Đề án 1 triệu ha lúa được Thủ tướng Chính phủ ban hành ngày 27/11/2023, đánh dấu bước chuyển quan trọng trong định hướng phát triển ngành lúa gạo Việt Nam theo hướng hiện đại, bền vững và thích ứng với biến đổi khí hậu.
Ngay sau khi đề án được phê duyệt, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn (nay là Bộ Nông nghiệp và Môi trường) đã phối hợp cùng các địa phương vùng Đồng bằng sông Cửu Long triển khai thí điểm. Sau gần hai năm thực hiện, những kết quả đạt được cho thấy đây là hướng đi phù hợp, nhận được sự đồng thuận của nông dân, doanh nghiệp và các tổ chức quốc tế.
Theo Trung tâm Khuyến nông quốc gia, giai đoạn 2024-2025, đơn vị đã phối hợp triển khai 7 mô hình thí điểm tại TP Cần Thơ, Vĩnh Long, Đồng Tháp và An Giang. Qua ba vụ sản xuất liên tiếp, các mô hình cho thấy hiệu quả rõ rệt khi chi phí đầu vào giảm từ 8,2% đến 24,2% so với phương thức canh tác truyền thống. Lượng giống gieo sạ giảm 30-50%, phân bón giảm 30-70kg/ha, nước tưới giảm khoảng 30-40% và số lần phun thuốc bảo vệ thực vật giảm từ 1-4 lần mỗi vụ.
Không chỉ tiết giảm chi phí, hiệu quả kinh tế cũng được cải thiện đáng kể. Năng suất lúa tăng từ 2,4% đến 7%, thu nhập của nông dân tăng từ 12% đến 50%, tương đương tăng thêm 4-7,6 triệu đồng/ha. Đáng chú ý, việc áp dụng đồng bộ các quy trình canh tác tiên tiến giúp giảm phát thải khí nhà kính từ 2-12 tấn CO2/ha, đồng thời hạn chế tình trạng đốt rơm rạ sau thu hoạch - nguyên nhân gây ô nhiễm không khí ở nhiều vùng nông thôn.
Giá trị lớn nhất của đề án không chỉ nằm ở con số kinh tế, mà còn ở sự thay đổi trong nhận thức và tư duy sản xuất của nông dân. Từ tập quán canh tác truyền thống, phụ thuộc nhiều vào phân bón hóa học và thuốc bảo vệ thực vật, người trồng lúa từng bước chuyển sang sản xuất khoa học, chú trọng cân bằng sinh thái, giảm phát thải và bảo vệ môi trường. Qua đó, năng lực cộng đồng được nâng cao, hình ảnh và thương hiệu lúa gạo Việt Nam ngày càng được củng cố trên thị trường quốc tế.
Đánh giá ý nghĩa tổng thể của đề án, ông Cao Đức Phát, nguyên Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn khẳng định Đề án 1 triệu ha lúa là sự hội tụ của khoa học công nghệ, quản lý nhà nước, doanh nghiệp và các tổ chức sản xuất. Thực tiễn cho thấy mô hình sản xuất lúa chất lượng cao gắn với giảm phát thải và tăng thu nhập đã được kiểm chứng, tạo nền tảng quan trọng để thực hiện các cam kết giảm phát thải khí nhà kính của Việt Nam.
Tại TP Cần Thơ, một số hợp tác xã mạnh dạn áp dụng mô hình canh tác theo hướng kinh tế tuần hoàn. Rơm rạ sau thu hoạch được thu gom trồng nấm, phụ phẩm tiếp tục xử lý làm phân bón hữu cơ cho vụ sau, hình thành chuỗi sản xuất khép kín.
Theo ông Trần Chí Hùng, Phó Chủ tịch UBND TP Cần Thơ, cách làm này vừa giảm phát thải, vừa gia tăng giá trị cho người trồng lúa và nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên. HTX Nông nghiệp và Dịch vụ Tiến Thuận (TP Cần Thơ) là một trong những đơn vị tham gia đề án sớm.
Ông Nguyễn Cao Khải, Giám đốc HTX cho biết nhờ giảm giống, giảm phân bón và nước tưới, năng suất vẫn tăng, trong khi phát thải khí nhà kính giảm rõ rệt. "Quan trọng hơn, bà con đã thay đổi cách nghĩ, cách làm, hướng tới sản xuất chất lượng và thân thiện với môi trường", ông Khải chia sẻ.
Trong khi đó, Hiệp hội Ngành hàng Lúa gạo Việt Nam đã phối hợp với các đơn vị cấp chứng nhận "Gạo Việt xanh phát thải thấp" đã cho 10 doanh nghiệp khi canh tác theo Đề án 1 triệu ha lúa. Tính đến nay, đã có hơn 50.000ha lúa với khoảng 70.000 tấn gạo đạt chứng nhận này; trong đó có 500 tấn đã xuất khẩu thành công sang Nhật Bản, mở ra triển vọng lớn cho gạo Việt ở phân khúc cao cấp.
Dù vậy, việc nhân rộng đề án vẫn đối mặt thách thức, nhất là thu hút doanh nghiệp đầu tư lâu dài vào chuỗi giá trị. Theo các địa phương, cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế, chính sách để tạo động lực cho doanh nghiệp gắn bó với vùng nguyên liệu, qua đó đưa Đề án 1 triệu ha lúa phát triển bền vững và hiệu quả hơn trong thời gian tới.
Trồng 1 triệu ha lúa phát thải thấp, nông dân có thêm 16.000 tỉ đồng 
