Thủ tướng Shinzo Abe đang tìm cách nới rộng ảnh hưởng của Nhật Bản với châu Phi, bằng chuyến công du 3 quốc gia châu Phi trong tuần này (Bờ Biển Ngà, Mozambique và Ethiopia) với trọng tâm là thảo luận những hợp đồng dầu khí và than đá trị giá nhiều tỉ đôla. Nhưng chuyến viếng thăm này cũng bộc lộ những vết thương lâu đời với đối thủ Trung Quốc, với việc các giới chức Trung Quốc tố cáo “tham vọng đế quốc” của Nhật, trong khi Nhật Bản chỉ trích Trung Quốc tìm cách dùng tiền bạc để khống chế các nước ở châu Phi.
Qua việc cam kết tăng gấp đôi các khoản tín dụng cho các quốc gia châu Phi lên tới 2 tỉ USD, nhà lãnh đạo Nhật Bản đã nêu bật tầm quan trọng của chuyến công du 3 nước châu Phi. Đây là chuyến viếng thăm châu Phi đầu tiên của một vị Thủ tướng Nhật Bản trong vòng 8 năm.
Thủ tướng Shinzo Abe nói với các giới chức tại một cuộc họp ở trụ sở Liên hiệp châu Phi ở Addis Ababa rằng, ông lạc quan về tương lai của châu Phi. Ông nói: "Châu Phi đã thay đổi rất nhiều, và hiện nay ở Nhật Bản có nhiều người tin rằng châu Phi là hy vọng của nước Nhật".
Theo giới quan sát, kinh tế là động cơ chính của chuyến đi của ông Abe. Nhật Bản là nước nhập khẩu khí đốt thiên nhiên hóa lỏng nhiều nhất thế giới và tình hình năng lượng của nước này đã gặp khó khăn kể từ sau khi xảy ra thảm họa hạt nhân Fukushima năm 2011 khiến sản lượng điện hạt nhân của họ bị sút giảm. Vì thế cho nên, không mấy ai ngạc nhiên khi thấy ông Abe đến thăm Mozambique, cường quốc khí đốt đang trỗi dậy ở châu Phi. Ông đã thảo luận với các giới chức ở đây về những dự án đầu tư to lớn.
Tuy nhiên, sự kình địch giữa hai cường quốc châu Á đã nhanh chóng bộc lộ tại thủ đô của Ethiopia khi Trung Quốc công khai tỏ ý hoài nghi về những ý đồ của Nhật Bản trên lục địa châu Phi. Hai nước có một lịch sử bất hòa và đang đối đầu với nhau rất căng thẳng trong vụ tranh chấp chủ quyền quần đảo Senkaku/Điếu Ngư ở biển Hoa Đông.
Tại Addis Ababa hôm 15/1, Đại sứ Trung Quốc tại Liên hiệp châu Phi, ông Giải Hiểu Nham, đã lên tiếng chỉ trích ý đồ của Nhật Bản ở châu Phi. Ông cũng không ngớt trưng ra với các nhà báo những hình ảnh khủng khiếp về những hành vi tàn ác của quân đội Nhật Bản trong vụ thảm sát Nam Kinh năm 1937.
Nhà ngoại giao của Trung Quốc phát biểu như sau về chuyến đi của Thủ tướng Nhật: "Quý vị biết không, ông ấy đang tìm cách đưa ra hai khuôn mặt: một là một nước yêu chuộng hòa bình, một nhà lãnh đạo yêu chuộng hòa bình, nói tới chuyện hợp tác, các vấn đề kinh tế, hòa bình và an ninh và tìm cách trở thành bạn bè của châu Phi. Khuôn mặt khác mà chính khách này có ở châu Á là làm tất cả những thứ mà tôi đã đề cập để gây ra những vấn đề giữa các nước.
Quả thật, ông Abe đã trở thành kẻ gây rối lớn nhất ở châu Á. Vì vậy những điều tôi muốn nêu lên là thế giới cần phải cảnh giác... ông thủ tướng này đang dẫn dắt nước ông đi trên một con đường rất nguy hiểm. Và cộng đồng quốc tế cần phải làm tất cả mọi việc để ngăn không cho Nhật Bản tiếp tục đi trên con đường này".
Đại sứ Trung Quốc tại Liên Hiệp châu Phi còn cáo buộc rằng chuyến công du châu Phi vừa qua của Thủ tướng Nhật Shinzo Abe chính là nhằm "bao vây" Trung Quốc!
Phản ứng lại những lời chỉ trích trên của Đại sứ Trung Quốc, phát ngôn viên Bộ Ngoại giao Nhật Koichi Mizushima hôm 16-1 tuyên bố: Nhật là quốc gia "hòa bình và dân chủ hơn bao giờ hết". Phát ngôn viên này nói: "Trong suốt 60 năm từ sau Thế chiến II, Nhật Bản đã có nhiều đóng góp cho hòa bình và ổn định khu vực. Hòa bình, dân chủ và nhân quyền nay đã thuộc về bản sắc của dân tộc Nhật".
Ông Mizushima còn khẳng định rằng Tokyo không hề có ý định bao vây Trung Quốc, mà trái lại muốn Trung Quốc là một đối tác "có trách nhiệm và đóng góp vào hòa bình và ổn định thế giới".
Nhật Bản cũng đã chỉ trích ý đồ của Trung Quốc ở châu Phi. Họ nói tới “thành tích nhân quyền” của Trung Quốc và đề cập tới việc Trung Quốc không đối xử tử tế với người lao động châu Phi trong các dự án đầu tư khác nhau.
Trong bài diễn văn tại hội nghị của Liên hiệp châu Phi ở Addis Ababa, Thủ tướng Abe đã nhấn mạnh tới điều mà ông gọi là "ngoại giao doanh thương" của Nhật Bản. Ông nói rằng các công ty Nhật Bản có một sự độc đáo là họ xem công nhân là tài nguyên quý giá nhất của họ và sự độc đáo này đã được chứng tỏ ở châu Phi.
Quan hệ Nhật - Trung vốn đã gặp sóng gió do vấn đề chủ quyền biển Hoa Đông đã càng thêm căng thẳng sau khi ông Shinzo Abe vào cuối tháng 12 năm ngoái đến viếng đền Yasukuni, nơi có thờ cả một số tội phạm chiến tranh Nhật. Đây là lần đầu tiên từ năm 2006, một lãnh đạo Chính phủ Tokyo đến thăm đền này. Hành động này không chỉ bị Trung Quốc và Hàn Quốc phản đối kịch liệt, mà còn bị Mỹ chỉ trích. Nhưng đặc biệt lần này, Trung Quốc dùng những từ ngữ hết sức nặng nề để đả kích cá nhân Thủ tướng Abe.
Trên báo chí Anh, vào đầu tháng 1/2014, Đại sứ Trung Quốc tại London đã lên án xu hướng "quân phiệt" của Thủ tướng Nhật và so sánh ông với chúa tể ác độc Voldemort trong truyện Harry Potter. Cũng trên tờ báo này, vài ngày sau, Đại sứ Nhật tại Anh Keiichi Hayashi đã phản pháo, tuyên bố chính Trung Quốc đang đóng vai chúa tể hung ác Voldemort, lao vào chạy đua vũ trang và làm cho căng thẳng leo thang.
Kể từ khi Thủ tướng Abe đến viếng đền Yasukuni, các đại sứ Trung Quốc đã viết hơn 30 bài trên báo chí ngoại quốc để vận động công luận quốc tế lên án lãnh đạo Chính phủ Nhật. Đến ngày 8/1/2014, Đại sứ Trung Quốc tại Liên Hiệp Quốc còn cho rằng cộng đồng quốc tế phải "cảnh cáo" Thủ tướng Nhật Abe về chuyến đi viếng đền Yasukuni.
Theo giới phân tích, có lẽ do chưa giành được thế áp đảo trong vấn đề tranh chấp chủ quyền quần đảo Senkaku/Điếu Ngư, Bắc Kinh nay đang cố khai thác quá khứ xâm lược của Nhật, nhân chuyện viếng đền Yasukuni để gán cho Thủ tướng Abe xu hướng "quân phiệt", nhằm qua đó đẩy Tokyo vào thế bị động.
Trở lại chuyến thăm châu Phi của ông Abe, Martyn Davies, Giám đốc Công ty Frontier Advisory, chuyên nghiên cứu về các thị trường mới nổi, nói rằng quyền lợi của Nhật Bản ở châu Phi tương tự với quyền lợi của Trung Quốc và các nước châu Á khác.
Ông nói: "Các cường quốc truyền thống, các nền kinh tế phương Tây, kể cả Nhật Bản, cũng như trong các cường quốc mới nổi thuộc khối BRICS, cùng với các nước như Thổ Nhĩ Kỳ, Hàn Quốc, Singapore và Malaysia; tại những nước này có một cảm nghĩ là có lẽ người Trung Quốc đang nhìn thấy những điều gì đó ở châu Phi mà chúng ta không nhìn thấy. Và vì thế, tốt nhất là chúng ta cũng tới đây để làm ăn".
Mặc dù vậy, ông Davies cũng nêu lên một nhận định là châu Phi lại một lần nữa trải qua một cuộc tranh giành ảnh hưởng của các nước trên thế giới, một cuộc tranh giành đã bắt đầu với chủ nghĩa thực dân nhưng giờ đây đang có một chiều hướng khác.
"Hầu như chúng ta đang có một cảm nghĩ, đây là một cuộc tranh giành mới ở châu Phi, cuộc tranh giành thứ ba. Cuộc tranh giành thứ nhất là về tài nguyên và lãnh thổ. Cuộc tranh giành thứ nhì có liên hệ tới sự gắn bó về ý thức hệ và về đồng minh chính trị. Và có lẽ đối với vụ tranh giành thứ ba này, chúng ta chưa thể xác định động cơ của nó là gì. Tôi nghĩ rằng phải chăng Trung Quốc là yếu tố xúc tác, là động cơ của việc này. Cuộc tranh giành mới này, có lẽ được giải thích cho sự có mặt của ông Abe ở đây là địa chính trị. Mục đích của sự tranh giành là để chiếm người tiêu thụ, để tranh thủ trái tim, khối óc và cái ví tiền của những người tiêu thụ đang mỗi ngày một đông ở châu Phi" - ông Davies nói
