Nguyễn Bình Phương: Hành trình cách tân tiểu thuyết

Ngày 18/7 vừa qua, Viện Văn học và Hội Nhà văn Việt Nam đã phối hợp tổ chức tọa đàm khoa học "Tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương trong chuyển động của văn học Việt Nam đương đại".

Tại buổi tọa đàm này, các nhà nghiên cứu, nhà phê bình đã trình bày những quan điểm, kiến giải về tư duy nghệ thuật, lối viết độc đáo của nhà văn Nguyễn Bình Phương đồng thời đưa ra những đánh giá về vai trò, vị trí của tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương trong tiến trình vận động văn học Việt Nam đương đại.

Theo TS. Đỗ Hải Ninh - Trưởng phòng Văn học Việt Nam đương đại, thuộc Viện Văn học, tọa đàm khoa học "Tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương trong chuyển động của văn học Việt Nam đương đại" đã nhận được gần 30 tham luận của các nhà giáo, nhà văn, nhà lý luận phê bình trên cả nước như: PGS.TS Lê Tú Anh (Đại học Hồng Đức) với "Đối thoại trong "Một ví dụ xoàng" của Nguyễn Bình Phương"; PGS.TS Nguyễn Đăng Điệp (Viện trưởng Viện Văn học) với "Vào cõi Nguyễn Bình Phương"; TS Huỳnh Thu Hậu (Đại học Quảng Nam) với "Nghịch dị trong tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương"; nhà phê bình Hoàng Đăng Khoa (Tạp chí Văn nghệ Quân đội) với "Tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương - vài ví dụ xoàng"; TS. Đỗ Hải Ninh (Viện Văn học) với "Tiếp nhận tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương"; PGS.TS Trần Đình Sử (Đại học Sư phạm Hà Nội) với "Tự sự về tội ác - Đọc "Một ví dụ xoàng" của Nguyễn Bình Phương"; TS Hà Thanh Vân (Đại học Thủ Dầu Một) với "Tiểu thuyết của nhà văn Nguyễn Bình Phương: Từ liên văn bản đến liên văn hóa để văn chương hướng tới chân trời tự do"… Trong đó, do khuôn khổ về thời gian nên nhiều tham luận đóng góp tiếng nói về tiểu thuyết của Nguyễn Bình Phương đã không kịp trình bày tại buổi tọa đàm học thuật được tổ chức hết sức nghiêm túc, công phu này. Theo Ban tổ chức, tất cả các ý kiến của các diễn giả, học giả, nhà phê bình sẽ được Viện Văn học thu thập, chỉnh sửa để sau tọa đàm in thành một cuốn sách.

untitled-3.jpg -0
Tọa đàm khoa học "Tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương trong chuyển động của văn học Việt Nam đương đại" diễn ra ngày 18/7 do Viện Văn học và Hội Nhà văn Việt Nam tổ chức.

Kể từ khi tiểu thuyết đầu tay ra đời năm 1991 đến nay, hơn 30 năm qua Nguyễn Bình Phương luôn "ngồi riêng một cõi" và bền bỉ sáng tác bằng phong cách nghệ thuật khác biệt. Ông đã xuất bản 10 cuốn tiểu thuyết bao gồm: "Vào cõi" (1991), "Bả giời" (1991), "Những đứa trẻ chết già" (1994), "Người đi vắng" (1999), "Trí nhớ suy tàn" (2.000), "Thoạt kỳ thủy" (2004), "Ngồi" (2006), "Xe lên xe xuống" (2011) sau đổi thành "Mình và họ"), "Kể xong rồi đi" (2017), "Một ví dụ xoàng" (2021). Trong đó, tiểu thuyết "Mình và họ" được trao giải thưởng của Hội Nhà văn Hà Nội năm 2015 và tiểu thuyết "Một ví dụ xoàng" được trao giải thưởng của Hội Nhà văn Việt Nam năm 2021.

Nói về lý do trao giải thưởng của Hội Nhà văn Việt Nam năm 2021 cho tác phẩm "Một ví dụ xoàng", nhà thơ Nguyễn Quang Thiều - Chủ tịch Hội Nhà văn Việt Nam cho hay: "Giải thưởng của Hội Nhà văn năm 2021 là giải thưởng đầu tiên tiếp cận văn học có sự khác biệt. Chúng tôi vui vì đã tìm được những tác phẩm xứng đáng để trao giải. Có lúc chúng tôi đã phải "đe dọa" để Nguyễn Bình Phương nhận giải cho tác phẩm "Một ví dụ xoàng", vì chúng tôi đã "phá lệ" trao giải thưởng cho người trong Ban chấp hành Hội Nhà văn".

Ông cũng bày tỏ quan điểm riêng của mình về tiểu thuyết của Nguyễn Bình Phương: "Dù nhiều người nói tiểu thuyết của Nguyễn Bình Phương không hiện thực. Nhưng Nguyễn Bình Phương là người công bằng nhất với hiện thực của xã hội, với con người. Nguyễn Bình Phương không phán xét cụ thể, không vạch định ra đúng sai, không có ý đồ dẫn bạn đọc đi vào một lối nào đó trong tính mê dụ của mình, mà để cho độc giả tự nhận thức qua việc tiếp nhận tác phẩm…".

Về sự khác biệt của tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương, PGS.TS Nguyễn Đăng Điệp - Viện trưởng Viện Văn học đưa ra nhận định cho rằng: "Nguyễn Bình Phương là người dám tuyên bố từ chối các điển hình nghệ thuật. Tức là từ giã mô hình "đại tự sự" để bước về các "tiểu tự sự", để khơi thức những chiều kích bí ẩn của vô thức bằng cái nhìn ngược sáng. Nguyễn Bình Phương nhìn dương bản đời sống từ cái nhìn âm bản. Và với cái nhìn như thế, một thế giới hiện lên trong thế giới nghệ thuật của anh là một thế giới hỗn độn, ẩn chứa một chiều kích để bước ra phi thực của hiện thực. Nó giống một hình thức kiến tạo tư tưởng trong lãnh địa tiểu thuyết…".

Ngoài ra, các ý kiến của các nhà văn, nhà nghiên cứu như Văn Chinh, Trần Đăng Khoa, Trần Đình Sử, Lê Dục Tú, Phạm Xuân Nguyên… đều có điểm chung khi cho rằng, tiểu thuyết của Nguyễn Bình Phương tiêu biểu cho xu hướng cách tân nghệ thuật với lối viết biến ảo, linh hoạt và phá vỡ cấu trúc tiểu thuyết truyền thống. Nguyễn Bình Phương đã tạo nên thế giới nhân vật dị biệt nhưng không hề xa lạ với đời sống đương đại. Mỗi cuốn tiểu thuyết của ông là hành trình khám phá con người ở chiều sâu vô thức hoặc trong "bản năng gốc" của nó. Tuy vậy, tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương không dễ tiếp nhận và luôn gây ra nhiều tranh cãi với những đánh giá khen chê phong phú, đa chiều.

Cuộc tọa đàm khoa học "Tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương trong chuyển động của văn học Việt Nam đương đại" tiếp tục ghi nhận thêm những ý kiến đa chiều về một "hiện tượng lạ" trong dòng chảy văn học. Ngoài ra, tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương là phương tiện để các nhà phê bình thử thách, thi triển các "môn phái", nhưng qua đó cũng thấy được khả năng đáp ứng "tầm đón đợi" của người đọc và độ mở của văn bản". 

PGS. TS Phạm Xuân Thạch - Trưởng Khoa Văn - Trường Đại học Khoa học, Xã hội & Nhân văn:

untitled-4.jpg -0

Ở "Mình và họ" hay "Một ví dụ xoàng" của Nguyễn Bình Phương, ta bắt gặp một kiểu diễn ngôn mới. Chúng ta không thể nói về thiện - ác, tốt - xấu với cái kiểu diễn ngôn đó. Chúng ta cũng không thể đem quy phạm đạo đức theo kiểu một tên tội phạm hay người điên để đánh giá với kiểu diễn ngôn ấy. Trong "Một ví dụ xoàng", kiểu diễn ngôn mới này trở nên hoàn thiện. Tôi đọc "Một ví dụ xoàng" trong sự liên văn bản tới "L'étranger" (Kẻ xa lạ) của Albert Camus. Trong khi Albert Camus mới chỉ đặt ra hai lập trường để đối thoại, xung đột với nhau để cho thấy sự khác biệt của hai lập trường này, thì Nguyễn Bình Phương lại bày ra một dãy các lập trường, một loạt các điểm nhìn với các diễn ngôn khác nhau về con người, về tội ác và vụ án ấy để cho người đọc tự suy xét, tự đánh giá.

Tôi không biết giải thưởng của Hội Nhà văn Việt Nam năm 1991 hay năm 2021 đã được trao như thế nào, bàn luận và đấu tranh như thế nào. Nhưng ít nhất sau 30 năm, giải thưởng này đã trao cho một tác phẩm tạo nên dấu mốc, tạo nên một thứ văn học khác với giai đoạn trước. Tôi cho rằng, giải thưởng văn học của Hội Nhà văn Việt Nam năm 2021 với "Một ví dụ xoàng" hoàn toàn có thể đặt nó ngang hàng với giải thưởng năm 1991 với "Nỗi buồn chiến tranh" của Bảo Ninh trong ý nghĩa, tiến trình của văn học sử Việt Nam.

Nguyệt Hà

Các tin khác

Đúng đắn nhưng cần hiệu quả

Đúng đắn nhưng cần hiệu quả

Tin vui cho những nghệ sĩ âm nhạc dân tộc Việt Nam là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã phê duyệt đề án xây dựng Dàn nhạc Dân tộc Quốc gia Việt Nam vào ngày 22/4/2026 với quyết tâm triển khai ngay trong năm nay và dự kiến tổng kết vào năm 2031. Đây là một quyết định đúng đắn (dù hơi muộn) và cho thấy rõ chủ trương đầu tư cho phát triển văn hóa trong giai đoạn hiện tại.

Tạo sức bật cho văn nghệ sĩ sáng tạo

Tạo sức bật cho văn nghệ sĩ sáng tạo

Thành phố Hồ Chí Minh sẽ đẩy mạnh việc quảng bá, giới thiệu các tác phẩm nghệ thuật tiêu biểu thuộc các loại hình ca múa nhạc, kịch nói, cải lương, hát bội, xiếc, múa rối.

Hiện hữu như “cái gì đó” và “không gì cả”

Hiện hữu như “cái gì đó” và “không gì cả”

Nỗi sợ lớn nhất của tôi là gì? Là không gì cả. Phần lớn thời gian của tôi được dành để nỗ lực chứng minh rằng mình đáng được nhớ đến. Làm việc chăm chỉ hơn, mơ lớn hơn, nói “có” với những cơ hội - kể cả khi chúng vắt kiệt mình.

Kiến tạo văn hóa số

Kiến tạo văn hóa số

Người viết cho rằng: AI tạo sinh có thể cắt ghép, được dựng nên những hiện thực chưa từng có theo ý muốn của chúng ta. Giờ đây, thay vì nheo mặt để nhận diện tem mác, dấu hiệu hàng fake trên hàng hóa thì đến lúc đắn đo trước những tác phẩm: Liệu bài thơ này, bản nhạc kia, bức tranh nọ... có dấu hiệu can thiệp của AI hay không? Chúng ta sống với AI hay chúng ta sống bằng AI? Một câu hỏi khó trả lời.

Sự hỗn loạn sắp chấm dứt?

Sự hỗn loạn sắp chấm dứt?

Trong tháng 3/2026 vừa qua, số lượng các bản ghi âm bị từ chối phát hành qua nền tảng Tunecore của Công ty Believe đột nhiên tăng vọt. Và, tất cả những bản phát hành bị từ chối ấy đều có một điểm chung: đó là những bản nhạc được tạo ra bởi AI.

Cơ hội mới cho hoạt động sáng tạo văn hóa

Cơ hội mới cho hoạt động sáng tạo văn hóa

Chuyến thăm cấp nhà nước tới Trung Quốc của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm và phu nhân đã thành công tốt đẹp vào ngày 17/4, song báo chí trong và ngoài nước vẫn tiếp tục có nhiều bài viết đặc sắc, khẳng định quan hệ truyền thống gắn bó mật thiết giữa hai Đảng và nhân dân hai nước Việt Nam - Trung Quốc cũng như tầm nhìn, định hướng trong việc nâng tầm kết nối chiến lược giai đoạn phát triển mới.

Mệnh lệnh của niềm tin

Mệnh lệnh của niềm tin

Hôm nay, cũng như mọi ngày, tôi dậy rất sớm, ngồi bên ly cà phê và lướt nhanh trên màn hình smartphone. Có lẽ, giờ này nhiều người cũng giống tôi tìm sự khởi đầu cho ngày mới bằng việc nhật tin tức sau một đêm - nguồn năng lượng mới từ sự trong trẻo tinh khôi của thiên nhiên và sự hào hứng của tinh thần.

Văn hóa là động lực tăng trưởng mới

Văn hóa là động lực tăng trưởng mới

Tin vui cho giới làm phim Việt là tính đến trưa 10/4, theo thống kê của Box Office Vietnam (BOVN - trang web độc lập chuyên tổng hợp, phân tích và thống kê dữ liệu doanh thu phòng vé, số lượng vé và suất chiếu trên toàn lãnh thổ Việt Nam), phim "Hẹn em ngày nhật thực" của đạo diễn Lê Thiện Viễn đã thu về hơn 81 tỉ đồng sau khi bắt đầu công chiếu từ cuối tháng 3 và vẫn đang giữ vững vị trí đầu bảng xếp hạng doanh thu phòng vé Việt (tính theo ngày).

Luật hóa để bảo vệ "tài năng nhí"

Luật hóa để bảo vệ "tài năng nhí"

Chuyện ồn ào trên mạng xã hội liên quan đến nữ ca sĩ Thiện Nhân và gia đình của cô chắc chắn là một chuyện không vui chút nào, đặc biệt là khi soi chiếu bằng các giá trị văn hóa Á Đông vốn coi trọng nền tảng tình cảm gia đình, quyến thuộc hơn là tài sản.

“GATO” - gieo mầm xấu độc!

“GATO” - gieo mầm xấu độc!

Gần đây trong tiếng Việt có từ mới “GATO” nhanh chóng trở nên phổ biến. Viết tắt của “ghen ăn tức ở”, dịch sang tiếng Tây, tương đương từ “đố kỵ” - một trạng thái cảm xúc tiêu cực, khó chịu, ghen ghét, cay cú trước thành công, danh tiếng người khác.

Văn học Việt Nam trong kỷ nguyên dịch chuyển

Văn học Việt Nam trong kỷ nguyên dịch chuyển

Trong bối cảnh văn hóa đọc Việt Nam đang chứng kiến những chuyển động chưa từng có, một hiện tượng nổi bật là sự trỗi dậy mạnh mẽ của sách ngoại văn, đặc biệt là qua các hiệu sách độc lập (indie) có giám tuyển. Không chỉ phản ánh nhu cầu cập nhật tri thức toàn cầu của lớp độc giả trẻ, hiện tượng này còn đặt ra những câu hỏi mang tính chiến lược về con đường đưa văn chương Việt Nam ra thế giới.

Tôn vinh những giá trị văn hóa đích thực

Tôn vinh những giá trị văn hóa đích thực

Sở Văn hóa và Thể thao TP Hồ Chí Minh ban hành văn bản chấn chỉnh hoạt động biểu diễn, trong đó nhấn mạnh yêu cầu chấm dứt tình trạng hát nhép trên sân khấu. Việc này đã nhận được sự đồng thuận cao, không chỉ từ phía những nhà quản lý văn hóa mà cả với những người trực tiếp hoạt động biểu diễn, doanh nghiệp tổ chức biểu diễn.

AI - Tìm đâu ra người thật?

AI - Tìm đâu ra người thật?

Trí tuệ nhân tạo (AI) đã và đang thay đổi cách sách đi từ tay tác giả đến bạn đọc từ khâu sáng tác và biên tập đến in ấn và marketing. Không phải ai cũng hoan nghênh sự thay đổi này, và quả thực là ngoài một số lợi ích nhất định, việc sử dụng AI tràn lan cũng đem lại nhiều vấn đề làm đau đầu các nhà xuất bản, đơn cử như việc con người để cho AI thay thế tác giả và biên dịch viên.

Đàm Khánh Phương: “Không bao giờ thơ chịu nước bán rao”

Đàm Khánh Phương: “Không bao giờ thơ chịu nước bán rao”

Trong đám tang nhà thơ Đàm Khánh Phương tại nhà tang lễ Đức Giang hôm ấy, ngoài nhà thơ Nguyễn Quang Thiều - Chủ tịch Hội Nhà văn Việt Nam - có mặt và sau đó đọc điếu văn - tôi thấy không nhiều các nhà văn, nhà thơ khác đến đưa tiễn. Phương ít bạn, hay là khi khỏe mạnh, Phương đã có những điều làm bạn bè khó cảm thông?  

Hầm trú ẩn của nhà thơ trong thời đại AI

Hầm trú ẩn của nhà thơ trong thời đại AI

Năm 2001, đạo diễn Steven Spielberg ra mắt bộ phim “A.I. - Artificial Intelligence”, kể về cậu bé robot David được lập trình để yêu thương vô điều kiện. Khi người mẹ nuôi bỏ rơi cậu giữa rừng, David bắt đầu hành trình 2000 năm đi tìm một ngày được sống bên bà. Khi những sinh vật tiến hóa đánh thức cậu giữa tàn tích băng giá, điều David xin không phải tri thức hay quyền năng, mà chỉ là một ngày được yêu thương.

Bảo đảm quyền thụ hưởng văn hóa

Bảo đảm quyền thụ hưởng văn hóa

Động viên đội ngũ văn nghệ sĩ sáng tạo luôn là một trong những chủ trương nhất quán của Đảng, Nhà nước ta trong quá trình xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc.

Văn hóa soi đường quy hoạch

Văn hóa soi đường quy hoạch

Gần đây, có hai sự việc nhận được khá nhiều sự quan tâm của dư luận, và vẻ bề ngoài, hai sự việc ấy không hoàn toàn liên quan tới nhau nhưng sâu trong bản chất, chúng lại có một điểm chung.

Sống để kết nối yêu thương

Sống để kết nối yêu thương

Sống là để kết nối những yêu thương, bởi cuộc sống có biết bao nhiêu điều đáng yêu mà chúng ta không thể kể tên hết được. Đó là một cảm nhận của người viết có được mỗi khi quan sát và lắng nghe từng thanh âm của cuộc đời. Dẫu biết hằng ngày vẫn xuất hiện cái ác, cái xấu nhưng còn có biết bao người tốt, bao hành động cao cả.

“Cái chết” của sách bìa mềm

“Cái chết” của sách bìa mềm

Cuộc cách mạng văn học hiện đại có sự đóng góp không hề nhỏ của sách bìa mềm. Những quyển sách bìa mềm được bày bán khắp mọi nơi với giá cả phải chăng đã đưa văn học đến với tất cả mọi thành phần trong xã hội.

Quyết liệt phát triển văn hóa

Quyết liệt phát triển văn hóa

Diễn biến mới nhất của việc triển khai Nghị quyết số 80-NQ/TW về phát triển văn hóa Việt Nam, do Tổng Bí thư Tô Lâm thay mặt Bộ Chính trị ký ban hành ngày 7/1/2026, đó là Ban Chỉ đạo Trung ương về phát triển văn hóa Việt Nam đã có cuộc họp đầu tiên, trong tuần qua, với nhiều nội dung quan trọng.