Tuyên bố chung về Quan hệ Đối tác Chiến lược Việt Nam – Canada, công bố nhân chuyến thăm cấp Nhà nước của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm từ ngày 24–25/9, xác định 8 trụ cột hợp tác, trong đó trụ cột thứ tám dành cho giáo dục, văn hóa và giao lưu nhân dân. Hai bên nhất trí làm sâu sắc hơn hợp tác trong giáo dục đại học, phát triển kỹ năng, nghiên cứu và trao đổi học thuật, đặc biệt trong trí tuệ nhân tạo, bán dẫn, khoa học đời sống và chế tạo tiên tiến; khuyến khích các trường đại học thiết lập quan hệ đối tác với nhau.
Nền tảng cho hướng đi này đã có: trong giai đoạn I, Chương trình SEED của Canada trao hơn 200 suất học bổng cho sinh viên Việt Nam; Canada tiếp tục triển khai giai đoạn II của chương trình.
Nhân lực cũng là mạch xuyên suốt trong trụ cột về chuyển đổi số và AI, khi lãnh đạo hai nước nhất trí hỗ trợ lưu chuyển nhân tài và hợp tác nghiên cứu trong các lĩnh vực chiến lược. Tại cuộc gặp các chuyên gia, trí thức Việt Nam tại Canada chiều 25/9, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước động viên đội ngũ đi trước dìu dắt, truyền cảm hứng và trở thành điểm tựa cho sinh viên, nghiên cứu sinh Việt Nam tại Canada. Theo Tổng Bí thư, chăm lo cho thế hệ trẻ hôm nay là đầu tư cho nguồn lực và tương lai của đất nước, và một chương trình đào tạo cũng là một đóng góp thiết thực.
Từ góc nhìn doanh nghiệp, Tổng Giám đốc FPT Nguyễn Văn Khoa cho rằng để đào tạo nhân tài đi vào thực chất, cần hoàn thiện mô hình hợp tác ba nhà: Nhà nước, nhà trường và doanh nghiệp. Qua hợp tác với Viện Mila, FPT đã kết nối được viện nghiên cứu và doanh nghiệp, sẵn sàng dành nguồn lực cho nghiên cứu, đào tạo chuyên gia và thương mại hóa sản phẩm. "Thành tố cần được bổ sung là những bài toán lớn do Nhà nước đặt hàng", ông Khoa nói. Ông đề xuất vận dụng cơ chế nhiệm vụ công nghệ chiến lược và thử nghiệm có kiểm soát mà Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo đã mở ra, bắt đầu từ AI an toàn cho dịch vụ công.
Đề xuất thứ hai của ông Khoa là lập quỹ học bổng đào tạo nhân tài cho các công nghệ chiến lược, trước hết là AI. Nhà nước có thể cấp học bổng với nguồn lực đối ứng từ doanh nghiệp, hoặc hai bên cùng xây dựng chương trình trên cơ sở thống nhất tỷ lệ đóng góp; các viện, trường của Việt Nam và Canada trực tiếp tiếp nhận, hướng dẫn người học. "Với Canada, chúng ta đã có sẵn đội ngũ hợp tác và những kết quả ban đầu để phát triển tiếp", ông nói. Theo ông, từ những nghiên cứu sinh đầu tiên, hai nước có thể xây dựng lộ trình đào tạo giai đoạn 2026–2029 với chỉ tiêu cụ thể, gắn với cam kết người học trở về đóng góp cho đất nước.
Kết quả ban đầu mà ông Khoa nhắc tới đến từ sáu năm hợp tác FPT – Mila. Theo ông, điều đáng quý nhất là 80 tài năng trẻ được đào tạo qua chương trình, hiện hoạt động với vai trò nhà nghiên cứu; nhiều người được các giáo sư Mila trực tiếp hướng dẫn và tiếp tục học tiến sĩ, thạc sĩ tại Stanford, McGill, Concordia và Montréal. Họ, cùng cộng đồng trí thức người Việt tại Canada, là cầu nối đưa chuyên gia, sinh viên ở nước ngoài đến gần hơn với những bài toán phát triển trong nước. Ông Khoa cũng đề xuất thành lập phòng thí nghiệm chung Việt Nam – Canada, nơi doanh nghiệp và các trường đại học Việt Nam tổ chức nghiên cứu, đặt bài toán, để tri thức được tích lũy thành năng lực quốc gia.
Một trong những người trực tiếp dẫn dắt thế hệ nhà nghiên cứu ấy là TS Nguyễn Xuân Phong, Giám đốc Công nghệ và Giám đốc Chuyển đổi AI Tập đoàn FPT, người có bảy năm làm việc, nghiên cứu tại Mila cùng Giáo sư Yoshua Bengio. Ông cho biết đã trực tiếp tham gia đào tạo, dìu dắt các tài năng AI trẻ và hỗ trợ các em theo học tiến sĩ tại Canada cùng nhiều nước tiên tiến. Thông qua hợp tác với Mila và các đối tác quốc tế, FPT đặt mục tiêu đưa 1.000 người Việt Nam tới Canada và các nước tiên tiến học thạc sĩ, tiến sĩ về AI, gắn với nghiên cứu và phục vụ đất nước.
"Về cá nhân, tôi cam kết tiếp tục dành tri thức, thời gian và mạng lưới quốc tế của mình để kết nối các nhà khoa học hàng đầu với Việt Nam, đào tạo thế hệ kế tiếp và góp phần đưa những kết quả nghiên cứu tiên tiến trở thành năng lực thực sự của đất nước", TS Nguyễn Xuân Phong chia sẻ. "Dù làm việc ở đâu, chúng tôi luôn hướng tri thức và tâm huyết của mình về Việt Nam".
Mới đây, Trường Đại học FPT (FPTU), Tập đoàn FPT và Viện Quantum AI & Cyber Security (QACI) cũng đã công bố hợp tác về phát triển nguồn nhân lực, nghiên cứu, làm chủ công nghệ chiến lược. Theo đó, đến năm 2041, các bên hướng tới đào tạo 30.000 nhân lực, 100 tiến sĩ trong các lĩnh vực công nghệ, đồng thời phát triển ít nhất 150 sản phẩm được thương mại hóa, trong đó có 3 sản phẩm có thị trường quốc tế.
