Libya hậu Gaddafi: Một "Iraq mới" đang ló dạng

Các nhóm phiến quân “ra oai” với cả NTC

Ngay từ khi cuộc chiến tại Libya chớm hạ màn, với việc Tripoli rơi vào tay quân nổi dậy và sau đó là cái chết của nhà lãnh đạo Libya Muammar Gaddafi, nhiều người đã đưa ra dự báo một Libya thời kỳ hậu Gaddafi sẽ vô cùng rối ren, khó mà đoán được tình hình sẽ đi về đâu. Trong vô vàn khó khăn được dự báo, tình trạng cát cứ của các nhóm phiến quân từng tham gia cuộc chiến 7 tháng qua là nổi cộm nhất, nan giải nhất.

Không những thế, tình hình sẽ càng rối nếu các lực lượng trung thành với ông Gaddafi nổi dậy để trả thù hoặc "đòi lại công bằng", như "dự đoán" của những nhà bình luận phương Tây. Nhưng đó chỉ là "dự đoán" với dụng ý không được tốt đối với những người từng ủng hộ hoặc hiện còn trung thành với ông Gaddafi. Còn thực tế hàng ngày tại Libya thì, như một nhà phân tích nhận xét, các lực lượng nổi dậy chống Gaddafi đang từng ngày từng giờ biến Libya thành một "Iraq mới" hoặc "Afghanistan mới".

Quả thực, nếu nói về tình trạng an ninh thì Libya hiện tại đang có nhiều điểm tương đồng với Afghanistan khi mới vừa được "giải phóng", còn nói về tính chất của những vụ việc xảy ra thì Libya giống Iraq hơn. Nhìn chung, chính quyền lâm thời Libya hiện nay do NTC lãnh đạo chẳng khác gì chính quyền do ông Hamid Karzai lãnh đạo ở Kabul những năm đầu sau "giải phóng", tức là chỉ có danh nghĩa và được dựng lên bởi Mỹ và NATO. NTC hiện tại vừa thực hiện một cuộc thay đổi lớn: ông Abdel Rahim el-Keib, một kỹ sư điện tử ở Tripoli , được chỉ định thay thế ông Mahmoud Jibril làm Thủ tướng lâm thời. El-Keib hay Jibril thì cũng đều xuất thân thành phần lưu vong và được Mỹ đào tạo, thời gian sống ở Mỹ nhiều hơn ở Libya .

Điều đáng nói là, việc thay Thủ tướng lâm thời này lại là kết quả từ một màn "ra oai" của các nhóm phiến quân với NTC khi can thiệp sâu vào chính trị. Theo tường thuật của báo chí, ngay trước khi NTC công bố tên tuổi Thủ tướng mới hôm 31-10, các thủ lĩnh phiến quân ở Misurata đã "cảnh cáo" NTC rằng phải chọn người phù hợp nếu không sẽ khó tránh khỏi một cuộc can thiệp bằng vũ lực. Có lẽ do sức ép đó mà NTC đã quyết định chọn gương mặt tạm thời được các nhóm phiến quân hùng mạnh ở Misurata, Zawiya và nhiều thành phố khác ở phía tây Libya chấp nhận. Và tuy rằng ông El-Keib có thể tạm thời giải tỏa được mầm mống can thiệp từ các nhóm vũ trang, nhưng về lâu dài, nguy cơ NTC bị các nhóm vũ trang lấn quyền là khó tránh khỏi.

Nghẹt thở sống với quân ô hợp

Quân nổi dậy chống ông Gaddafi vốn không phải là một lực lượng quân đội thống nhất mà là một mớ hỗn tạp gồm khoảng trên dưới 300 nhóm vũ trang bán quân sự tự phát thuộc đủ loại thành phần khác nhau. Những nhóm vũ trang đó, mang danh nghĩa bảo vệ dân thường, nhưng thực chất chúng chỉ thực thi cái gọi là "tranh giành quyền lực" trong một Libya "chân không quyền lực" do ông Gaddafi để lại. Chúng không phục tùng mệnh lệnh NTC mà chỉ tuân theo mệnh lệnh của người chỉ huy tại các thành phố, địa phương nơi đóng quân. Các lực lượng phiến quân đó, hiện cát cứ tại các thành phố, địa phương của Libya như Misurata, Zintan, Zawiya, Jadu,… tự cho mình có công lao to lớn trong cuộc chiến vừa qua cho nên tự cho mình cái quyền "làm luật", như chuyện Misurata ra tối hậu thư cho NTC phải chọn thủ tướng mới theo ý mình nêu trên. Và không có gì ngạc nhiên khi các nhóm phiến quân đó tự động hủy bỏ lời hứa với NTC, tự tuyên bố không thể giải giáp cho đến khi nào chính quyền toàn quốc được tổ chức hoàn chỉnh, có sự phân chia quyền lực cho tất cả các "công thần"

Không chỉ bất phục tùng NTC, các nhóm phiến quân còn sẵn sàng xung đột lẫn nhau để tranh giành quyền lực. Báo chí nước ngoài đã thuật lại nhiều vụ choảng nhau đẫm máu giữa các nhóm vũ trang ở Libya . Tờ Telegraph của Anh kể, một vụ bắn nhau đổ máu mới nhất giữa các thành viên Lữ đoàn Zintan và Lữ đoàn Tripoli do trùm Hồi giáo cực đoan Abdel Hakim Belhaj chỉ huy khi người của Lữ đoàn Tripoli ngăn không cho người của Zintan vào một bệnh viện trung tâm Tripoli để truy sát một kẻ tình nghi là người trung thành với ông Gaddafi.

Trước đó, tờ Guardian thuật lại vụ người của Lữ đoàn Zintan đụng độ đẫm máu với lực lượng tinh nhuệ đến từ Misurata tại sân bay quốc tế Tripoli, hậu quả là 3 người chết. Zintan cũng là cái tên được nhắc đến trong hàng loạt vụ bắn nhau khác với Lữ đoàn Jadu (đến từ vùng núi phía tây). Lữ đoàn Zawiyah cũng là một cái tên "dữ dằn" nổi lên từ sau cuộc chiến nảy lửa với quân đội trung thành của ông Gaddafi hồi tháng 8-2011. Nhóm này cũng hung hãn, cũng cướp bóc, hãm hiếp phụ nữ như Zintan và sẵn sàng gây chiến với bất cứ ai ngăn cản hành động của chúng. Bani Walid và Sirte là 2 thành phố trung thành của ông Gaddafi bị cướp bóc nặng nề nhất, đến nỗi người dân nơi đây căm hận, vẽ lên tường dòng chữ "Bọn cướp Zawiyah".

Người dân ở Tripoli cũng như các thành phố khác của Libya đang rất ngán ngẩm việc các phần tử vũ trang vô luật lệ, vô chính phủ cứ nhan nhản trên đường phố và thực hiện những hành động tàn ác, vi phạm các nguyên tắc, luật pháp về an ninh và chiến tranh. Ở Tripoli có một câu chuyện lan truyền rằng, bất cứ tên trộm thông thường nào cũng đều tự xưng mình là "lính Zintan". Tại sao? Vì cái tên Zintan sẽ bảo vệ y khỏi bị bắt.

Chuyện là thế này: Lữ đoàn Zintan đến từ thành phố Zintan là một trong những nhóm chủ yếu tham gia lật đổ ông Gaddafi, góp công khá lớn trong cuộc chiến "giải phóng" Tripoli . Các tay súng Zintan rất hung bạo, nổi tiếng cướp bóc, giết người, hãm hiếp phụ nữ rất dã man. Cùng với Misurata, Zintan là một trong những thành phố chống Gaddafi có số thương vong lớn nhất, cho nên rất căm thù ông Gaddafi và căm thù cả những ai ủng hộ và trung thành với ông. Chỉ cần Lữ đoàn Zintan nghi ngờ một người nào đó là "chiến binh của Gaddafi" hoặc "ủng hộ Gaddafi", người đó chắc chắn bị bắt cóc và thủ tiêu. Từ chỗ đó, ở Tripoli xuất hiện tình trạng, hễ ghét ai thì chỉ cần gọi điện báo với Lữ đoàn Zintan người đó là "ủng hộ Gaddafi", coi như xong.

Ở Iraq từng có một thời gian sau khi ông Saddam Hussein bị lật đổ, người ta áp dụng chính sách "bài đảng Baath", cấm những người theo đảng này tham gia chính quyền. Thậm chí, những người từng theo đảng Baath của ông Saddam Hussein đã bị truy lùng, bị sát hại dã man, gây nên tình trạng bạo loạn lan rộng giữa những người Hồi giáo Shiite và Sunni (theo đảng Baath). Tình hình ở Libya hiện tại cũng tương tự. Warfalla, bộ lạc lớn nhất Libya, hầu hết đã theo ông Gaddafi và hiện đang bị truy lùng và trả thù khắp Libya .

Giới quan sát cho rằng, nếu tình trạng các nhóm vũ trang chống Gaddafi vẫn tiếp diễn màn trả thù Warfalla và NTC không có biện pháp nào để chấm dứt tình trạng này thì không sớm thì muộn, sự nổi dậy của những người trung thành với ông Gaddafi cũng sẽ bùng nổ. Đó là lúc Libya thật sự biến thành Iraq