoàn luật sư được ICC cử đến Libya vào thượng tuần tháng 6/2012 để hoàn tất thủ tục nhận bào chữa cho con trai thứ của ông Gaddafi là Saif al-Islam Gaddafi hiện đang bị giam giữ ở thành phố Zintan.
Libya chấp nhận thả 4 người của ICC, trong đó có nữ luật sư Melinda Taylor là người nhận trực tiếp bào chữa cho Saif al-Islam, sau khi nhận được lời xin lỗi trực tiếp từ cơ quan này. Nguyên nhân khiến phái đoàn luật sư ICC bị bắt, theo thông báo từ chính quyền Libya, là do việc bà luật sư Taylor trong lúc thảo luận với Saif al-Islam đã trao cho đương sự những bức thư "đã được mã hóa", trong đó có một bức thư của phụ tá thân cận tên là Mohamed Ismail.
Bộ Ngoại giao Libya ra thông báo cho rằng, việc bà Taylor trao những bức thư ấy là "xâm phạm an ninh quốc gia" Libya. Tuy nhiên, theo giới bình luận, không thể xác định việc bà Taylor trao thư cho Saif al-Islam là sai trái. Việc cầm giữ người của ICC chẳng qua chỉ là một hành động mang ý nghĩa tượng trưng, qua đó Libya muốn "giằn mặt" ICC vì giữa 2 bên đã có sự tranh chấp trong việc xét xử người của chế độ Gaddafi, trong đó có Saif al-Islam, cựu Giám đốc tình báo Abdullah al-Senoussi (bị bắt tại nước Cộng hòa Mauritania ở Tây Phi, vào tháng 3/2012) và cựu Thủ tướng Al-Baghdadi Ali al-Mahmoudi (bị bắt tại Tunisia hạ tuần tháng 6/2012).
ICC cho rằng, vì đã từng ra lệnh truy nã đối với những người này nên yêu cầu Libya cho dẫn độ sang La Haye xét xử, nhưng Tripoli bác bỏ, cho rằng những tội ác họ gây ra đối với người dân Libya, trên đất Libya nên phải để cho người Libya xét xử.
Trong số những người thân trong gia đình ông Gaddafi, còn một người con trai của ông là Saadi Gaddafi hiện đang sống ung dung tại nước láng giềng Niger. Libya đã không ít lần gửi lệnh yêu cầu chính quyền Niger hợp tác bắt giữ và dẫn độ Saadi về Libya nhưng đều bị từ chối. Ngoài ra, những người còn lại trong gia đình Gaddafi là vợ ông, bà Safia, con gái Aisha và 2 con trai khác là Mohammed và Hannibal đều đang tị nạn ở Algeria. Libya cũng đã nhiều lần yêu cầu Algeria trục xuất họ về Libya nhưng cũng không thành.
Bà Safia và con gái Aisha đã vài lần lên tiếng yêu cầu ICC điều tra về cái chết của ông Gaddafi để trả lại công bằng cho ông, nhưng cho đến nay mọi việc vẫn chưa được giải quyết. Vấn đề là, cả ICC và thành phần nắm quyền hiện nay tại Libya đều muốn "xử" ông Gaddafi, và hiện tại giữa ICC và Tripoli vẫn còn tranh chấp quyền xét xử con trai ông, Saif al-Islam và những người thuộc chế độ của ông, cho nên rất khó có chuyện trả lại công bằng cho ông.
Vụ dẫn độ gây khủng hoảng chính trị
Cùng chung số phận như Saif al-Islam và al-Senoussi, cựu Thủ tướng Al-Baghdadi Ali al-Mahmoudi bị bắt và bị dẫn độ từ Tunisia về Libya vào hạ tuần tháng 6/2012. Điều đáng nói là, vụ việc này đã gây nên chuyện lục đục nội bộ tại Tunisia. Chính phủ Tunisia là một liên minh cầm quyền "tay ba" giữa các đảng phái thế tục và đảng Hồi giáo Ennahda. Liên minh "tay ba" này chia nhau 3 chức danh quan trọng nhất là Tổng thống, Thủ tướng và Chủ tịch Quốc hội.
Vụ dẫn độ Ali al-Mahmoudi đang đe dọa làm tan vỡ mối liên kết thiếu chặt chẽ này. Từ nhiều tháng qua, Tổng thống Moncef Marzouki là người quyết liệt chống lại yêu cầu dẫn độ Ali al-Mahmoudi của Libya. Vì thế, việc dẫn độ sẽ khiến cho những mâu thuẫn ngấm ngầm giữa các phe phái chính trị càng sâu sắc thêm. Đây sẽ là một thách thức lớn đối với thể chế chính trị mới tại Tunisia trong giai đoạn quá độ như hiện nay.
Số phận những người bị bắt hiện đang bị giam giữ tại Libya có lẽ sẽ được định đoạt sau khi cuộc bầu cử đầu tiên thời kỳ "hậu Gaddafi" được tiến hành vào ngày 7/7 và hệ thống chính quyền mới được thiết lập hoàn chỉnh. Dư luận quốc tế lo ngại họ sẽ khó được xét xử một cách công bằng, vì các thành phần khác nhau lên nắm quyền ở Libya đều hăm he muốn trả thù cho những hành động đẫm máu dưới chế độ ông Gaddafi.
Nhìn vào cách chính quyền Libya đối xử với Saif al-Islam hiện nay, luật sư Taylor bức xúc gọi đó là một cái "lỗ đen pháp lý". Đáng lo ngại hơn, ở Libya hiện còn hàng ngàn dân thường, có cả lính đánh thuê, do đã từng ủng hộ chế độ ông Gaddafi nên cũng bị các nhóm vũ trang cát cứ những vùng khác nhau của Libya bắt và giam giữ, bị đối xử thô bạo. Đó là một thực tế khi tất cả các hệ thống của nhà nước thời ông Gaddafi đã bị đạp đổ sau cuộc nổi dậy "Mùa xuân Arập".
"Xây dựng lại hệ thống tư pháp là mối quan tâm chính của chúng tôi" - phát biểu của Fathi Baja, quan chức phụ trách đối ngoại của Hội đồng chuyển tiếp Quốc gia (NTC). Ông Baja cho biết, tất cả những người bị bắt giam, kể cả Saif al-Islam, al-Senoussi và al-Mahmoudi, đều sẽ được chuyển giao cho hệ thống tư pháp mới và sẽ được xét xử công khai. Nhưng từ đây đến đó còn một quãng đường dài
