Đợt dịch này tại Congo và Uganda được xác định do chủng Bundibugyo gây ra, hiện chưa có vaccine và thuốc điều trị đặc hiệu.
Trong bối cảnh Việt Nam có sự giao lưu đi lại quốc tế tiếp tục gia tăng, nguy cơ ca bệnh xâm nhập không loại trừ, vậy các biện pháp phòng bệnh cũng như ngăn chặn dịch xâm nhập ngay từ cửa khẩu như thế nào? Phóng viên Báo CAND có cuộc trao đổi với PGS.TS Trần Đắc Phu, nguyên Cục trưởng Cục Phòng bệnh (Bộ Y tế) xung quanh vấn đề này.
PV: Xin ông cho biết những nguy hiểm của virus Ebola và con đường lây truyền của virus này ra cộng đồng? Vì sao Ebola lại xuất hiện tại Congo và chủ yếu lưu hành ở châu Phi?
PGS.TS Trần Đắc Phu: Virus Ebola lây từ động vật hoang dã sang người như dơi ăn quả, nhím và các loài linh trưởng, sau đó lây giữa người với người qua tiếp xúc trực tiếp với máu, dịch tiết, dịch cơ thể hoặc các vật dụng nhiễm mầm bệnh. Đây là bệnh lây truyền qua tiếp xúc trực tiếp với dịch tiết từ người mắc bệnh, vì vậy, cần có tiếp xúc gần mới có nguy cơ lây nhiễm.
Ebola là bệnh truyền nhiễm nhóm A đặc biệt nguy hiểm, có khả năng lây lan nhanh với tỉ lệ tử vong có thể lên tới 90%. Bệnh dịch này lây chủ yếu trong khu vực châu Phi, đặc biệt tại Congo. Sở dĩ xuất hiện ở châu Phi trong nhiều năm qua là do tập quán và vệ sinh, dự phòng y tế ở đây chưa được tốt. Đặc biệt, châu Phi có những tập quán văn hoá đặc thù, ví dụ như chạm tay vào người chết để tiễn biệt, đây là nguy cơ lây truyền trong các trường hợp tiếp xúc trực tiếp là rất cao.
Ebola hiện có 6 chủng, trong đó 3 chủng thường gây dịch là Zaire ebolavirus, Sudan ebolavirus và Bundibugyo ebolavirus. Đợt dịch hiện nay tại Congo và Uganda được xác định do chủng Bundibugyo ebolavirus gây ra. Hiện chưa có vaccine hay thuốc điều trị đặc hiệu cho chủng Bundibugyo.
Tuy nhiên, đặc tính của virus này chủ yếu lan truyền ở châu Phi, khi sang các châu lục khác không bùng phát thành dịch. Do đó, người dân không nên hoang mang nhưng cần hiểu đúng về đường lây truyền của bệnh và chủ động phòng ngừa bằng cách tránh tiếp xúc với dịch tiết của người nghi mắc bệnh.
Đối với nhân viên y tế cần tăng cường các biện pháp kiểm soát nhiễm khuẩn trong bệnh viện để sẵn sàng ứng phó nếu có ca bệnh xâm nhập. Nếu thực hiện tốt các biện pháp bảo hộ thì nguy cơ lây nhiễm là không cao. Tuy nhiên, người dân cũng cần nâng cao cảnh giác.
PV: Vậy, nguy cơ lây lan Ebola ra các nước và Việt Nam như thế nào, thưa ông?
PGS.TS Trần Đắc Phu: Theo thông tin mới nhất từ Tổ chức Y tế thế giới (WHO), tại Congo và Uganda, dịch đang tiếp tục diễn biến phức tạp, số ca mắc gia tăng, có sự mở rộng địa bàn và ghi nhận nguy cơ lây truyền qua biên giới. Tại Uganda, các ca bệnh được ghi nhận là ca xâm nhập, di chuyển từ Congo đến Kampala của Uganda, trong đó có một số trường hợp liên quan đến đi lại, tiếp xúc gần thông qua vận chuyển và chăm sóc y tế. Các nước châu Phi, đặc biệt ở Tây Phi và lân cận quanh Congo cũng có nguy cơ cao.
WHO đánh giá nguy cơ dịch tại Congo ở mức rất cao và nguy cơ ở cấp khu vực (bao gồm Uganda) ở mức cao do còn có lây truyền trong cộng đồng, nguy cơ tồn tại các chuỗi lây truyền chưa được phát hiện, gia tăng số ca liên quan đến di chuyển qua biên giới và mạng lưới người tiếp xúc mở rộng; và nguy cơ ở cấp toàn cầu hiện ở mức thấp.
Như vậy, nguy cơ lây lan Ebola sang Việt Nam ở mức thấp, dù châu Phi bùng phát dịch bệnh này hàng chục năm, nhưng nước ta chưa từng ghi nhận ca bệnh. Tuy nhiên, trong bối cảnh giao lưu đi lại giữa Việt Nam và các nước tiếp tục gia tăng, nguy cơ bệnh xâm nhập là có thể xảy ra.
Ngoài kiểm soát những người đi từ vùng dịch châu Phi về, hoặc người ở châu Phi sang Việt Nam du lịch, còn một vấn đề khó kiểm soát đó là người bị nhiễm Ebola ở châu Phi nhưng đang trong thời gian ủ bệnh (thời gian ủ bệnh có thể đến 24 ngày), họ sang nước thứ hai, sau đó mới đến Việt Nam. Trong thông tin nhập cảnh không báo người này từ châu Phi sang, mà chỉ báo ở nước nhập cảnh vào Việt Nam. Chỉ khi nào có ca bệnh truy vết mới biết lịch sử người đó đi từ nước nào đến, nên khi đó ca bệnh đã vào Việt Nam.
Đối với trường hợp này, khi bị bệnh, họ tới bệnh viện, nếu bác sĩ chẩn đoán được ngay từ ca đầu tiên, áp dụng các biện pháp cách ly để không lây lan sang người khác, thì dịch không bùng phát.
PV: Theo WHO, đến ngày 27/5, tại Congo ghi nhận 1.077 ca nghi ngờ, trong đó có 238 ca tử vong nghi ngờ. Đây có phải là đợt dịch có số người nghi mắc và tử vong cao nhất ở Congo từ trước đến nay hay không, thưa ông?
PGS.TS Trần Đắc Phu: Đây chưa phải là vụ dịch lớn nhất và có số ca tử vong cao nhất tại Congo. Ebola phát hiện ở Congo từ năm 1976 và đây là đợt dịch thứ 16 tại nước này. Trước đây có những năm dịch bệnh Ebola ở nước này gây tử vong trên dưới 10 nghìn người.
Nguy hiểm của đợt dịch lần này là tỷ lệ tử vong cao, lây lan mạnh. Tuy hiện nay dịch mới có hơn 1.000 ca nghi ngờ nhưng WHO cho rằng, đây là sự lây lan nhanh và nguy cơ lớn nếu không kiểm soát được bệnh. WHO đánh giá nguy cơ lây lan rất cao nếu không có đáp ứng kịp thời sẽ tạo nên tử vong lớn.
PV: Theo ông, ứng phó của Việt Nam trước nguy cơ dịch xâm nhập như Bộ Y tế đang triển khai đã đáp ứng đủ hay chưa? Để phòng ngừa dịch từ bên ngoài, cũng như công tác chuẩn bị khi có ca bệnh trong cộng đồng, chúng ta cần làm những gì?
PGS.TS Trần Đắc Phu: Bộ Y tế đã đưa ra các biện pháp đáp ứng như hiện nay là rất kịp thời, đầy đủ. Việc đáp ứng này không phải là lần đầu mà trước đây có đợt dịch bùng phát ở châu Phi, chúng ta cũng đáp ứng rồi và chưa có lần nào dịch bệnh này vào Việt Nam.
Mặc dù đánh giá nguy cơ xâm nhập vào nước ta thấp nhưng vẫn không được chủ quan, cần thực hiện tốt công tác kiểm dịch ở biên giới, giám sát người nhập cảnh từ vùng dịch, cũng như phát hiện ca bệnh nếu có ở trong các cơ sở khám chữa bệnh thì phải cách ly ngay.
Bộ Y tế cũng có các công văn chỉ đạo cho tất cả các cơ sở y tế trên toàn quốc, nhất là nơi có cửa khẩu, sân bay và có khu du lịch tăng cường kiểm soát khi có ca bệnh để phát hiện sớm, cách ly sớm, không cho lây lan và thực hiện các biện pháp phòng hộ cá nhân để chống lây nhiễm sang nhân viên y tế và người bệnh.
Đặc biệt, người có dấu hiệu nghi ngờ tiến hành chẩn đoán và chú ý yếu tố dịch tễ, khai thác có đi từ châu Phi hay không… Thực hiện tốt các biện pháp phòng hộ cá nhân cho nhân viên y tế. Sở dĩ trước đây dịch ở Châu Phi bùng phát nhưng chưa lây lan sang Việt Nam là chúng ta đang có các biện pháp phòng ngừa từ sớm, từ xa.
Lần này, Bộ Y tế chỉ đạo CDC các địa phương cũng như các bệnh viện trên toàn quốc, đặc biệt các địa phương có sự giao lưu đi lại nhiều để phát hiện các ca đầu tiên, chú ý đối tượng đi từ vùng dịch về; đồng thời chỉ đạo Viện Pasteur TP Hồ Chí Minh và Viện Vệ sinh Dịch tễ Trung ương luôn sẵn sàng đáp ứng nhu cầu xét nghiệm để trong trường hợp xuất hiện ca bệnh có thể nhanh chóng xét nghiệm, chẩn đoán và phát hiện kịp thời.
PV: Nếu Ebola xâm nhập vào Việt Nam có đáng lo ngại như COVID-19 hay không?
PGS.TS Trần Đắc Phu: Không đáng lo ngại như COVID-19 vì COVID-19 lây truyền qua đường hô hấp và lây lan rất nhanh, lây lan khắp thế giới. Còn Ebola lây theo dịch tiết của người mắc bệnh, nếu thực hiện tốt phòng bệnh cá nhân thì không lây lan ra được. Bằng chứng là Ebola được phát hiện đến nay là 50 năm, trải qua 16 đợt dịch tại Congo, nhưng virus này lây lan chủ yếu ở khu vực châu Phi và cũng chưa ghi nhận bùng phát dịch bệnh này ngoài châu Phi và nếu có chỉ là ca bệnh đơn lẻ.
Điều quan trọng lúc này người dân cần hiểu rằng Ebola rất nguy hiểm nhưng không lây lan dễ dàng như COVID-19. Đây là hai cơ chế lây truyền hoàn toàn khác nhau. Vì vậy, nếu thực hiện tốt các biện pháp phòng chống thì hoàn toàn có thể kiểm soát nguy cơ dịch bệnh.
PV: Cùng với Ebola, mùa hè với thời tiết nắng nóng đỉnh điểm, các bệnh truyền nhiễm nào dễ phát sinh và lây lan? Để phòng các bệnh này người dân cần làm gì, thưa ông?
PGS.TS Trần Đắc Phu: Việt Nam có khí hậu gió mùa, mùa nào dịch bệnh ấy, mỗi mùa có những bệnh dịch riêng. Mùa hè có bệnh đường tiêu hoá do thức ăn dễ ôi thiu, vi khuẩn sinh sôi nhanh nếu không bảo quản đúng cách. Mùa hè đi du lịch nhiều, tập trung ăn uống nhiều, dễ lây lan bệnh đường tiêu hoá. Mùa hè uống nước nhiều, dịch vị bị pha loãng, các vi khuẩn có thể phát triển xâm nhập vào gây bệnh dễ hơn. Mùa hè cũng là thời điểm thực hiện ăn sống nhiều, các bệnh lây qua đường tiêu hoá cũng tăng lên.
Các bệnh lây truyền theo đường hô hấp như cúm, sốt xuất huyết, tay chân miệng cũng dễ bùng phát trong mùa hè. Các bệnh lưu hành đã có vaccine nhưng không tiêm sẽ gia tăng các bệnh nhiễm khuẩn.
Để phòng bệnh, người dân vẫn phải thực hiện ăn chín uống chín, rửa tay với xà phòng và thực hiện tốt vệ sinh cá nhân, vệ sinh môi trường, vệ sinh dụng cụ, đồ chơi. Uống nước phải uống chín, không nên ăn thức ăn sống, nếu ăn phải rõ nguồn gốc, trồng cấy trong môi trường sạch, nếu không rất dễ lây bệnh.
Những ngày nắng nóng, đặc biệt nắng nóng đỉnh điểm như vừa qua, các gia đình phải bảo quản thức ăn đúng cách, thức ăn để lâu ngoài trời dễ ôi thiu do nấm phát triển gây bệnh, nên thực phẩm sau khi nấu chín, không nên để ngoài nhiệt độ phòng quá 2 tiếng, hoặc 1 tiếng nếu nhiệt độ môi trường vượt quá 32 độ C. Đây là điều rất quan trọng khi thời gian qua nhiều vụ ngộ độc thực phẩm từ thức ăn đường phố, bếp ăn tập thể đã xảy ra do thức ăn không bảo quản đúng cách bị nhiễm nấm, vi khuẩn gây bệnh.
Người có triệu chứng bệnh hô hấp phải đeo khẩu trang để tránh lây lan sang người khác, nhất là người già, trẻ em, người có bệnh nền. Khuyến cáo người dân tiêm phòng và sử dụng nước sạch để phòng bệnh đường tiêu hoá và nhiều dịch bệnh truyền nhiễm khác.
Các bệnh như lỵ, tả lây lan nhiều qua con ruồi, vì vậy, mùa hè cần khống chế không để ruồi bâu vào thực phẩm để giảm lây lan bệnh. Mùa hè cũng cần thực hiện diệt loăng quăng/bọ gậy tại nơi mình sinh sống; lật úp các dụng cụ chứa nước, thay nước lọ hoa hàng ngày… để phòng bệnh sốt xuất huyết vì mùa hè muỗi truyền bệnh sốt xuất huyết phát triển do nhiệt độ cao và mưa nhiều, tạo điều kiện gia tăng các ổ sinh sản của muỗi.
Đặc biệt, bệnh nào có vaccine thì phải tiêm vaccine mới có hiệu quả phòng bệnh tốt nhất.
PV: Xin trân trọng cảm ơn ông!
