Nhiều chiều sự thật

TS Khoa học Toán - Lý Aleksandr Borovoi, Trưởng phòng thí nghiệm các vấn đề Chernobyl và cố vấn của Chủ tịch Trung tâm Nghiên cứu khoa học “Viện Năng lượng Nguyên tử mang tên I.V.. Kurchatov”, đã 20 năm nay làm việc tại khu vực xảy ra thảm họa hạt nhân Chernobyl , cho đến nay vẫn nói rằng, ông đã gặp may trong cuộc đời mình.

Nhất nghệ tinh

TS Aleksandr Borovoi sinh ngày 15/9/1938 ở Moskva. Năm 1961, ông tốt nghiệp kỹ sư vật lý Moskva theo chuyên ngành vật lý hạt nhân thực nghiệm rồi vào làm tại Viện Kurchatov (đây cũng là cơ quan chủ quản đối với ông từ nửa thế kỷ nay). Hiện ông là Trưởng phòng thí nghiệm các vấn đề Chernobyl ở Viện Kurchatov. Ông là tác giả và đồng tác giả của 6 công trình và gần 200 bài báo cũng như báo cáo khoa học và được đánh giá là một chuyên gia hàng đầu trong lĩnh vực xử lý các hậu quả từ các thảm họa hạt nhân.

Từ tháng 5/1986, TS Borovoi đã làm việc tại nhà máy điện nguyên tử Chernobyl , thoạt tiên trên cương vị tư vấn viên trong ủy ban chính phủ. Năm 1987, ông trở thành lãnh đạo nhóm hành động của Viện Kurchatov rồi từ năm 1988, đứng đầu phòng khoa học của đoàn công tác  tổng hợp.

Sau khi nhà máy điện Chernobyl chuyển sang thuộc quyền quản lý của Viện Hàn lâm Khoa học Ukraina (sau khi Liên Xô tan rã) năm 1992, lãnh đạo Viện Kurchatov đã để nhóm chuyên gia do TS Borovoi đứng đầu ở lại làm việc tại đây trong đội hình của Trung tâm Khoa học Kỹ thuật liên ngành Ukrytie ở Chernobyl.

Từ năm 1992 tới năm 2003, TS Borovoi không chỉ chỉ đạo  các công việc mà còn trực tiếp tiến hành các điều tra nghiên cứu trong hàng trăm giờ ở Chernobyl . Ông đã được tặng danh hiệu Nhà hoạt động khoa học kỹ thuật công huân của nước cộng hòa Ukraina và được nhận giải thưởng Nhà nước ở đây. Nhờ những đóng góp cho Chernobyl , TS Borovoi đã được tặng ba bằng khen của chính phủ và Huân chương Dũng cảm. Ba lần ông được nhận giải thưởng trong các cuộc thi nghiên cứu khoa học mang tên Kurchatov… Vợ và con trai ông cũng từng làm việc ở Chernobyl trong những năm 1989-1990. TS Borovoi năm 2001 đã được các nhà báo Mỹ đưa vào danh sách 20 anh hùng đích thực đang còn sống.

Thảm họa bất ngờ

Trao đổi với phóng viên tuần san Nga Itogi trong tháng 4 vừa qua, nhân kỷ niệm 25 năm ngày xảy ra thảm họa Chernobyl, TS Borovoi kể:

- Tôi đã lờ mờ đoán rằng ở Chernobyl đã xảy ra một chuyện gì đó nghiêm trọng lắm từ sáng ngày 26/4/1986. Khi ấy tôi thấy ở tầng ba tòa nhà của Viện chúng tôi, có khá nhiều người mặt mày đầy lo lắng đi vào phòng làm việc của Viện sĩ Aleksandrov, Giám đốc Viện Kurchatov. Nhiều người trong số đó còn vội vã đứng ngoài hành lang viết gì đó lên trên những trang giấy… Và vang lên cái tên “ Chernobyl ” thường xuyên. Khi ấy tôi đang là người chỉ đạo một nhóm nhỏ các nhà vật lý thực nghiệm; năm 1984 chính chúng tôi đã là những người đầu tiên ở Liên Xô cũng như ở châu  Âu ghi nhận các phản ứng neutrino ở nhà máy điện nguyên tử Rivne (nhà máy điện nguyên tử đầu tiên ở Ukraina sử dụng lò phản ứng nước áp lực) và hoàn thành hàng loạt những nghiên cứu thú vị. Để làm việc này, chúng tôi đã phải học cách tính toán chính xác lượng phóng xạ tích tụ lại trong lò phản ứng.

Đêm 29/4/1986, sếp trực tiếp của tôi gọi điện thoại bảo tôi tới ngay để bàn “về sự cố ở Chernobyl ”. Cần phải đánh giá xem lượng và loại phóng xạ đã tích tụ lại trong nhiên liệu của lò thứ tư trong thời gian nó hoạt động. Những tính toán theo lý thuyết đã không đủ chuẩn xác vì nó sai khác hàng chục lần so với những phân tích hóa phóng xạ các mẫu không khí và mẫu đất đầu tiên. Chính vì thế nên nhóm chúng tôi mới phải ngồi vào tiến hành các tính toán mới. Khi ấy, chúng tôi chưa có computer ở cạnh nên từng người trong nhóm đã phải đảm nhiệm những con tính ở từng phần chương trình và chuyền cho nhau các kết quả liên hoàn. Sau một ngày đêm chúng tôi đã có kết quả cuối cùng. Phải rất lâu sau đó hàng chục phòng thí nghiệm khác mới tiến hành các tính toán tương tự và hóa ra là, chúng tôi chỉ sai lạc khoảng hơn 20%, một kết quả hoàn toàn chấp nhận được.

Một số ngày trôi qua và đã thấy rõ là, nếu từ Moskva thông qua điện thoại thì chẳng thể nào giải quyết được nhanh chóng những vấn đề nảy sinh. Một thí dụ đơn giản: từ Chernobyl gọi điện về báo rằng có lẽ toàn bộ lượng nhiên liệu từ lò phản ứng đã được đẩy vào phòng máy. Vì sao lại xuất hiện những phỏng đoán như thế? Các chuyên gia đã đi trên xe bọc thép quanh phòng máy và đo lượng phóng xạ: ở một điểm nhất định nó bỗng tăng lên gấp nhiều lần. Thường thì chỉ 15, 18, 20 roentgen một giờ và bỗng nhiên lại là 2.000.  Rồi sau đó lượng phóng xạ lại giảm đột ngột. Đối diện với điểm đó trên tường có một vết nứt mà qua đó, như người ta phỏng đoán, nhiên liệu mới trào qua. Tôi suy nghĩ nhanh: để hiện tượng này có thể xảy ra thì ở trong phòng máy đã tràn vào vết nứt đó rất nhiều tấn nhiên liệu, nhưng nếu như vậy thì chỉ số của máy đo sẽ tăng lên một cách dần dần hơn. Hóa ra là khi đo máy đo ở chỗ này đã được thả xuống đúng miếng nhiên liệu gá lắp đã bị vứt đi.

Càng ngày các câu hỏi càng xuất hiện nhiều và tôi hiểu ra rằng: cần phải tới Chernobyl . Thảm họa hạt nhân đó lại xảy ra trùng với một tai họa khác:  lúc đó mẹ tôi đang hấp hối vì căn bệnh ung thư. Tôi nhớ là tôi đã nói với mẹ tôi, đã gần như bất động và khó khăn lắm mới thốt được lên một hai từ, rằng tôi đang làm việc trong nhóm hành động tính toán và thử nghiệm giúp Chernobyl . Mẹ tôi mới nhớ ra, Chernobyl , đó là tên của một loại ngải cứu, thứ cây cỏ rất đắng ở thảo nguyên. Và mẹ tôi đã bất ngờ bảo tôi giở cuốn Kinh Thánh mà bà luôn mang theo mình. Tôi đã đọc những câu từ sách Khải Thị mà về sau người ta đã hàng trăm lần dẫn ra khi nói tới thảm họa Chernobyl : “Thiên sứ thứ ba thổi lên, bèn có một ngôi sao lớn, cháy như đuốc, từ trời sa xuống, rơi nhằm một phần ba các sông và các suối nước. Tên ngôi sao đó là Ngải cứu!”. Mẹ tôi nhìn sâu vào mắt tôi: “Con trai yêu của mẹ, đi tới đó đi. Mẹ sẽ khỏe hơn đấy. Cần phải đi, mẹ biết điều đó, mẹ cảm thấy điều đó. Chernobyl – đó là ngôi sao của con, không thể nào thoát khỏi được số phận đâu, chỗ của con là ở đó”.

Ngay trước hôm tôi đi Chernobyl một ngày là đám tang mẹ tôi. Còn trước đó nữa Giám đốc Aleksandrov đã gọi tôi vào gặp. Ông ngồi đầy mệt mỏi trong phòng làm việc của mình mà ở đó có lẽ ông đã ngồi như thế bao nhiêu ngày đêm rồi, mà ông thì khi đó đã hơn 80 tuổi. Và ông nói: “Tôi cử anh đi không chỉ tới làm việc trong nhóm hành động mà còn phải có mặt trong các cuộc họp của ủy ban chính phủ. Ở đó cần có người hiểu về vật lý hạt nhân. Đừng buồn nếu các đề nghị của anh sẽ không được ai nghe theo. Nhưng nếu họ định làm cái việc mà không được làm trong bất cứ trường hợp nào, nếu những việc ấy dẫn tới chuyện làm tăng nhiễm xạ cho người, thì  anh hãy báo cáo với lãnh đạo nhóm hành động, hãy gọi điện thoại về cho tôi và phải ngăn chặn bằng mọi cách”.

Tôi lên xe đi mà không biết rằng rồi tôi sẽ phải hàng trăm lần đi theo hành trình đó và sống theo lịch: 18 ngày ở Chernobyl (khoảng thời gian được phép ở đó) và 12 ngày ở Moskva. Chuyến công tác đã kéo dài tới 20 năm.

Đối diện cùng cái chết

Công việc của những người nhận nhiệm vụ xử lý các hệ lụy của thảm họa Chernobyl đầy rẫy những nguy cơ chết chóc vì nhiễm xạ. Không những thế, ngay cả bầu không khí làm việc không phải lúc nào cũng thuận lợi. TS Borovoi nhớ lại:

- Tôi vẫn nhớ y nguyên lần đầu tôi đi tàu Raketa ngược dòng Dniepr, những lần mặc vào trang phục làm việc: tất cotton, đồ lót quân nhân, quần áo màu xanh bảo vệ. Tôi nhớ câu “Chào mừng đã tới Chernobyl !” vang lên từ bục thuyền trưởng.  Trong ủy ban chính phủ mà tôi phải là tư vấn viên, người ta đón tôi bằng một cách rất bất ngờ: “Anh có thể nói bằng tiếng Nga xem anh là ai không? Anh có thể nói ra nghề của anh không?”. Tôi trả lời rằng tôi là nhà vật lý. “Chúng tôi không cần các nhà vật lý, chúng tôi cóc cần các nhà vật lý. Chúng tôi cần chuyên gia về lò phản ứng!”. Rất nhiều lần sau đó tôi ngồi vào tít một góc trong các cuộc họp của ủy ban chính phủ, xung quanh tôi là những người mang áo bảo vệ to xù với những ngôi sao tướng sáng chói trên cầu vai, các giám đốc các viện và các bộ trưởng.

Phó Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng và Chủ tịch ủy ban khi đó là ông Boris Evdokimovich Serbina đã từ những cuộc họp ấy lắm lúc gọi điện thoại trực tiếp lên Thủ tướng Ryzhkov. Đối với tôi thì lọt vào một môi trường như thế là chuyện không thể tưởng tượng được và vì thế, tôi ngại nói một câu gì thừa. Một vài lần tôi đã giơ tay lên vì cho rằng, có thể tìm ra cách giải quyết vừa rẻ hơn vừa tốt hơn. Nhưng họ đã không cho tôi phát biểu ý kiến. Mọi sự chỉ thay đổi sau một sự kiện.

Ngày 21/10/1986, đúng lúc việc xây dựng Ukrytie (công trình che kín nơi xảy ra thảm họa) đang trong giai đoạn cao điểm nhất, tôi được Viện sĩ Valeri Alekseyevich Legasov, Phó giám đốc Viện Kurchatov và là thành viên ủy ban chính phủ, tìm gặp và đưa vào phòng làm việc của ông Serbina. Và ông này đã kinh hãi bởi tin trong lò phản ứng xét theo mọi sự đã bắt đầu một phản ứng dây chuyền. Cùng một lúc đã xảy ra liền  ba sự kiện: trong những phần phía dưới của công trình nhiệt độ bắt đầu tăng lên, mức độ hoạt động của khói và sương mù trong không khí ở phía trên cũng gia tăng và các máy bay trực thăng bay hàng ngày trên vùng thảm họa cũng báo cáo rằng, mức độ phóng xạ ở phía trên đó là 35 roentgen một giờ, tức là cao gấp 4 lần so với một ngày trước đó. Cần phải mau lẹ xác định chuyện gì đang diễn ra, bởi lẽ ở khu vực này đang có tới hàng nghìn người làm việc. Tôi hỏi, chúng ta còn bao nhiêu thời gian nữa? “Tôi có thể  cho anh một giờ”. Ngay lập tức tôi được đi kèm với một nhân viên KGB đặc biệt, có nhiệm vụ ghi lại từng cử chỉ và hành động của tôi, và bắt tôi phải ký vào từng trang ghi chép như khi bị thẩm vấn.

Tôi đã cùng các nhà vật lý khác làm việc. Và nhận thấy đó không phải là phản ứng dây chuyền, vì chúng tôi không phát hiện ra các radionuclideis  tức thời báo hiệu về nó. Vậy thì đó là cái gì? Dễ nhất là lý giải nguyên nhân dẫn tới tăng nhiệt độ ở phần dưới công trình. Ở thời điểm đó đang tiến hành bê tông hóa nền của các cột trụ để đặt các rầm ngang của hệ thống Ukrytie sẽ được xây dựng. Bê tông được thổi vào từ các máy bơm đặc biệt theo đường ống tới các cột trụ. Kiểm tra quá trình nhồi nó rất khó vì các khoảng không phóng xạ rất lớn và vì những đổ vỡ của hệ thống công trình. Rốt cuộc là một phần rất lớn bê tông đã chảy xuống phần dưới của công trình và chặn đường luồng khí mà trước đó vẫn làm mát nhiên liệu. Chúng tôi cũng lý giải khá nhanh hiện tượng sương mù và khói trong không khí phía trên gia tăng. Hóa ra là, có một cán bộ đểnh đoảng nào đó đã lấy các máy đo từ chỗ quy định đặt sang về phía con đường, và các máy trộn bê tông luôn làm cho bụi mù lên. Trong những điều kiện này thì mức độ gia tăng sương mù và khói có thể đo được tăng gấp cả trăm lần so với bình thường chứ không phải chỉ 10 lần!

Thế nhưng, với những số liệu từ các máy bay trực thăng thì không dễ lý giải. Mãi rồi chúng tôi cũng tìm ra nguyên do. Tại nơi mà các máy bay trực thăng quân sự đã làm việc – công cụ của chúng được dành để đo mức độ phóng xạ ở phía trên chỗ thủng mà vụ nổ hạt nhân đã gây nên. Tức là những máy bay này chỉ bay được ở phía trên mặt đất bằng và xác định mức độ phóng xạ ở khoảng cách một mét xa nó. Thế nhưng, độ cao của công trình ở chỗ chúng tôi là 70 mét. Vì thế các phi công đã nhận được chỉ thị chia các chỉ số trên máy đo cho 4.

Tôi thu thập thông tin và biết rằng, nhóm phi công mới vừa được chuyển từ Afghanistan tới Chernobyl nên không kịp biết chỉ thị trên. Thế là tôi đi báo cáo với ông Serbina về các kết quả. Ông ấy cho  tôi thêm một giờ nữa và yêu cầu tìm ra những bằng cớ xác thực hơn. Tôi cùng các đồng nghiệp lên máy bay trực thăng và dừng ở trên không phía trên miệng lò phản ứng. Chúng tôi mang theo một số máy đo, trong đó có cả máy đo do Nhật Bản sản xuất mà chúng tôi lấy từ chỗ Viện sĩ Legasov và đồng thời chụp chúng cùng với bản đo của máy bay trực thăng từ độ cao và tọa độ có thể thấy rõ là chúng tôi làm thực chứ không phải bày trò.

Ông Serbina sau khi xem ảnh đã đề nghị bay thêm vài ngày và kiểm tra kết quả lại cho chắc chắn. Vài ngày sau chuyện đó, tôi vì không được ngủ mấy ngày liền nên đã ngủ gật trong cuộc họp của ủy ban chính phủ và ngã xuống sàn. Sau đó vài ngày nữa, trong một cuộc họp tiếp theo, ông Serbina đã nhìn về phía tôi: “Có lẽ sẽ thú vị nếu biết được khoa học nghĩ gì về chuyện này... Nếu nó không ngủ gật”. Thế là tôi bắt đầu được người ta lắng nghe.

Của đáng tội, dẫu thế nào thì cũng vẫn xảy ra những đụng độ. Một lần tôi báo cáo tại ủy ban về những nơi mà chúng tôi đã nghiên cứu. Một quan chức cao cấp tới thanh tra từ Moskva nổi cáu: “Tại sao ở cùng một nơi mà các anh đo là 7 nghìn roentgen, còn các chuyên gia quân sự lại đo tới 10 nghìn? Khoa học gì mà lại đo không chuẩn xác thế?”. Tôi trả lời là sẽ không đo lại nữa gì đằng nào ở đó cũng không thể làm việc được. Vị quan chức đó buông lời rằng, những người hèn nhát thì ở Chernobyl không cần tới. Trước khi câu này vang lên trong phòng họp mọi người vẫn trò chuyện riêng vì ít ai chăm chú nghe vị quan chức đó nói. Nhưng sau câu vừa rồi thì cả phòng im bặt đi. Không có ai ở Chernobyl lại nỡ nói như thế cả.

Phải, bạn có thể làm công việc của mình chưa tốt lắm, bạn có thể có sơ suất gì đó. Nhưng làm sao lại có thể gọi là kẻ hèn nhát người mà mỗi ngày phải bò trong lò phản ứng đã bị nổ vài ba giờ… Không thể có cách nào khác để tiến hành đo phóng xạ trong những điều kiện tương tự. Chỉ vài phút là có thể bị nhiễm xạ chết người, nên các chuyên gia chạy ngang qua chỗ nguy hiểm với cái cần mà trên đó có dính một viên thuốc đặc biệt. Ném viên thuốc đó vào chỗ tụ nhiên liệu rồi giấu mình sau cột và sau đó giật viên thuốc lên rồi chạy trở lại – không phải trên đường nhựa mà giữa những đổ vỡ. Nếu chuyên gia ấy vấp chân và ngã thì có thể bị mắc trọng bệnh ngay lập tức…

Ở Chernobyl cần tới kinh nghiệm đã được biến thành bản năng. Trong đầu vang lên tín hiệu nào đó là ta phải giấu mình vào sau cột ngay,  ở đó phải cúi mình xuống để ít bị nhiễm xạ nhất mà ta vẫn có thể hoàn thành nhiệm vụ. Một lần những người lính trẻ mà tôi vẫn thường xuyên phải mắng mỏ vì cách làm không thận trọng, đã cãi lại tôi rằng, ông cứ thử tự đi và làm sao để ít bị nhiễm xạ xem sao. Và tôi đã đích thân đi làm và đã bị nhiễm xạ ít hơn, dù khi ấy tôi đã gần 50 tuổi và chuyển động không thể nhanh bằng họ.

Mạnh hơn nguyên tử

Phóng viên tuần san Itogi đặt ra câu hỏi: “Cái gì ở Chernobyl nguy hiểm hơn, phóng xạ hay stress?”. Và TS Borovoi đã trả lời:

- Cái nguy hiểm nhất là nỗi sợ hãi bị nhiễm xạ. Tại Chernobyl người ta đã bị chết vì nó ở nơi trống không khi chẳng bị nhiễm xạ nặng. Một trong những đồng nghiệp của tôi, một nhà vật lý trẻ, ứng cử viên kiện tướng thể thao, đã bị chết như thế. Anh ấy ngồi cạnh tôi trên đi văng, ngả lưng ra phía sau và chết: tim ngừng đập. Khi trong cái nhóm nhỏ của chúng tôi diễn ra cái chết thứ hai thì tôi đã phải vội lên Kiev tìm gặp các bác sĩ. Một nhóm các nhà tâm lý đã được cử xuống cùng chúng tôi và đã xác định được rằng, người ta có thể cảm thấy nỗi sợ rất lớn trước phóng xạ. Mỗi ngày ta đi vào lò phản ứng như đi gặp cái chết. Ta phải giấu giếm nỗi sợ hãi đó, ta muốn khắc phục nó vì ở bên ta những người đàn ông khác cũng đi vào lò phản ứng như thế, đó như là một cuộc tấn công, không ai không thể ở lại. Và rốt cuộc là nỗi sợ hãi đó sẽ giết chết ta.

- Thế ông có cảm thấy sợ hãi không?

- Về bản tính thì có lẽ tôi cũng là một người hèn nhát. Đời tôi cũng đã xế chiều rồi, không còn sợ phải thú nhận điều này. Nhưng nếu bạn cho phép thì tôi xin được kể về một người mà tôi cho là một anh hùng đích thực. Đó là một ông già, gày gò một cách khủng khiếp, mà tôi đã gặp tại vùng Chernobyl đã trở nên hoang vắng vào đầu năm 1987. Tôi đã không tin vào mắt mình khi nhìn thấy cánh cửa ra vào của nhà thờ đã bị đóng sau thảm họa còn hé mở và trong ô cửa sổ thấp thoáng có ánh đèn. Tôi lại gần hơn và nghe thấy ông già đó một mình đang làm lễ và hát lời cầu nguyện bằng cái giọng yếu ớt run rẩy. Tôi đã không làm phiền ông ấy và rồi sau đó tìm hiểu thông tin về ông ấy khi tới ăn trong nhà ăn. Hóa ra là cánh phụ nữ có biết vị cha này nhưng không ai rõ ông ấy tới từ đâu. Cũng không rõ ai đã mở cửa nhà thờ cho ông ấy. Tôi rất ngạc nhiên vì không hiểu ông ấy sống ở chỗ nào và ăn uống ra sao? Không ai cho ông ấy phiếu ăn ở nhà ăn mà tại khu vực này thì không nơi nào khác có thể ăn được cả. Hóa ra là, ở nhà ăn người ta cũng cho ông ấy ăn nhưng đó cũng là một việc khó cho ông ấy vì chúng tôi được nuôi bằng thịt mà ông ấy lại ăn chay. Hai tháng sau, vào mùa xuân, tôi lại ghé qua nhà thờ và lại thấy vị cha cố đó vẫn hành lễ, trong cảnh cô đơn tuyệt đối. Hè tới, tôi thấy có vài người phụ nữ không biết từ đâu tới đã phụ họa hát theo cha cố trong nhà thờ. Sau đấy tôi không còn gặp ông già đó nữa. Có lẽ ông ấy đã chết. Cho tới bây giờ tôi vẫn cảm thấy tiếc vì mình không tìm gặp và trò chuyện với con người này, không biết tên họ của ông ấy.

Khi tình hình ở Chernobyl đã trở nên ít nhiều bình ổn thì trong nhà thờ ở đó vào những ngày lễ vẫn có một vị cha cố béo tốt và vui tính tới hành lễ. Nhưng tôi vẫn coi ông cụ mà tôi chưa biết tên họ ấy là một người anh hùng chân chính. Chúng tôi, những người chuyên nghiệp, được nhận mức lương không nhỏ ở Chernobyl, thí dụ như tôi chẳng hạn, trong những ngày làm việc ở công trình, được nhận mức lương cao hơn 7 lần so với ở Moskva. Chúng tôi đã được đảm bảo mọi điều kiện. Còn ông cụ ấy đã phải sống nhờ nhà người khác, ăn xin của người khác để cầu nguyện cho những người không tin vào chúa trời!

- Nhưng ai đó cũng được hưởng vinh quang chứ?

- Trong những năm đầu tiên sau sự cố đã phải thực hiện rất nhiều nhiệm vụ nguy hiểm. Cần phải tìm ra những nơi tích tụ nhiên liệu và những người tham gia làm việc này đã bị nhiễm xạ nặng nề. Thường là họ giấu chuyện đó đi để tiếp tục làm việc. Tôi nhớ có một lần, tôi đã phải làm ầm ĩ cả lên khi trong lúc hội ý tôi thông báo rằng tôi sẽ tới một địa điểm nào đó trong công trình thì lại nghe thấy một đồng chí của mình nói: “Anh đừng tới đó, tôi đã làm xong mọi việc ở đó, đã đo và chụp ảnh rồi”. Anh ấy làm thế để tôi khỏi phải bị nhiễm xạ. Những người như thế được gọi là các “stalker” (Mạo hiểm viên) và được đồng chí, đồng đội kính trọng một cách đặc biệt. Nhưng rồi dần dà cũng giảm bớt nhu cầu tiến hành những công vụ nguy hiểm. Khi đó chúng tôi đã có đủ các mẫu vật cho các phòng thí nghiệm ở Chernobyl, Kiev , Moskva phân tích. Bắt đầu giai đoạn công chuyện ngày thường, vầng hào quang nguyệt quế mờ dần đi. Và mức lương ở Chernobyl cũng dần giảm về tối thiểu. Đại bộ phận các “stalker” chấp nhận điều này như vốn dĩ phải thế và tiếp tục làm việc như tất cả mọi người.

Tuy nhiên, đáng tiếc là một bộ phận không thể chịu được sự thiếu vắng vinh quang và tiền bạc. Tôi không muốn nêu ra tên họ nhưng đã có những người tìm mọi cách để phục hồi vị thế cũ. Họ triệu tập các phóng viên ngoại quốc, ra những tuyên bố động giời, viết những bài báo “vạch trần”, khoe rằng họ đã bị nhiễm xạ tới hàng nghìn roentgen, mặc dù đã chứng minh được rằng, chỉ cần nhiễm xạ khoảng 500 roentgen là không thể  còn cơ hội sống sót nữa. Họ bịa ra rằng trong lúc xảy ra sự cố toàn bộ nhiên liệu đã bị bung ra ngoài không trung, rằng ở Chernobyl đã xảy ra vụ nổ plutoni, rằng KGB đã phá hoại lò phản ứng (!?). Tất cả những việc như thế đã gây nên những thiệt hại có thực, cụ thể là làm tăng thêm cả nỗi sợ hãi bị nhiễm xạ…

- Thế có xảy ra việc nhiên liệu bị bung ra không?

- Giờ thì chúng ta đã biết rõ rằng, bản thân nhiên liệu (uranium dioxide nhiễm xạ) chỉ bị bung ra ngoài dưới 5%. Bị bung vào không trung nhiều là chất phóng xạ  caesim nhưng nó rất nhẹ và dễ bay hơi. Còn những radionuclideis không bốc hơi được tạo ra trong lò phản ứng thì bị bung ra trong thành phần các phân tử nhiên liệu tương đối nặng. Chúng không thể phát tán đi xa được mà rơi chủ yếu trong khu vực bán kính 10 km quanh lò phản ứng. Chúng tôi đã xác định lượng phát tán của chúng qua các phân tích hàng nghìn mẫu đất. Và hiểu ra rằng, 95% lượng nhiên liệu, tức là khoảng 180 tấn, đã đọng lại trong vỏ bọc công trình. Cho tới giờ chúng tôi đã tìm ra 150 tấn. Chúng tôi cũng áng chừng được nơi tồn đọng của 30 tấn còn lại nhưng với khả năng kỹ thuật hiện nay thì rất khó tiếp cận chúng. Có quá nhiều nguy cơ liên quan tới việc này, sẽ phải hy sinh quá nhiều người.

- Thế mà lại có những đồn đại rằng lẽ ra chết ít nạn nhân hơn. Thiên hạ cũng đồn rằng Phó giám đốc Viện Kurchatov, Viện sĩ Valeri Legasov, vì cảm thấy có lỗi nên đã tự tử…

- Không, cái chết của Viện sĩ Legasov không liên quan gì tới việc đó cả. Thêm vào đó bây giờ người ta quên rằng chính ông ấy đã là người vào cuộc đầu tiên. Ông ấy không phải kẻ cử những người khác đi vào nơi nguy hiểm, còn mình lại ngồi lì ở chỗ an toàn. Khi ngay trong ngày đầu tiên sau khi xảy ra sự cố phải tiến hành đo dòng neutron ở ngay cửa công trình bị sụp đổ để xác định xem liệu lò phản ứng có tiếp tục hoạt động không, ai kiểm soát được không, thì Legasov đã tới đó ngay. Ông đã ngồi vào lái xe bọc thép và tới  sát cửa lò. Và trong chuyến đi đó ông đã bị nhiễm xạ ở mức tất yếu sẽ mắc bệnh.

Cũng phải nói rằng, trước khi tới Chernobyl , tôi đã không thích ông vì ông đối xử với cấp dưới rất rắn và nghi thức. Có lần ông đã mắng tôi rất ghê chỉ vì tôi đặt thừa dấu phảy trong một công văn nào đó. Ông muốn cho biết rằng ông, Phó giám đốc thứ nhất trong một viện nghiên cứu có tới hơn 10 nghìn người làm việc, là một đại lượng lớn. Mà tôi ở thời  điểm đó đã từng được làm việc với nhiều nhà khoa học lớn và quen với chuyện, họ coi trọng trước hết là các ý tưởng của ta… Tuy nhiên, ở Chernobyl tôi đã thấy rằng, Viện sĩ Legasov, đó trước hết là một con người làm việc quên mình. Thứ hai, đó là một chuyên gia trình độ cao và một nhân cách rất trung thực. Thứ ba, ông luôn luôn tư duy ở tầm chiến lược…