Rất khó tìm người lãnh đạo Libya thời "hậu Gaddafi"

Những hân hoan thắng lợi dâng tràn khi đã bớt mùi khói súng, song Tripoli đang âm ỉ một cuộc chiến không kém phần dữ dội - cuộc chiến tìm ra người nắm vận mệnh của đất nước Libya trong tương lai. Và trớ trêu thay, mối lo lắng về nguy cơ các thành viên của phe nổi dậy chống lại nhau khi tranh giành quyền kiểm soát thủ đô đang ngày một lớn hơn mối đe dọa từ phía lực lượng trung thành với nhà lãnh đạo Gaddafi đang đêm ngày tử thủ trong thành phố.

Ngổn ngang lo âu

Mặc dù  phát ngôn viên của chính phủ, ông Moussa Ibrahim khẳng định lực lượng trung thành với Gaddafi vẫn kiểm soát 3/4 Tripoli nhưng theo nguồn tin từ phương Tây, những đợt giao tranh ác liệt và hiệu quả của phe nổi dậy đang tạo cho họ thế chủ động cho việc giành quyền kiểm soát thành phố này. Câu hỏi ông Gaddafi đang ở đâu vẫn chưa có lời giải dù phe nổi dậy cùng sự trợ giúp hữu hiệu của NATO đang vô hiệu hóa dần dần khả năng lội ngược dòng của cha con ông Gaddafi. Tuy nhiên, một kịch bản chi tiết cho thời kỳ hậu Gaddafi đang được Mỹ và phương Tây bàn thảo khá dè dặt và cẩn trọng.

Trong khi các cuộc giao tranh vẫn đang diễn ra trên các đường phố ở Tripoli , thì các toan tính cho thời hậu chiến rõ ràng đang được bắt đầu. Phương Tây cùng những tập đoàn dầu mỏ quốc tế lo ngại rằng lực lượng nổi dậy vẫn bị chia rẽ do bất đồng nội bộ có thể dẫn đến các cuộc giao tranh mới, nguy hại cho sự phục hồi sau chiến tranh và việc nối lại hoạt động xuất khẩu dầu. Xảy ra đấu đá chính trị ắt môi trường kinh doanh không thể trở lại như thời kì trước chiến tranh. Phía Mỹ thì tăng cường hoạt động để lợi ích an ninh quốc gia của Mỹ được bảo vệ, đặc biệt là phải đảm bảo các kho vũ khí hiện đại của chính quyền Gaddafi cũng như vũ khí hóa học và chất nổ không được rơi vào tay những đối tượng họ không muốn.

Nguy cơ xảy ra hỗn loạn rất cao nếu chính phủ mới không nhanh chóng đảm nhận hoặc không đủ khả năng hoàn thành trách nhiệm. Chế độ mới được trông chờ sẽ dựa trên Hội đồng Chuyển tiếp quốc gia (NTC) do quân nổi dậy thành lập ở Benghazi trong những ngày đầu bạo loạn. Trong khi đó, NTC chỉ là một tập hợp lỏng lẻo của nhiều phe cánh khác nhau - Hồi giáo và thế tục, các cựu thành viên chế độ cũ và những người lưu vong. Bên trong tập hợp này luôn âm ỉ sự chia rẽ bè phái, mâu thuẫn bộ lạc và các bất đồng dân tộc. Một ví dụ cho thấy sự bất đồng chính là cái chết cho tới nay vẫn chưa có lời giải của Abdel Fattah Younes. Ông này chỉ huy quân đội phe nổi dậy và là một cựu quan chức an ninh hàng đầu của ông Gaddafi, đã bị giết sau khi chính phe nổi dậy bắt giữ để thẩm vấn.

Cái chết của Younes đã gây ra những lo ngại rằng NTC quá bị chia rẽ và không đủ sức mạnh để có thể chấm dứt đổ máu khi các phe phái đối thủ tranh giành quyền lực. Bởi thế, NTC chỉ là một tập hợp những thành viên đầy xung đột không có gì nhiều hơn ngoài khát vọng loại bỏ đại tá Gaddafi. Thêm vào đó, mặc dù khí thế hừng hực nhưng lãnh đạo quân nổi dậy Libya lại thiếu kinh nghiệm điều hành đất nước. Với Libya khi đã bớt đi khói súng, nhưng thay vào đó là hỗn loạn trong nước, bất ổn khu vực, khủng bố quốc tế… người được lựa chọn sẽ gặp phải vô vàn khó khăn, thách thức.

Quân nổi dậy chiến đấu ở Tripoli giờ là một tập hợp của nhiều cánh quân khác nhau chứ không phải là một đội quân đơn lẻ. Có nhiều sự chia rẽ tiềm ẩn nguy hiểm và sâu sắc trong “phong trào nổi dậy” khi họ đứng bên bờ quyền lực. Thách thức ngay trước mắt mà ban lãnh đạo chính trị ở Benghazi đối diện là phải ngăn chặn các vụ giết chóc trả thù nhằm vào những người trung thành với Gaddafi. Và việc tìm ra một nhà lãnh đạo được ủng hộ trước tiên trong nội bộ quá phức tạp, đầy rẫy bất đồng sắc tộc và bè phái của NTC sẽ là một vấn đề vô cùng nan giải.

Dăm bó đũa - chọn cột cờ

Đến nay, chưa có một nhân vật chính trị uy tín nào xuất hiện ở phía quân nổi dậy có đủ uy tín và sức mạnh hàn gắn những rạn vỡ của đất nước. 42 năm nay, quốc gia dầu lửa Bắc Phi này được điều hành bởi nhà lãnh đạo Gaddafi như một thể chế chỉ biết sùng bái duy nhất lãnh đạo tối cao của họ. Do vậy, hiện tại không có một cơ quan nhà nước nào có thể đảm nhận trọng trách chuyển giao quyền lực hơn là quân nổi dậy.

Tuy nhiên, theo nguồn tin tình báo về Trung Đông tại mạng phân tích thông tin tình báo của Mỹ thì cho tới giờ vẫn "Không có một lãnh đạo nổi dậy nào mà tất cả mọi người cùng tôn trọng". Thêm nữa, những căng thẳng giữa các đối thủ lâu năm của ông Gaddafi và những người ủng hộ, vốn gần đây đã rời bỏ chính phủ sang phe nổi dậy, có thể hủy hoại các nỗ lực nhằm chọn một nhà lãnh đạo phù hợp. Trên thực tế, hiện chưa ai chịu trách nhiệm về Libya , trong khi tiến trình chuyển giao cũng sẽ đặt ra bài toán: Liệu chính phủ thay thế chính phủ của Gaddafi là chính phủ thân Mỹ hay là chính phủ chống Mỹ? Chính phủ Hồi giáo hay là dạng tôn giáo đặc biệt nào đó... thậm chí là sự pha trộn của các tôn giáo đó?

Nhà lãnh đạo nổi bật của quân nổi dậy được nhắc đến đầu tiên khi cân nhắc lựa chọn là ông Mustafa Abdel Jalil, Chủ tịch NTC. Lâu nay ông Jalil đã được nhiều người biết tới ở miền Đông và nổi tiếng là một con người chính trực trong vai trò một Bộ trưởng Tư pháp. Tháng 2/2011, ông Abdel Jalil đã từ chức Bộ trưởng Tư pháp khi bạo lực chống lại người biểu tình bùng phát. Giới quan sát đánh giá cao ông Abdel Jalil trong vai trò một chính trị gia có khuynh hướng công bằng và vì đóng góp của ông đối với việc cải cách luật hình sự của Libya . Tuy nhiên, cũng giống như các cựu thành viên khác trong nội các của ông Gaddafi, ông Abdel Jalil luôn bị một số người trong phe nổi dậy nghi ngờ. Thêm nữa, tới lúc này Abdel Jalil đã vài lần cảnh báo sẽ từ chức và hiện chưa rõ liệu ông thực sự muốn vị trí mới đến mức nào.

Một gương mặt cũng gây chú ý là Thủ tướng Chính phủ lâm thời quân nổi dậy - ông Mahmoud Jibril, người từng giữ chức Bộ trưởng Nội vụ trong chính quyền Gaddafi trước khi ngả theo phe đối lập. Ông này có mối quan hệ rộng rãi với các chính phủ nước ngoài và hiện đang là phái viên ngoại giao của lực lượng nổi dậy. Tuy nhiên, việc đi lại của ông Mahmoud Jibril đã khiến một số người cùng phe phái và những người ủng hộ từ phương Tây khó chịu. Kinh nghiệm cũng như những mối quan hệ rộng rãi ông Jibri  xây dựng được sẽ là lợi thế khác biệt so với các đối thủ và sẽ là một điều đáng tiếc lớn nếu ông Jibril không được chỉ định trong nội các của chính quyền mới.

Trong số ứng viên nổi lên ấy, người ta thấy nổi bật một nhân vật mang màu sắc "Tây học" được cho là nhân vật có khả năng đem lại "luồng gió mới cho Libya trong tương lai". Đó là Ali Tarhouni, đối thủ truyền thống của nhà lãnh đạo Gaddafi. Ali Tarhouni được đào tạo tại Mỹ, từng sống lưu vong bởi quan điểm chống Chính phủ nhưng khi bạo loạn nổ ra ở Libya hồi tháng 2, ông quay về nước và đảm trách chức Bộ trưởng Các vấn đề kinh tế, tài chính và dầu mỏ cho lực lượng quân nổi dậy.

Rời Libya năm 1973 thì tới đầu những năm 1980, Tarhouni  đã có tên trong danh sách những mục tiêu triệt hạ của chính quyền Gaddafi. Ông bắt đầu tham gia các hoạt động chính trị từ khi còn ở trường đại học, khởi điểm là ở Benghazi khi còn là sinh viên và sau là thời gian làm nghiên cứu sinh tại đại học bang Michigan . Khi chính quyền Gaddafi tiến hành xử tử các sinh viên có liên can tới hoạt động phiến loạn giai đoạn giữa những năm 70, Tarhouni và những sinh viên khác đã buộc Koussa, một trong nhiều đồng minh thân cận nhất của Gaddafi, ký lá thư tuyên bố "Gaddafi là một kẻ sát nhân", gây ra một cú sốc lớn cho nội các chính quyền vào thời điểm bấy giờ.

Với vai trò Bộ trưởng Tài chính và Dầu mỏ, Tarhouni chiếm giữ vai trò chủ chốt trong việc tiến hành những động thái lật đổ Gaddafi và mọi nỗ lực được cộng đồng quốc tế thừa nhận. Những nhân vật "máu mặt" trong bộ máy chính trị Libya phải "lép vế" trước ông, một nhà lãnh đạo đi theo xu hướng thực dụng, luôn muốn phanh phui sự thực bằng mọi giá và dày dạn kinh nghiệm chính trường. Trong số nhiều lãnh đạo thuộc phe đối lập, Tarhouni giữ vai trò vô cùng đặc biệt. Là một giáo sư kinh tế đi theo chủ nghĩa dân túy, ông đã góp phần chia rẽ những nhà kỹ trị đang sống lưu vong hoặc bị đày ải, trục xuất ra khỏi biên giới với các quan chức thuộc nội bộ chính quyền Gaddafi, cũng như viện sĩ được đào tạo trong nước. Tarhouni quyết định chấm dứt sự nghiệp giảng dạy tại đại học Washington , trở về nước và tham gia cuộc cách mạng trong giai đoạn "nước sôi lửa bỏng".

Mối quan tâm trước mắt của Tarhouni nhằm vào ngân sách và bảo đảm an toàn cho những khoản nợ Hoa Kỳ dưới sự ảnh hưởng của quá trình đóng băng tài sản quốc gia đang ở thời điểm đen tối nhất. Ông dường như đang chững lại và sẵn sàng đàm phán để loại bỏ hoàn toàn Gaddafi cùng bè cánh, hoàn toàn lấy được sự tín nhiệm từ lực lượng đồng minh ngoại quốc để "giữ lửa" cho cuộc chiến đang tiến dần tới hồi kết.

Với bản thân, Tarhouni tự nhận mình không phải là người hùng. Tuy nhiên, những người tiếp xúc đều nhận thấy đó là con người dung hòa giữa sự khiêm tốn, nhã nhặn, tự hào và có phần nhún nhường. Sau này, cái tên Tarhouni chỉ thực sự tạo ra làn sóng trong dư luận kể từ sau khi ông được chỉ định làm Bộ trưởng Tài chính, liên tiếp xuất hiện trên các mặt báo và chương trình phỏng vấn. Iman Bugaighis, phát ngôn viên phe đối lập, nhận xét Tarhouni là người hiểu rất rõ phương Tây vì có bộ óc “rất Tây”. Hơn 35 năm rời bỏ quê nhà và từng có thời gian dài giảng dạy kinh tế học tại đại học Washington, quyết định quay lại Libya làm công tác cố vấn các vấn đề tài chính được đa số các chính trị gia ủng hộ.

Quan trọng hơn, Tarhouni là một trong số ít những chính trị gia nổi lên trên chính trường dám lên tiếng thẳng thắn chỉ trích những hạn chế trong kế hoạch hoạt động của phe đối lập "rất hỗn loạn" và luôn vạch ra những thử thách thông qua những dự đoán lạc quan nhưng cũng rất "mong manh", đặc biệt là những nhận xét sáng suốt về khả năng của lực lượng phe đối lập.

Cái tên Tarhouni nằm trong danh sách những chính trị gia đang nổi lên trong thời điểm Libya bạo loạn. Dường như tầm kiểm soát của phe đối lập và các cuộc chiến bạo động lật đổ Gaddafi hoàn toàn nằm trong tay Tarhouni. Dù biết trước tình thế "tiến thoái lưỡng nan", Tarhouni vẫn tin rằng dù không sử dụng pháo hạng nặng và phi cơ trực chiến mà trông cậy vào tầng lớp thanh niên trẻ kế cận từng một thời chịu đàn áp và bị quân đội của Gaddafi đe dọa.

Ít ai biết nhân vật Tarhouni từng có thời gian dài giảng dạy môn kinh tế học tại Hoa Kỳ lại sống một cuộc đời "kép" trong vai một nhà lãnh đạo phe đối lập bị trục xuất khỏi quê hương. Trong quá khứ, Tarhouni có vẻ "chìm" khi Gaddafi còn đang tại vị và những biến chuyển ngầm của phe đối lập chưa thực sự gây ra đột phá. Khó có thể khẳng định vai trò thực sự của Tarhouni và những nhà lãnh đạo khác của phiến quân. Tarhouni tuyên bố sẽ không chạy đua cho bất cứ một chiến dịch tranh cử nào sau khi Gaddafi bị lật đổ, nhưng sẽ có những động thái chính trị nhất định nhằm cải tổ và xây dựng lại đất nước. Vai trò của Tarhouni được thế giới công nhận ở một quốc gia với nhiều bất ổn, trong khi những chính trị gia kiệt xuất "chỉ đếm trên đầu ngón tay".

Khá nhiều nhận vật chính trị thế giới biết rõ Tarhouni nhưng không thể đánh giá chính xác nhân vật này có ảnh hưởng sâu sắc như thế nào đối với chính trường Libya .  Với những mâu thuẫn chia rẽ từ ngay trong nội bộ, quân nổi dậy Libya giờ đây mong muốn người lãnh đạo mới phải là một gương mặt mới hoàn toàn, không có bất cứ liên hệ nào với chính quyền cũ xem như là một giải pháp. Nhưng nhân vật đó sẽ là ai? Liệu người ta có thể tìm ra một gương mặt mới đủ tầm vóc để đảm nhận trách nhiệm lịch sử trọng đại của đất nước Libya lúc này hay vẫn là sự trông chờ vào "dăm bó đuốc" của Hội đồng chuyển tiếp quốc gia NTC?

Quả là đất nước này còn ngổn ngang quá nhiều những vấn đề chưa giải quyết. Và dư luận sẽ khó lòng phán đoán chính xác được cho đến khi giới truyền thông công bố những người chủ chốt và thực sự có tầm ảnh hưởng lên màn hình