1. 31 tuổi, tốt nghiệp Trường Y đã 6 năm, Trần Văn Vĩnh (tên một số nhân vật trong bài đã thay đổi), quê ở Cà Mau vẫn chưa tìm được việc làm vì khi ra trường, Vĩnh quyết định ở lại TP HCM với hy vọng sẽ có một cơ hội tiến thân! Vĩnh nói: "Em đã gửi đơn xin việc ở 3 bệnh viện (BV) tuyến thành phố, 2 đơn xin việc ở BV tuyến huyện và 2 đơn xin việc ở 2 BV tư nhân. Cho đến nay, mới chỉ có 2 BV tư nhân mời em phỏng vấn nhưng sau đó họ từ chối với lý do em chưa có kinh nghiệm".
Tôi hỏi: "Vậy cậu sống bằng gì?". Vĩnh cười: "Cũng may là một bác sĩ đàn anh có phòng mạch tư. Anh ấy cho em phụ việc". Tôi hỏi tiếp: "Sao cậu không về quê? Nhiều nơi bây giờ đang rất cần có thêm bác sĩ…". Ngần ngừ một lát, Vĩnh, nói: "Về quê cũng chưa chắc vào được những BV lớn mà lắm khi còn phải đi trạm y tế xã, phường. Ở đó thì coi như… héo đời vì chẳng học hỏi gì được nữa".
Tâm trạng của Vĩnh cũng chính là tâm trạng của một số bác sĩ sống tại TP HCM, hiện nay vẫn thất nghiệp hoặc đang làm một nghề khác. Theo tìm hiểu của chúng tôi, 70% trong số này là những người hộ khẩu ở tỉnh, hoặc được tỉnh cử đi học dưới dạng đào tạo theo yêu cầu nhưng khi ra trường, họ không quay về địa phương.
Bác sĩ Mai, tốt nghiệp Khoa Răng Hàm Mặt (RHM), cho biết: "Với ngành này thì sau khi học xong, thường có 4 hướng: Một là xin vào làm ở các BV Nhà nước, hai là làm cho những phòng nha tư nhân, ba là tiếp tục học sau đại học và bốn là trở về nhà".
Vẫn theo lời Mai, nhà cô ở một xã vùng sâu thuộc huyện Tân Hồng, tỉnh Đồng Tháp - nhưng cô lại muốn ở TP HCM nên ngay khi tốt nghiệp, cô đã nộp 3 hồ sơ xin việc nhưng có nơi trả lời rằng họ không có nhu cầu tuyển bác sĩ RHM, có nơi nói đã đủ người, và có nơi gợi ý "chung chi". Sau hơn 6 tháng chờ đợi, Mai quyết định đi làm cho một phòng nha tư nhân.
Cô nói: "Tuy nhiên, theo quy định, mới ra trường như em thì không được làm lâm sàng - nghĩa là không được khám chữa trực tiếp trên răng người bệnh vì chỉ những bác sĩ có chứng chỉ hành nghề, được cấp sau 18 tháng công tác tại các cơ sở y tế có khoa RHM thì mới có quyền…".
Thế nhưng, phòng nha tư nhân thuê cô đâu phải để làm cảnh, mà hàng ngày Mai vẫn phải thực hiện việc nhổ, trám, làm răng giả. Mai nói tiếp: "Em biết như thế là làm chui, vi phạm quy định của ngành y tế nhưng nếu không làm thì biết sống bằng gì bây giờ".
Giống như Mai, Trần Thị Thiên Thảo sau khi tốt nghiệp bác sĩ đa khoa cũng quyết định ở lại TP HCM mặc dù ngành y tế địa phương nơi cô có hộ khẩu thường trú là huyện Khánh Vĩnh, tỉnh Khánh Hòa đã đồng ý nhận cô. Thảo cho biết: "Nhờ bạn bè giới thiệu, em xin làm trình dược viên cho hãng dược phẩm G. trong khi chờ đi học sơ bộ chuyên khoa Mắt". Gọi là "trình dược viên" chứ thật ra, công việc của cô chẳng khác gì một người… rao hàng! Mỗi ngày, cứ 8 giờ sáng là Thảo lên đường.
Cô nói: "Trước đây, khi chưa có lệnh cấm bác sĩ tiếp trình dược viên trong giờ làm việc thì em còn dễ thở đôi chút", nhưng hiện nay, Thảo vào BV với tâm trạng như đang làm một việc lén lút. Cô kín đáo tiếp cận những bác sĩ là "mối ruột" của mình để giới thiệu những loại thuốc mới. Thảo nói tiếp: "Gặp bác sĩ tế nhị thì họ chỉ lắc đầu, bảo để lúc khác, còn gặp người khó tính, họ xua tay đuổi mình ra khỏi phòng".
2. Ngay từ khi quyết định chọn nghề y, các bác sĩ tương lai đã phải đối mặt với những khó khăn rất lớn. Ngoài điểm trúng tuyển luôn thuộc hàng "top ten", thì thời gian học 6 năm cũng là dài nhất so với các ngành học khác, chưa kể bắt đầu từ năm thứ 3, sinh viên "sáng đi lâm sàng, chiều học lý thuyết, tối trực".
Lượng kiến thức mà một sinh viên y khoa phải dung nạp cũng nhiều nhất với gần 100 môn và gần 200 lần thi - cả lý thuyết lẫn thực hành. Có những môn phải thi 12 lần như Nội khoa, Ngoại khoa. Ấy vậy mà khi ra trường, nhiều bác sĩ lại rơi vào cảnh thất nghiệp!
Phân tích những nguyên nhân dẫn đến tình trạng lãng phí chất xám này, khách quan mà nói thì mỗi trường y ở nước ta trước đây mỗi năm thường chỉ đào tạo trung bình trên dưới 100 bác sĩ với những tiêu chuẩn khá gắt gao. Sinh viên trúng tuyển là những học sinh xuất sắc nhưng hiện tại, các trường y tuyển sinh khá ồ ạt, mỗi năm mỗi trường có thể tuyển đến 400 - 500 sinh viên. Vì mục tiêu đáp ứng nhu cầu y tế cho xã hội, nhiều trường mở rộng hình thức đào tạo, chẳng hạn như chuyên tu, cử tuyển, hạ điểm, ưu tiên….
Một bác sĩ là giám đốc một BV tư lớn ở TP HCM, nói: "Chúng tôi rất thiếu người vì đa số bác sĩ đang làm ở chỗ chúng tôi đều là bác sĩ nghỉ hưu ở các BV nhà nước. Nhưng chất lượng đầu vào của sinh viên y khoa như vậy, dẫn đến trình độ khi ra trường có sự chênh lệch rất lớn nên chúng tôi không dám tuyển mặc dù mục tiêu phát triển đội ngũ kế thừa cho BV là việc rất cần".
Trong một cuộc họp giữa Sở Giáo dục và Đào tạo và Sở Y tế TP HCM, tổ chức vào tháng 5/2013 để bàn về đào tạo nhân lực, đã đưa ra con số cảnh báo: Khoảng 50% sinh viên y, dược ra trường thất nghiệp, không tìm được việc làm đúng ngành nghề.
Chẳng những điều dưỡng, dược sĩ trung cấp khó tìm việc mà ngay cả bác sĩ, cử nhân cũng chịu cảnh long đong. Dẫn chứng thực tế này, Phó giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Tấn Bỉnh, Giám đốc Sở Y tế TP HCM, cho biết: "Ngay cả Đại học Y khoa Phạm Ngọc Thạch, mỗi năm đào tạo ra 400 người nhưng chỉ sử dụng được một nửa", chưa kể nhiều bác sĩ, điều dưỡng ở các tỉnh khác cũng đổ về TP HCM khiến áp lực tìm việc gia tăng. Nếu như năm 2007, toàn TP HCM chỉ có 3 cơ sở thuộc các trường đại học y, dược, đào tạo hệ cử nhân, trung cấp thì đến nay, con số này đã là 27 với 5 trường công lập, 22 ngoài công lập, đào tạo gần 14.000 điều dưỡng, trung cấp dược. Tình trạng "bội thực" ấy sẽ còn trầm trọng hơn khi mùa tuyển sinh sắp đến, nhiều trường đại học, cao đẳng, trung cấp lại tiếp tục định hướng, tư vấn cho học sinh chọn ngành y, dược vì… dễ kiếm việc làm (?!).--PageBreak--
Một nguyên nhân khách quan nữa, đó là vấn đề lương bổng. Một bác sĩ sau 6 năm miệt mài đèn sách, ra trường và nếu được một BV công nào đó tiếp nhận, thì thu nhập của họ hàng tháng chỉ khoảng 3 triệu đồng bao gồm lương khởi điểm và phụ cấp ngành. Nếu cộng thêm tiền trực đêm, tiền phụ mổ và các khoản phúc lợi khác, con số này cũng chỉ xấp xỉ 3,5 triệu nên có bác sĩ đã đi làm, nhưng vẫn phải xin thêm tiền nhà, trong lúc ai cũng nghĩ hễ là bác sĩ thì giàu lắm!
Bên cạnh đó, mặc dù hầu hết các BV công ở TP HCM đều rơi vào tình trạng quá tải, thiếu bác sĩ, điều dưỡng, nhưng không thể tuyển thêm người vì lý do chỉ tiêu có hạn, đồng thời nếu tuyển thêm thì phải chia sẻ nguồn thu nhập nên các BV đều đắn đo. Một bác sĩ mới ra trường cho biết: "Muốn xin được việc làm, lắm khi phải có sự quen biết, gửi gắm, chưa kể nhiều lúc còn phải "biết điều" nhưng chuyện này không dễ vì phải có "đường dây". Thế nên, chẳng trách được những bác sĩ kê đơn thực phẩm chức năng, hoặc kê thuốc theo gợi ý của trình dược viên, kiếm huê hồng để… thu hồi vốn!
Về phía chủ quan, những bác sĩ chọn con đường ở lại thành phố để… thất nghiệp có thể chia làm 2 dạng: Một là họ quan niệm phải sống ở đô thị và phải làm việc tại những BV lớn thì kiến thức mới được nâng cao, tay nghề mới giỏi.
Bác sĩ Lê Văn Lâm, 26 tuổi, ra trường đã 2 năm, nói: "Trước đây, em đã xin được việc tại một trạm y tế thuộc huyện Củ Chi nhưng em không đi vì xa quá. Hơn nữa làm ở trạm y tế riết rồi lụt nghề". Bây giờ, trong lúc chờ xin vào "BV lớn", Lâm kiếm sống bằng cách mở cửa hàng đại lý sim điện thoại…
Dạng thứ hai, là những bác sĩ có hộ khẩu tại thành phố nhưng vẫn thất nghiệp mà nguyên nhân thì như chúng tôi đã nói ở trên: Do những bác sĩ có tay nghề cao, có kinh nghiệm từ các tỉnh đổ về, do chỉ tiêu biên chế của BV, do không thân quen, không người "gửi gắm" và do không muốn về trạm y tế xã, phường…
Bác sĩ Thắng, sau nhiều phen bôn ba tìm việc nhưng không được, đành mở phòng khám chui ở quận Bình Tân, nơi có khá nhiều công nhân làm việc ở các công ty, nhà máy, xí nghiệp quanh đó. Thắng nói: "Lương công nhân cũng chẳng khấm khá gì nên mỗi lần khám, em chỉ lấy tiền công 10 nghìn, thuốc thì viết đơn cho họ đi mua. Biết là sai quy chế nhưng nếu không làm thì tiền đâu trả tiền thuê nhà, tiền điện nước, nuôi 2 đứa con?".
Vẫn theo lời Thắng, nếu cộng cả tiền lương của vợ - là kế toán cho một doanh nghiệp thì tổng thu nhập của hai vợ chồng mỗi tháng chỉ khoảng 9 triệu đồng.
3. Đã có nhiều ý kiến, nhiều giải pháp được nêu ra nhằm giải quyết tình trạng bác sĩ thất nghiệp, trong đó có những ý kiến rất đáng lưu ý, chẳng hạn như: Chưa cấp bằng tốt nghiệp cho bác sĩ mới ra trường, mà chỉ cấp giấy chứng nhận đã hoàn tất chương trình 6 năm y khoa rồi sau 2 hoặc 3 năm công tác tại tuyến cơ sở - là những trạm y tế xã, phường hoặc BV tuyến huyện - họ mới được nhận bằng, được quyền chọn nơi công tác tùy theo năng lực chuyên môn.
Một bác sĩ là giảng viên Đại học Y Dược TP HCM cho biết: "Với hệ thống mạng Internet như hiện nay, không thể nói làm việc ở vùng sâu, vùng xa nên không cập nhật kiến thức được. Bên cạnh đó, cần tuyên truyền rộng rãi cho người dân hiểu, rằng trạm y tế là tuyến đầu tiên trong việc chẩn đoán, điều trị trước khi chuyển lên tuyến trên nếu trạm chưa đủ thiết bị và năng lực chuyên môn, chứ đó không chỉ là nơi quản lý bệnh lao, da liễu, tâm thần, tiêm chủng mở rộng…, để người dân tin tưởng và đến khám chữa bệnh tại trạm".
Ngày 20/2/2013, Bộ trưởng Bộ Y tế đã có Quyết định số 585 về việc phê duyệt dự án "Thí điểm đưa bác sĩ trẻ tình nguyện về công tác tại miền núi, vùng sâu, vùng xa, biên giới, hải đảo, vùng có điều kiện kinh tế - xã hội đặc biệt khó khăn - trong đó trước mắt ưu tiên cho 62 huyện nghèo".
Bản dự án, nhận định: "… Những năm qua, một bộ phận sinh viên sau khi tốt nghiệp Đại học Y khoa chưa được sử dụng tốt, làm việc trái với nghề đào tạo hoặc chưa tìm được việc làm và có xu hướng tập trung ở lại các thành phố, thị xã. Hầu như các bác sĩ mới ra trường không mặn mà với việc trở lại địa phương mình. Nếu có thì rất ít với nhiều lý do như nơi công tác còn thiếu cơ sở vật chất, không có điều kiện nâng cao chuyên môn nghiệp vụ, một số bác sĩ về quê công tác sau một thời gian lại tìm cách chuyển lên tuyến trung ương. Trong khi đó, ở nông thôn, miền núi, đặc biệt ở vùng sâu, vùng xa, vùng khó khăn, còn thiếu bác sĩ…".
Như thế, với dự án này, trước mắt sẽ có hơn 500 bác sĩ tìm được việc làm, tránh được cảnh thất nghiệp hoặc phải làm một nghề khác để kiếm sống, chưa kể con số ấy sẽ còn tăng lên khi dự án tiếp tục được triển khai về sau…
