Chống chủ nghĩa bảo hộ, hoàn thành những cải cách khó khăn và hồi phục tăng trưởng toàn cầu là những vấn đề chính của chương trình nghị sự Hội nghị thượng đỉnh APEC năm nay.
Trong diễn văn khai mạc hội nghị, Tổng thống Indonesia Susilo Bambang Yudhoyono kêu gọi các nền kinh tế trong khu vực châu Á Thái Bình Dương ngăn chặn chủ nghĩa bảo hộ và mở cửa thị trường giữa các nước với nhau để khu vực duy trì đà phục hồi kinh tế. Lời kêu gọi được đưa ra trước cử tọa trên 1.000 nhà lãnh đạo chính trị và các nhân vật hàng đầu trong lĩnh vực doanh thương tại Diễn đàn Hợp tác Kinh tế châu Á - Thái Bình Dương trên đảo Bali của Indonesia. Tổng thống Indonesia nhận định, tăng cường các quan hệ thương mại sẽ giúp các nền kinh tế khối APEC nâng cao phúc lợi của người dân trong nước. Tuy nhiên ông cũng cảnh báo rằng thương mại phải "cân bằng".
21 quốc gia và lãnh thổ thuộc khối APEC hy vọng sẽ sử dụng diễn đàn để đẩy mạnh hoạt động kinh tế qua việc tìm thị trường mới cho hàng hóa và dịch vụ của nước mình. Tổng thống Yudhoyono cũng khuyến khích các thành viên tham dự diễn đàn hãy nắm bắt cơ hội đầu tư nước ngoài ở Indonesia. 12 thành viên khối APEC đang tham gia thương thảo Hiệp định Đối tác Xuyên Thái Bình Dương (TPP), gồm các nước Australia, Brunei, Canada, Chile, Nhật Bản, Malaysia, Mexico, New Zealand, Peru, Singapore, Mỹ và Việt Nam.
Tổng thống Mỹ Barack Obama đã hy vọng sẽ dự diễn đàn APEC để thúc đẩy mục tiêu đạt được hiệp định TPP trước cuối năm nay. Tuy nhiên ông đã hủy bỏ chuyến đi dự hội nghị vì những tranh chấp về ngân sách quốc gia dẫn đến việc chính phủ liên bang Mỹ đóng cửa một phần.
Trước đó, cũng vì lý do trên mà ông Obama đã phải hủy chuyến công du 4 quốc gia châu Á. Dù có nói gì đi chăng nữa, việc vắng mặt tại Hội nghị APEC 2013 là một thiệt thòi to lớn với Mỹ, nó đã khơi ra những thắc mắc trong giới lãnh đạo khu vực về sự cam kết của Chính phủ Mỹ đối với vùng này. Chuyến công du 4 nước châu Á và tham dự thượng đỉnh tại Indonesia của ông Obama theo kế hoạch nhắm đến mục đích tăng cường cam kết kinh tế và quân sự với khu vực Đông Nam châu Á.
Đồng Chủ tịch Hội đồng Hợp tác Kinh tế châu Á - Thái Bình Dương, ông Jusuf Wanandi, bày tỏ sự thất vọng trước việc hủy bỏ chuyến đi. Ông nói: "Thực là đáng tiếc, việc này còn có ảnh hưởng phần nào đến uy tín của giới lãnh đạo Mỹ trong tương lai nữa. Bởi vì ông đã không có mặt ở Vladivostok dự Hội nghị APEC 2012, và nay lại không có mặt ở đây. Do đó theo tôi, họ phải cứu xét một vấn đề quan trọng, một cách nghiêm túc hơn trong tương lai".
Ông Aleksius Jemadu, giáo sư môn Quan hệ quốc tế của Đại học Pelita Harapan ở Jakarta, cho rằng việc hủy bỏ chuyến đi gợi lên những nghi vấn về cam kết của nhà lãnh đạo Mỹ đối với khu vực này. "Tôi nghĩ rằng chính phủ của ông Obama phải một lần nữa ra sức thuyết phục các đối tác ở châu Á là Mỹ thật sự nghiêm túc về kế hoạch chuyển trọng tâm sang châu Á, trong bối cảnh của sự trỗi dậy về kinh tế của các nước như Trung Quốc và Ấn Độ cùng với những thị trường mới nổi như Indonesia trong vùng châu Á - Thái Bình Dương".
Trong 5 năm tới đây, khoảng 70% sự tăng trưởng của kinh tế thế giới sẽ phát xuất từ các thị trường mới nổi, trong đó Trung Quốc và Ấn Độ chiếm hơn 40% của khoản gia tăng đó. Chiến lược "xoay trục châu Á" của Chính phủ Mỹ được loan báo vào năm 2011 như một sự chuyển dịch trọng tâm ngoại giao và quân sự sang một khu vực được xem là vô cùng quan trọng cho tương lai của nước Mỹ. Nhưng với cuộc nội chiến ở Syria, cuộc đảo chính quân sự ở Ai Cập và vụ bế tắc ở Quốc hội Mỹ hiện nay, các nhà phân tích nói rằng, sự chú ý của chính phủ ở Washington đã chuyển đi nơi khác.
Cựu Thứ trưởng Quốc phòng Mỹ Walter Slocombe đã lên tiếng bênh vực cho cam kết của Mỹ đối với châu Á. Ông phát biểu như sau tại một cuộc họp báo ở Philippines: "Sở dĩ có việc hủy bỏ là vì Tổng thống Obama phải có mặt ở Washington để ứng phó với một vấn đề chính trị nội bộ quan trọng và không thể có mặt ở nước ngoài trong một thời gian dài. Việc này không liên hệ gì tới chính sách của Mỹ”.
Thủ tướng Singapore Lý Hiển Long nói rằng, sự vắng mặt của Tổng thống Obama tại diễn đàn là "một thất vọng rất lớn". Ông nói, APEC rõ ràng muốn một Chính phủ Mỹ làm việc hơn là một chính phủ không vận hành. Theo ông sự cam kết của Mỹ ở châu Á không thể thay thế bởi bất cứ một cường quốc nào khác kể cả Trung Quốc và Nhật Bản.
Trong khi nhà lãnh đạo Mỹ đang phải vật lộn để xử lý cuộc khủng hoảng ở trong nước thì Trung Quốc tiếp tục đẩy mạnh quan hệ với các nước Đông Nam Á. Trong chuyến thăm Jakarta (Indonesia) hồi đầu tuần trước, Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình đã ký kết 23 hiệp định thương mại trị giá 33 tỉ USD. Ngày 4/10, tại Malaysia, nhà lãnh đạo Trung Quốc đồng ý tăng kim ngạch mậu dịch song phương lên tới 160 tỉ USD vào năm 2017.
Ông Tập Cận Bình cũng đang vận động cho một mối quan hệ chặt chẽ hơn với Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN), một tổ chức khu vực mà Bắc Kinh đã ký Hiệp định Thương mại tự do.
Các nhà phân tích cho rằng, sự vắng mặt của ông Obama tại Hội nghị thượng đỉnh APEC sẽ giúp cho Trung Quốc có thêm cơ hội để “tiếp cận” các nhà lãnh đạo khu vực. Ông Vương Tuấn Sinh - nhà nghiên cứu của Viện Khoa học Xã hội Trung Quốc - cho biết về vấn đề an ninh, APEC không quan trọng đối với Trung Quốc, nhưng tổ chức này là một diễn đàn quan trọng để Trung Quốc thực hiện các nỗ lực ngoại giao đa phương. Ông Vương nói thêm rằng với 21 nước thành viên, APEC là khối kinh tế năng động nhất thế giới, Trung Quốc sẽ tận dụng hội nghị này để phát triển quan hệ với các nước thành viên như Hàn Quốc và Nga.
Báo Le Figaro (Pháp) cũng đăng tải bài viết có tựa đề "Châu Á-Thái Bình Dương: Obama vắng mặt, cơ may cho Trung Quốc", tập trung bàn luận nhiều hơn về khía cạnh kinh tế, những thiệt hại của Mỹ khi ông Obama không tham dự APEC và cho rằng đây là cơ hội "trời cho" mà Trung Quốc sẽ tận dụng để đẩy nhanh những quân cờ trên bàn cờ khu vực.
Có thể nói, sự cạnh tranh giữa Trung Quốc và Mỹ tại châu Á-Thái Bình Dương sẽ ngày càng quyết liệt. Đạt Nguy, Trưởng phòng Nghiên cứu Mỹ thuộc Viện Nghiên cứu quan hệ quốc tế hiện đại Trung Quốc, cho rằng trong bối cảnh kinh tế toàn cầu tiếp tục diễn biến xấu, hợp tác Trung-Mỹ ngày càng trở nên quan trọng, hai bên cần tránh xung đột, kiềm chế bất đồng thì mới có thể tìm được điểm hợp tác. Một nước lớn mới nổi Trung Quốc và một cường quốc Mỹ làm thế nào có thể cùng hành động tốt đẹp? Theo ông Đạt Nguy, muốn đạt được mục đích trên, hai nước cần phải thực hiện ba vấn đề: Thứ nhất, Trung Quốc và Mỹ không được coi thành quả của bên này là mất mát của bên kia.
Ông Đạt Nguy nói: "Trung Quốc và Mỹ không có cách nào để gạt bỏ nước kia ra khỏi khu vực châu Á-Thái Bình Dương. Cho dù Mỹ muốn hay không cũng không thể ngăn cản được sự trỗi dậy mạnh mẽ của Trung Quốc. Nếu đã nhận thức được điểm này, hai bên cần suy nghĩ thấu đáo làm thế nào để cùng chung sống trong khu vực". Thứ hai, về mặt sắp xếp chính trị, kinh tế, quân sự, Trung Quốc và Mỹ phải chấp nhận sự tồn tại của đối phương, đồng thời tìm ra các biện pháp để cùng chung sống. Trên thực tế, Mỹ có một số đồng minh ở châu Á-Thái Bình Dương và Trung Quốc không được ảo tưởng rằng quan hệ này có thể bị giải tán hoặc đột nhiên tan vỡ.
Ngược lại, Mỹ cũng cần phải suy nghĩ làm thế nào để tiếp nhận một Trung Quốc đang ngày càng lớn mạnh. Thứ ba, Trung Quốc và Mỹ cần khống chế tốt nhân tố thứ ba bởi nhiều khả năng các vấn đề nóng như Nhật Bản, Philippines và Triều Tiên sẽ khiến Trung Quốc và Mỹ rơi vào vòng xung đột, đối kháng mà cả hai không mong muốn.
Đối với cục diện phát triển quan hệ Trung-Mỹ trong tương lai, ông Đạt Nguy cho rằng, cục diện cạnh tranh và hợp tác trong mối quan hệ hai nước sẽ không thay đổi. Tuy nhiên, cạnh tranh và hợp tác, cái nào giữ vai trò chủ đạo thì rất khó xác định
