Kỳ 4: Từ sản xuất tự tâm đến minh bạch bằng công nghệ

Từ kiểm soát chuỗi cung ứng đến công khai dữ liệu

Nhìn lại thực tiễn thời gian qua, hàng loạt sự cố vi phạm ATTP liên tiếp bị phanh phui đã gióng lên hồi chuông cảnh báo nghiêm trọng về tình trạng coi thường sức khỏe cộng đồng của một bộ phận cơ sở sản xuất, kinh doanh gian dối.
Bài học nhãn tiền từ vụ việc Công ty TNHH Thương mại An Phước Thắng SG (Sago Food) bị phát hiện sử dụng thịt gia cầm hết hạn sử dụng để chế biến suất ăn cung cấp cho nhiều trường học trên địa bàn TP Hồ Chí Minh đã gây bức xúc cực điểm trong dư luận. Ngay sau sự cố, cơ quan chức năng buộc phải niêm phong cơ sở, mở rộng kiểm tra 9 công ty cung cấp nguyên liệu và yêu cầu 12 trường học lập tức dừng bữa ăn bán trú.

Chưa dừng lại ở đó, các vụ việc hàng chục học sinh tại Trường Tiểu học Đặng Thùy Trâm hay Trường Tiểu học Bình Quới Tây phải nhập viện cấp cứu do nghi ngộ độc thực phẩm là minh chứng cay đắng cho thấy: Chỉ cần một khâu lơ là, thiếu trách nhiệm hoặc cố tình gian dối vì lợi nhuận ngắn hạn, hậu quả để lại cho sức khỏe cộng đồng, đặc biệt là lứa tuổi học đường vô cùng nặng nề và khó khắc phục.

Theo Hội Lương thực Thực phẩm TP Hồ Chí Minh, hầu hết các vụ việc vi phạm nghiêm trọng thời gian qua đều xuất phát từ các cơ sở sản xuất nhỏ lẻ, thiếu quy chuẩn và hoạt động “chui”. Trong khi đó, các doanh nghiệp sản xuất chân chính, dù phải gánh chịu chi phí đầu tư hạ tầng và vận hành cao hơn đáng kể, vẫn kiên trì đặt yếu tố an toàn của người tiêu dùng lên hàng đầu.

Thực tiễn thương trường đã chứng minh quy luật khắc nghiệt: Doanh nghiệp chọn cách mập mờ, giấu giếm thông tin nguồn gốc sẽ bị người tiêu dùng lập tức quay lưng khi sự cố xảy ra. Ngược lại, minh bạch hóa toàn bộ thông tin chính là “lá chắn” tự bảo vệ uy tín và khẳng định vị thế bền vững của thương hiệu.

Chính phủ đang xây dựng nền tảng quốc gia về định danh - xác thực - truy xuất nguồn gốc, với vai trò chủ trì của Bộ Công an, hệ thống truy xuất của các Bộ, và định hướng “mã QR là lá chắn công nghệ chống hàng giả”. Và trong dòng chảy đó, doanh nghiệp có trách nhiệm không chờ quy định bắt buộc mà chủ động minh bạch hóa thông tin.

Điểm khác biệt căn bản của các doanh nghiệp chân chính hiện nay là việc tự nguyện áp dụng các hệ thống quản lý chất lượng tiên tiến nhất thế giới như HACCP, ISO 22000, GlobalGAP hay VietGAP. Đặc biệt, các doanh nghiệp không dừng lại ở việc sở hữu “tờ giấy chứng nhận” để quảng cáo, mà chủ động công khai toàn bộ dữ liệu kiểm định định kỳ cho người tiêu dùng tra cứu.

Nhiều doanh nghiệp tiên phong trong ngành sữa, dinh dưỡng và chế biến thực phẩm đã ứng dụng công nghệ Blockchain vào hệ thống truy xuất nguồn gốc. Người tiêu dùng chỉ cần sử dụng điện thoại thông minh quét mã QR trên từng bao bì sản phẩm là có thể truy xuất chính xác “nhật ký điện tử”: từ nông trại thu hoạch nguyên liệu, mã lô sản xuất, ngày giờ đóng gói, kết quả kiểm nghiệm của bên thứ ba độc lập, cho đến quy trình vận chuyển lạnh. Dữ liệu số hóa với đặc tính công khai, không thể can thiệp sửa đổi đã bảo chứng hoàn toàn cho tính trung thực của thông tin sản phẩm.

Minh bạch thông tin để bảo vệ thương hiệu và người tiêu dùng

Trong thực tế, từ nhiều năm nay TP Hồ Chí Minh đã áp dụng việc truy xuất nguồn gốc với các loại thực phẩm vào siêu thị, chợ đầu mối nhưng hoạt động này đến nay vẫn chưa đồng bộ, hầu hết các loại rau củ quả tại chợ đầu mối, thậm chí ở một số siêu thị vẫn chưa thể thực hiện.

Ghi nhận tại nhiều siêu thị ở TP Hồ Chí Minh cho thấy ngoài sản phẩm đồ khô dưới dạng bao gói, đồ tươi như thịt, trứng đóng hộp có được thông tin truy xuất rõ ràng, có mã QR đã quét truy xuất nguồn gốc trên từng sản phẩm, còn lại vẫn nhiều hàng hóa có nguồn gốc chung chung, nhất là hàng dạng như rau củ. Tuy vậy, nhiều người dân đi mua sắm cũng ít có thói quen tìm hiểu nguồn gốc.

Nhiều chuyên gia cho rằng để hoạt động truy xuất nguồn gốc được phủ sóng, mang lại hiệu quả tốt, cần có nhiều giải pháp đồng bộ từ chính sách và vai trò của người tiêu dùng là rất lớn.

Thực tiễn thương trường cho thấy, minh bạch thông tin chính là lớp “vaccine” tự nhiên mang lại sức đề kháng mạnh mẽ nhất giúp doanh nghiệp tự bảo vệ mình trước nạn hàng giả, hàng nhái và gian lận thương mại. Khi doanh nghiệp chủ động công khai dữ liệu chất lượng, người tiêu dùng không chỉ nhìn thấy sự an toàn của sản phẩm mà còn cảm nhận được sự tôn trọng và cam kết trách nhiệm của nhà sản xuất.

Ngay cả khi xảy ra các sự cố ngoài ý muốn trên lưu thông, những doanh nghiệp có hệ thống truy xuất nguồn gốc rõ ràng và tinh thần minh bạch sẽ nhanh chóng khoanh vùng, thu hồi sản phẩm lỗi, hạn chế tối đa thiệt hại cho người tiêu dùng và sớm lấy lại lòng tin từ thị trường. Trái lại, những đơn vị kinh doanh chụp giật, dựa vào các kẽ hở quản lý để đưa hàng kém chất lượng vào lưu thông sẽ sớm bị hệ thống giám sát công nghệ và sự tẩy chay của cộng đồng đào thải khỏi thị trường.

Sự phát triển bền vững của cộng đồng doanh nghiệp phải gắn liền với đạo đức kinh doanh và trách nhiệm xã hội (CSR). Tuy nhiên, trong thời đại số, triết lý “sản xuất tự tâm” hay lòng tốt thuần túy là chưa đủ. Lòng tin của người tiêu dùng cần phải được chứng minh bằng các dữ liệu khoa học, có thể kiểm chứng độc lập và công khai.

Đã đến lúc toàn thể cộng đồng doanh nghiệp thực phẩm cần thể hiện bản lĩnh và trách nhiệm xã hội thông qua việc đồng lòng thực hiện cam kết “3 Không”: Không sản xuất, kinh doanh thực phẩm bẩn, tuyệt đối không sử dụng nguyên liệu không rõ nguồn gốc, hết hạn sử dụng hoặc hóa chất độc hại; không gian dối thông tin, công khai minh bạch mọi chỉ tiêu chất lượng, nhãn mác, quy trình chế biến và hạn sử dụng sản phẩm; không tiếp tay cho hàng giả, chủ động phối hợp với cơ quan chức năng đấu tranh chống hàng giả, hàng nhái, hàng kém chất lượng và gian lận thương mại.

Để cụ thể hóa bài toán minh bạch, Chương trình hợp tác kiểm soát chất lượng hàng hóa trên địa bàn TP Hồ Chí Minh (gọi tắt là “Tick xanh trách nhiệm”) khởi xướng từ năm 2024 đã trở thành một điểm sáng đột phá.

Theo thông tin từ Sở Công thương TP Hồ Chí Minh, tính đến ngày 3/8/2026, Chương trình Tick xanh trách nhiệm đã có 8.749 sản phẩm đăng ký tham gia, trong đó có 5.716 sản phẩm được duyệt đạt chứng nhận; số nhà cung cấp đăng ký tham gia là 944, trong đó có 467 được duyệt. Hiện Tick xanh trách nhiệm đã thu hút 12 tập đoàn bán lẻ hàng đầu Việt Nam với mạng lưới hơn 10.091 siêu thị; có hàng trăm nhà cung cấp ở 25 tỉnh, thành phố tham gia, trong đó chủ đạo là nhóm hàng rau củ quả.

Chương trình tạo ra cơ chế giám sát chéo toàn diện: Nhà cung cấp tự nguyện chịu sự giám sát chất lượng liên tục; nhà bán lẻ cam kết ưu tiên phân phối hàng “Tick xanh”; cơ quan quản lý điều phối dữ liệu tập trung; và người tiêu dùng đóng vai trò là những “người giám sát thông minh”.

Sự lan tỏa của “Tick xanh trách nhiệm” đang làm thay đổi cục diện từ bán lẻ hiện đại đến chợ truyền thống và bếp ăn học đường. Việc thí điểm tại chợ Tân Mỹ sẽ là cơ sở để TP Hồ Chí Minh nghiên cứu, nhân rộng mô hình đến hơn 400 chợ trên địa bàn trong thời gian tới…

Theo ông Nguyễn Trường Giang, Phó Chủ tịch UBND phường Tân Mỹ, địa phương kỳ vọng hình thành mạng lưới doanh nghiệp và nhà cung cấp uy tín, có đầy đủ hồ sơ pháp lý, đáp ứng yêu cầu truy xuất nguồn gốc điện tử và các tiêu chuẩn về ATTP để đồng hành lâu dài với các trường học trên địa bàn.

Song song với các sáng kiến địa phương, sự ra đời của Thông tư 31/2026/TT-BCT và việc vận hành Hệ thống truy xuất nguồn gốc VeriGoods (verigoods.vn) của Bộ Công thương đã đánh dấu bước ngoặt pháp lý quan trọng. Việc bắt buộc truy xuất nguồn gốc đầy đủ bằng dữ liệu số đối với các mặt hàng có rủi ro cao từ ngày 1/1/2027 sẽ đặt tất cả doanh nghiệp vào một sân chơi bình đẳng, minh bạch.

Sự đồng hành chặt chẽ giữa Nhà nước kiến tạo, doanh nghiệp trách nhiệm và người tiêu dùng thông thái sẽ tạo dựng nên một hệ sinh thái thực phẩm an toàn, văn minh và phát triển bền vững cho toàn xã hội.