Phòng bệnh từ những lựa chọn thực phẩm mỗi ngày
Sau những ngày có mặt tại Bệnh viện Ung Bướu TP Hồ Chí Minh và các mái ấm cho bệnh nhân nghèo, điều ám ảnh nhất không chỉ là sự đông đúc mà là những gương mặt người bệnh. Người lặng lẽ ngồi chờ ngoài hành lang, người dìu người thân từng bước, người từ tỉnh xa đến thành phố phải thuê trọ để chờ khám và điều trị. Những mái ấm quanh bệnh viện cũng chật kín người nhưng vẫn dang tay đón thêm những bệnh nhân khó khăn. Những hình ảnh ấy khiến câu chuyện phòng bệnh không còn là những con số khô khan mà hiện hữu ngay trước mắt.
TS. BS. Diệp Bảo Tuấn, Giám đốc Bệnh viện Ung Bướu TP Hồ Chí Minh cho rằng, ung thư không phải hậu quả của một nguyên nhân đơn lẻ. Nguy cơ mắc bệnh có thể liên quan đến tuổi tác, giới tính, yếu tố di truyền và tiền sử gia đình, đặc điểm nội tiết, tình trạng miễn dịch, một số bệnh lý mạn tính, môi trường sống, nghề nghiệp, tác nhân nhiễm trùng và thói quen sinh hoạt. Vì vậy, không nên quy kết rằng một người mắc ung thư chỉ vì đã ăn một món ăn hay có một thói quen nào đó. Nhưng cũng có những yếu tố nguy cơ đã được khoa học chứng minh rõ ràng và hoàn toàn có thể chủ động giảm bớt. Đáng chú ý là thuốc lá, kể cả hút thuốc thụ động; rượu bia; thừa cân, béo phì; ít vận động; chế độ ăn thiếu cân đối và một số phơi nhiễm môi trường, nghề nghiệp... đều có thể góp phần là tác nhân.
Đối với thực phẩm, BS. Tuấn khuyến cáo, người dân nên hạn chế thịt chế biến sẵn, thực phẩm ướp muối hoặc hun khói dùng thường xuyên; ưu tiên thực phẩm tươi, đa dạng và bảo đảm an toàn. Tránh thực phẩm không rõ nguồn gốc, hóa chất và phụ gia sử dụng trái phép. Tuy nhiên, phải phân biệt nguy cơ an toàn thực phẩm với bằng chứng xác định nguyên nhân gây ung thư, tránh những kết luận gây hoang mang. Ngoài ra, viêm gan B, viêm gan C, HPV và vi khuẩn Helicobacter pylori là những tác nhân nhiễm trùng có liên quan đến một số loại ung thư.
Theo bác sĩ Tuấn, điều người dân có thể làm ngay là không hút thuốc, hạn chế tối đa rượu bia, duy trì cân nặng hợp lý, vận động đều đặn, ăn uống lành mạnh và tiêm vắc xin phòng viêm gan B, HPV theo khuyến cáo.
Những người có bệnh gan mạn tính, tiền sử gia đình mắc ung thư hoặc các yếu tố nguy cơ đặc biệt cần được bác sĩ tư vấn chương trình theo dõi phù hợp. Khám sức khỏe định kỳ là cần thiết, nhưng tầm soát ung thư phải đúng loại bệnh, đúng độ tuổi và mức nguy cơ; không phải ai cũng cần làm mọi xét nghiệm ung thư hằng năm. Đừng chờ đến kỳ khám định kỳ nếu có dấu hiệu bất thường kéo dài, như xuất hiện khối u, chảy máu bất thường, sụt cân không chủ ý, ho kéo dài hay thay đổi thói quen đại tiện.
“Phòng ngừa ung thư không bắt đầu từ một xét nghiệm đắt tiền, mà bắt đầu từ những lựa chọn có lợi cho sức khỏe được duy trì mỗi ngày”, BS. Tuấn nhấn mạnh.
Tuy nhiên, một người không hút thuốc vẫn có thể bị ảnh hưởng bởi khói thuốc; một gia đình muốn ăn thực phẩm an toàn vẫn có thể gặp rủi ro nếu thị trường thiếu minh bạch. Vì vậy, bảo vệ sức khỏe cộng đồng phải là trách nhiệm của mỗi cá nhân, ngành y tế và hệ thống quản lý.
TP Hồ Chí Minh đang tiếp tục đầu tư nâng cao năng lực của Bệnh viện Ung Bướu. Trong giai đoạn 2026 - 2030, ngành y tế thành phố đã đăng ký năm dự án đầu tư công trọng điểm cho bệnh viện, với tổng mức đầu tư dự kiến hơn 5.000 tỷ đồng. Các dự án tập trung vào xây dựng khu khám sức khỏe và tầm soát bằng công nghệ cao, bổ sung trang thiết bị chẩn đoán và điều trị, phát triển năng lực xạ trị và nghiên cứu đầu tư trung tâm xạ trị proton. Song song đó, thành phố định hướng mở rộng mạng lưới chăm sóc ung thư tại các khu vực lân cận và nghiên cứu xây dựng các cơ sở mới của Bệnh viện Ung Bướu tại Bà Rịa, Bình Dương, giúp người dân khu vực phía Bắc, phía Đông thành phố và các tỉnh lân cận tiếp cận việc khám, điều trị thuận lợi hơn.
Nhưng đầu tư cho bệnh viện mới chỉ là một phần của bài toán. Theo BS. Tuấn, cần nâng năng lực của y tế cơ sở để người dân được phát hiện nguy cơ và tiếp cận chăm sóc phù hợp ngay từ địa phương. Việc khám bệnh miễn phí thời gian qua là một trong những giải pháp tăng cường phòng bệnh cho người dân.
“Điều trị ung thư hiện đại không chỉ nằm ở máy móc hay thuốc mới, mà ở một hệ thống chăm sóc toàn diện, lấy người bệnh làm trung tâm”, BS. Tuấn cho biết.
Chặn mối nguy từ gốc, giữ niềm tin cho người tiêu dùng
Không ai có thể nhìn một miếng thịt mà biết nó bị ngâm hóa chất, không thể biết một con heo có sử dụng chất cấm. Vì vậy, muốn bảo vệ sức khỏe cộng đồng, phải kiểm soát mối nguy ngay từ nơi sản xuất.
Theo ông Lê Minh Hải, Phó Giám đốc Sở An toàn thực phẩm TP Hồ Chí Minh, hệ thống truy xuất thông tin và nguồn gốc sản phẩm sẽ trở thành công cụ hỗ trợ hiệu quả cho các cơ quan quản lý nhà nước trong việc chuyển từ kiểm tra, xác minh chủ yếu theo hồ sơ sang khai thác dữ liệu số; có khả năng đối chiếu thông tin xuyên suốt từ nguồn gốc đến lưu thông sản phẩm; hỗ trợ kiểm chứng thông tin công bố, tiêu chuẩn chất lượng và mức độ an toàn của sản phẩm một cách nhanh chóng, minh bạch và chính xác. Hệ thống truy xuất thông tin giúp loại bỏ tình trạng kê khai ảo, chứng từ mua bán quay vòng, đồng thời cho phép truy ngược về tận trang trại, nhà máy để chặn đứng việc phân phối lô hàng vi phạm chỉ trong thời gian ngắn.
Muốn làm được điều đó, truy xuất nguồn gốc phải trở thành công cụ thực chất chứ không chỉ một mã QR mang tính hình thức.
Thượng tá Nguyễn Thành Danh, Phó Trưởng phòng Cảnh sát Kinh tế, Công an TP Hồ Chí Minh cũng cho rằng, cần đẩy mạnh định danh, xác thực và truy xuất nguồn gốc sản phẩm. Khi dữ liệu được kết nối, cơ quan chức năng có thể xác định sản phẩm đến từ đâu, qua những khâu nào và trách nhiệm thuộc về ai.
Cùng với dữ liệu, cần phân loại để kiểm tra có trọng tâm, tập trung vào những cơ sở và nhóm sản phẩm có nguy cơ cao. Các cơ sở sản xuất thực phẩm không được để ở khu dân cư, mà phải đưa vào các khu công nghiệp hoặc khu tiểu thủ công nghiệp phù hợp để thuận lợi kiểm soát môi trường, nguyên liệu và quy trình sản xuất.
Cần nhân rộng những mô hình giúp người tiêu dùng nhận diện sản phẩm an toàn như “Tick xanh trách nhiệm” của TP Hồ Chí Minh. Đây là một trong những mô hình đang được Sở Công thương phối hợp với các đơn vị chức năng triển khai thực hiện từ chợ đến trường học, nhằm minh bạch hóa điểm bán và nguồn gốc sản phẩm, tạo thêm cơ sở để người dân lựa chọn. Tính đến tháng 10/2026 đã có 463 nhà cung cấp với 5.908 sản phẩm đã được duyệt tham gia chương trình “Tick xanh trách nhiệm”.
Tuy nhiên, để một dấu “tick xanh” thực sự có giá trị, phía sau phải là dữ liệu thật, kiểm soát thật và trách nhiệm thật. Quan trọng hơn, chế tài phải đủ sức răn đe, người cố tình đưa thực phẩm không an toàn ra thị trường phải bị xử lý nghiêm.
Khi niềm tin được xây dựng bằng sự minh bạch và trách nhiệm, người tiêu dùng sẽ không còn phải tự mình dò tìm sự an toàn trong mỗi lần đi chợ. Bởi mâm cơm an toàn không thể là một sự may rủi, mà phải là kết quả của một hệ thống kiểm soát chặt chẽ, nghiêm minh để người dân an tâm ăn uống và chủ động phòng bệnh từ sớm.
