Hôm 4/10, Nhật Bản tuyên bố chấm dứt tình trạng căng thẳng với Bắc Kinh liên quan đến vụ bắt giữ một tàu đánh cá Trung Quốc hồi tháng 9 và cho hay hai bên đồng ý tái lập các trao đổi cũng như các chương trình bị gián đoạn vì vụ này. Quyết định này được đưa ra sau khi thủ tướng hai nước có một cuộc gặp gỡ bất ngờ diễn ra trong 25 phút ngoài hành lang sau bữa dạ tiệc tại Hội nghị cấp cao ASEM lần thứ 8 tại Bỉ. Đây là lần đầu tiên hai nhà lãnh đạo đối mặt kể từ khi xảy ra vụ việc kể trên.
Tại Bắc Kinh, Bộ Ngoại giao Trung Quốc cho biết trong bản thông cáo gửi báo chí là đôi bên đồng ý rằng, sự căng thẳng giữa hai nền kinh tế lớn nhất châu Á là không nên có và cam kết sẽ có hành động để bình thường hóa quan hệ. Những hành động đó bao gồm việc cải thiện sự liên lạc tiếp xúc giữa hai chính phủ và tổ chức một hội nghị cấp cao "vào một thời điểm thích hợp".
Tuy có sự dịu giọng, hai bên vẫn tỏ ra cứng rắn trong cuộc tranh chấp lãnh thổ, bản thông cáo nói rằng, ông Ôn Gia Bảo lặp lại là quần đảo hiện không có người sinh sống, phía Trung Quốc gọi là Điếu Ngư và phía Nhật là Senkaku, thuộc về Trung Quốc. Tokyo cũng cho biết rõ ràng là Nhật không thỏa hiệp về vấn đề chủ quyền nơi này, vốn được xác nhận từ năm 1895. Cần nhắc lại rằng, Thủ tướng Nhật Naoto Kan đang chịu áp lực nặng từ quốc nội, khi cuộc thăm dò ý kiến mới nhất cho thấy uy tín của ông bị đánh giá thấp vì cách ứng xử của chính phủ trong vụ tranh chấp này với Trung Quốc.
Cuộc khủng hoảng ngoại giao giữa Bắc Kinh và Tokyo bùng nổ sau khi lực lượng tuần duyên Nhật bắt giữ một tàu cá của Trung Quốc ngày 7/9, vì tàu này đã đâm vào tàu hải quân Nhật, tại khu vực lãnh hải do Nhật Bản quản lý. Bắc Kinh đã phản đối quyết liệt và đình lại mọi tiếp xúc ở cấp cao giữa hai nước, cho đến khi viên thuyền trưởng của chiếc tàu kể trên được trả tự do ngày 24/9.
Trong số các biện pháp trả đũa của Trung Quốc, Tokyo đã lên án Bắc Kinh ngầm ra lệnh không cho xuất khẩu các kim loại hiếm sang Nhật. Các kim loại hiếm, mà Trung Quốc chiếm đến khoảng 90% sản lượng hiện nay trên thế giới, rất cần cho các ngành công nghiệp điện tử và ôtô của Nhật. Mặc dù chính quyền Trung Quốc bác bỏ điều này, nhưng các nhà doanh nghiệp Nhật khẳng định rằng, trong những ngày gần đây, tuy họ đã có thể tiếp tục làm thủ tục hải quan để đăng ký mua các kim loại quý hiếm này, nhưng trên thực tế, việc nhập khẩu vẫn chưa được khởi động trở lại.
Trong bài diễn văn đọc tại phiên họp toàn thể Hội nghị ASEM tối 4/10 tại Brussels, Thủ tướng Nhật Bản Naoto Kan đã thông qua cụm từ "các nước liên quan" để kêu gọi Trung Quốc "hành động có trách nhiệm". Trong bài diễn văn, Thủ tướng Kan nói: "Quan hệ phụ thuộc lẫn nhau giữa châu Á và châu Âu đang trở nên sâu sắc và trên con đường cùng thực hiện tăng trưởng kinh tế, điều quan trọng là cần phải cùng tuân thủ các quy định chung của cộng đồng quốc tế, trong đó có giao dịch tài nguyên và thương mại".
Đồng thời Thủ tướng Kan cũng nhắc đến sự lo ngại về Trung Quốc, khi nhấn mạnh rằng "các nước và khu vực liên quan cần vừa thực hiện các hành động có trách nhiệm, vừa xây dựng quan hệ tin cậy vững chắc và không thể không xây dựng cơ sở cho hòa bình và ổn định".
Theo các nhà quan sát, lời kêu gọi của Thủ tướng Kan được coi là nhằm thúc giục Trung Quốc hành động có trách nhiệm theo luật pháp quốc tế sau khi nước này áp dụng biện pháp cấm xuất khẩu đất hiếm để đối phó với Nhật Bản trong vụ va chạm giữa tàu đánh cá Trung Quốc với tàu tuần tra Nhật Bản gần quần đảo Senkaku.
Trong một động thái được coi là nhằm xoa dịu căng thẳng giữa Trung Quốc và Nhật sau cuộc gặp của hai người đứng đầu nhà nước, ngày 6/10, Hãng Thông tấn Kyodo (Nhật Bản) dẫn lời Chánh Văn phòng Nội các Nhật Bản Yoshito Sengoku cho biết 2 tàu ngư chính Trung Quốc hoạt động tại vùng biển gần quần đảo tranh chấp trong hơn một tuần qua đang đổi hướng trở lại Trung Quốc.
Trước đó, một nữ phát ngôn viên Lực lượng bảo vệ bờ biển Nhật Bản (JCG) xác nhận JCG đã sử dụng radar để giám sát 2 tàu ngư chính Trung Quốc và 2 tàu này đã rút khỏi vùng biển trên vào rạng sáng ngày 6/10. Ông Sengoku cho biết, Nhật Bản sẽ tiếp tục giám sát chặt chẽ và thận trọng về hoạt động của các tàu ngư chính Trung Quốc. Trung Quốc đã cử các tàu ngư chính đến vùng biển trên ngày 23/9 với lý do bảo vệ tàu đánh cá Trung Quốc hoạt động tại đây, sau vụ va chạm ngày 7/9.
Có thể thấy qua cuộc gặp trên ở Brussels, lãnh đạo cấp cao Trung Quốc và Nhật Bản đã bật đèn xanh cho quá trình khôi phục lại quan hệ song phương, nhưng theo các nhà quan sát thì động thái đó mới chỉ là bước đầu vì hai bên còn rất nhiều vấn đề dị biệt xung quanh sự kiện vừa xảy ra, nhất là cả hai cùng coi vùng biển và các đảo đang tranh chấp là chủ quyền bất khả xâm phạm
