Cật lực kiếm tìm nạn nhân vụ sạt lở
6 ngày sau vụ sạt lở kinh hoàng, chúng tôi trở lại thôn Khuôn 1. Khu vực hiện trường vẫn được bảo vệ nghiêm ngặt với mấy lượt chốt chặn nên ngoài lực lượng tham gia tìm kiếm, những ngày này chỉ có các nhà báo mới được phép tiếp cận hiện trường, nơi hiện đang có 3 chiếc máy ủi, 12 chiếc máy xúc đang hối hả đào đất đổ lên 12 chiếc xe tải chở ra khỏi khu vực được định vị có nạn nhân bên dưới. Ngay sát lán chỉ huy là 3 chiếc xe máy, 2 chiếc xe đạp cùng với một bình gas được lực lượng tìm kiếm đào thấy tập kết về. Có tận mắt nhìn những chiếc xe máy đều đã bị gãy nát và bị "vo tròn" không còn ra hình thù gì mà không khỏi rùng mình về sức tàn phá khủng khiếp của khối đất đá đã đổ xuống.
Ông Đặng Viết Thuần, Phó chủ tịch UBND tỉnh Thái Nguyên, người trực tiếp chỉ huy công tác tìm kiếm ngay sau khi xảy ra sự cố, cho biết do khối lượng đất đá quá lớn nên lực lượng tìm kiếm phải áp dụng phương pháp chia tuyến cắt lớp để bóc tách đất đá. Đó là dùng máy xúc đào bới đất đá theo từng tuyến rộng 5m và sâu đến khi chạm lớp đất mặt, sau đó mới chuyển tuyến khác. Việc chia tuyến này sẽ giúp cho việc tìm kiếm được triệt để toàn bộ các vị trí đất đá bao phủ trong khu vực bị sạt lở, không những thế còn giúp nhanh chóng tìm ra những vật dụng thường dùng của người bị nạn để từ đó khoanh vùng, xác định được vị trí các nạn nhân bị vùi lấp, đồng thời tránh được tình trạng mập mờ theo kiểu "mò kim đáy bể".
Cùng với số phương tiện xe máy, lực lượng tham gia tìm kiếm đã lên tới khoảng hơn 400 người gồm công an, bộ đội và công nhân, bảo vệ của Công ty Gang thép Thái Nguyên, mỏ than Phấn Mễ… làm việc liên tục 3 ca và đã đào lên hàng ngàn mét khối đất đá.
Vì vậy đến ngày 18/4, đã đào lên được một số đồ vật của 5 nạn nhân gồm: 2 chiếc xe máy của ông Hoàng Văn Trường, bà Nguyễn Thị Hoàn và chiếc ví của bà Nguyễn Thị Lựu (vợ ông Trường). Trong ví có hơn 200.000 đồng, giấy phép lái xe và giấy chứng minh thư…
Cho tới thời điểm này, ngoài xe máy, xe đạp, lực lượng tìm kiếm đã đào được từ trong đống đổ nát nhiều vật dụng của các gia đình bị nạn như một ví đựng tiền và giấy tờ mang tên Nguyễn Thị Lựu và Hoàng Văn Trường, một ví đựng giấy tờ của nạn nhân bị mất tích Nguyễn Minh Hà; bếp gas, bồn rửa, vòi tắm, bình nước nóng, và xác một số vật nuôi…
Theo ông Thuần, sau khi có một số thông tin về việc tại bãi thải số 3 của mỏ than Phấn Mễ tiếp tục phát hiện những vết rạn nứt có nguy cơ bị sạt lở, Ban Chỉ huy đã yêu cầu Sở Tài nguyên - Môi trường phối hợp với Công ty Cổ phần Gang thép Thái Nguyên và chính quyền địa phương kiểm tra toàn bộ khu vực bãi thải, báo cáo cụ thể thực trạng để có phương án cảnh báo, di dời các hộ dân kịp thời.
Ngày 18/4, Sở Tài nguyên - Môi trường đã lập Đoàn kiểm tra hiện trường. Đoàn đã kiểm tra từ chân bãi thải theo dọc thôn Khuôn 3 khoảng 500m. Kiểm tra các tầng đổ thải theo phân tầng, kết quả, Đoàn không phát hiện vết nứt mới nào. Toàn bộ các vị trí kiểm tra đều ổn định và không có hiện tượng đổ thải mới.
Cùng với việc tìm kiếm 5 nạn nhân, hiện ngoài 12 hộ có nhà cửa bị vùi lấp và 8 hộ lân cận đã di dời thì có thêm 21 hộ dân khác thuộc các xóm Khuôn 1 và Khuôn 2 của xã Phục Linh được bố trí vào khu tái định cư mới. Đây là những hộ nằm trong vòng bán kính dưới 100m tính từ chân bãi thải số 3 của mỏ than Phấn Mễ.
Để chuẩn bị khu tái định cư cho 41 hộ này, xã Phục Linh đã quyết định bố trí quỹ đất thuộc khu sân văn hóa thể thao tại xóm Khuôn 1 và khu tập thể của mỏ thiếc cũ (đã bàn giao cho xã Phục Linh quản lý) làm khu tái định cư mới. Công ty Cổ phần Gang thép Thái Nguyên thực hiện thuê đơn vị tư vấn hoàn thiện quy hoạch chi tiết khu tái định cư này, dự kiến sẽ hoàn thành trước ngày 21/4. Quy mô khu tái định cư này có tổng diện tích trên 8.500m2 với đầy đủ hạ tầng kỹ thuật; mỗi hộ dân trong diện tái định cư sẽ được phân lô với diện tích 200m2/hộ.
Sau khi vụ sạt lở nghiêm trọng này xảy ra, một câu hỏi được nhiều người quan tâm là: vậy việc đổ thải tại bãi thải số 3 này đã vượt quá tiêu chuẩn thiết kế hay chưa? Theo ông Nguyễn Văn Phong, Giám đốc mỏ than Phấn Mễ, theo thiết kế thì đỉnh bãi thải số 3 được đổ đến độ cao dương 180m, cho tới thời điểm xảy ra sự cố thì bãi thải này đã đạt độ cao dương 170m, nghĩa là còn 10m nữa mới đến độ cao thiết kế. Vấn đề đặt ra ở đây là việc sạt lở bãi thải của mỏ than xảy ra trong điều kiện thời tiết bình thường, không có mưa lớn hay biến động địa chất, như vậy phải chăng đơn vị lập ra thiết kế cho bãi thải này đã tính toán sai nên mới để xảy ra hậu quả nghiêm trọng như vậy?
Trả lời báo chí, Chủ tịch UBND tỉnh Thái Nguyên Dương Ngọc Long khẳng định, sau khi việc tìm kiếm nạn nhân kết thúc, lãnh đạo tỉnh sẽ chỉ đạo các ngành chức năng kiểm tra toàn bộ hồ sơ vụ việc liên quan đến bãi thải Phấn Mễ. Nếu phát hiện sai phạm ở cấp nào, cơ quan nào, tỉnh sẽ xử lý nghiêm trách nhiệm cá nhân cán bộ ở cơ quan, đơn vị có sai phạm.
Vẫn còn hàng trăm người đang sống trong tầm đá lở
Cách mỏ than Phấn Mễ khoảng 20km, mỏ than Khánh Hòa của Công ty TNHH một thành viên Than Khánh Hòa, một đơn vị thành viên của Tập đoàn Than - khoáng sản Việt Nam (TKV), nằm ngay trên địa bàn thành phố Thái Nguyên cũng có một núi đất đá thải nằm sát nhà của hàng trăm người dân. Vì vậy, sau khi xảy ra vụ sạt lở bãi thải số 3 mỏ than Phấn Mễ, người dân đang sinh sống gần bãi thải này luôn mang tâm trạng "sống trong sợ hãi".
Từ quốc lộ 3 rẽ vào con đường tránh thành phố Thái Nguyên, chỉ cần đứng trên đường cũng thấy ngay một núi đất đá thải khổng lồ, cao ngất ngưởng của mỏ than Khánh Hòa vẫn đang ngày ngày được bồi đắp thêm.
Khi biết chúng tôi muốn tìm hiểu cuộc sống của người dân đang sinh sống ngay dưới chân núi đất đá thải của mỏ than Khánh Hòa, ông Nguyễn Đức Nhất, Phó chủ tịch UBND xã Phúc Hà thống kê ngay: toàn xã có tới 9/14 xóm nằm sát bãi thải. Chẳng đâu xa, ngay phía sau trụ sở UBND xã chính là bãi thải Nam của mỏ và ngày ngày vẫn có hàng đoàn xe tải hạng nặng chở đất đá thải lên đổ.
"Toàn xã Phúc Hà có diện tích hơn 600ha thì hiện mỏ đã lấy gần 300 ha; nhất là những năm gần đây, khi phương tiện khai thác của mỏ được đầu tư hiện đại thì diện tích đất của xã phải "nhường" cho mỏ làm bãi thải càng lớn, mỗi năm khoảng 20 - 30 ha, có những xóm như xóm 8 thì hiện nhà văn hóa của xóm cũng đã bị lấy để mở rộng bãi đổ thải" - ông Nhất nhẩm tính.
Theo thống kê của UBND xã Phúc Hà, hiện Công ty Than Khánh Hòa có 2 bãi đổ thải (là bãi thải Nam và bãi thải Tây) nằm trên địa bàn xã. Bãi thải Nam có 6 tầng đổ thải, đỉnh cao nhất là 160m, khoảng cách từ chân bãi thải tới tầng cao nhất là 300m; bãi thải Tây có 3 tầng đổ thải, đỉnh cao nhất là 80m. Trong khoảng cách 200m tính từ chân bãi thải có 288 hộ sinh sống và một số công trình trụ sở hành chính của địa phương gồm trụ sở Đảng ủy - UBND xã, Trường mầm non, Trạm y tế… Trong đó có 112 hộ nằm trong phạm vi từ 0m- 12m tính từ chân bãi thải; 85 hộ nằm trong phạm vi 50m - 100m; 91 hộ nằm trong phạm vi 100m - 200m.
Chỉ cần ra khỏi trụ sở UBND xã là đã thấy núi đất đá thải cao ngất ngay phía sau. Tại Trường mầm non của xã, ngay giữa sân là tấm biển dán thông báo: “Hôm nay, ngày 18/4/2012, trường mầm non chuyển đồ đạc vào cơ sở mới, vì vậy trường không nhận học sinh. Ngày mai 19/4, nhận các cháu học tại Trường tiểu học Phúc Hà…".
Cô Hiệu phó Trần Thị Thu Hà cho biết trường có 150 cháu, do trường đã nhiều lần kiến nghị được di dời khỏi khu vực này vì trưa nào đến giờ các cháu đi ngủ cũng phải nghe tiếng nổ mìn rung cả nhà nên rất lo; do nằm ngay dưới chân bãi đất đá thải nên rất bụi, nhất là mùa đông, thời tiết hanh khô thì hàng ngày các cô lau nhà hàng chục lần. Ngay sau hôm xảy ra sự việc ở Phấn Mễ, các cô mới nhận được lệnh di chuyển sang địa điểm mới là sang "ở nhờ" tại Trường tiểu học Phúc Hà, nằm cách vị trí này mấy trăm mét. Quả thực, đứng từ dưới sân trường nhìn lên ngọn núi cao ngất ngưởng mà không khỏi rùng mình khi nghĩ tới những ngôi nhà xây kiên cố đã bị đổ sập ở hiện trường vụ sạt lở tại thôn Khuôn 1.
Nhưng, trường tiểu học chỉ là một trong số các điểm cần phải di dời khỏi khu vực nguy hiểm. Bởi ngay bên cạnh trường, hiện trụ sở UBND xã, Trạm y tế còn chưa biết phải di chuyển đi đâu.
Chúng tôi theo ông Nhất đi dọc con đường từ UBND xã di xuống các xóm. Trước kia, dọc hai bên đường đều có nhà dân, nhưng giờ đây một bên đã phải di dời, để dành mặt bằng cho mỏ đắp một con đê cho bãi thải. Vết tích còn lại của dãy nhà khi xưa chỉ còn lại vài cái cây và một đoạn bờ rào. Chỉ ngôi nhà xây 2 tầng rất hoành tráng nằm ngay bên đường, bà Dương Thị Minh, ở xóm 8 bảo rằng từ hôm sạt núi ở Phấn Mễ, chẳng riêng gì bà mà tất cả những người đang sống ở đây đều rất lo lắng.
Lo lắng, đó là tâm lý chung không chỉ của riêng bà Minh mà còn là của hàng trăm người dân và chính quyền xã Phúc Hà. Trong công văn gửi Công ty Than Khánh Hòa ngày 9/3/2012, ông Chủ tịch UBND xã Phục Linh Nguyễn Minh Tuấn đã viết rất "thống thiết" rằng: "Qua nhiều năm giải phóng mặt bằng mở rộng bãi đổ thải, đến nay bãi thải đã ra đến gần đường bê tông liên xã, đây là tuyến đường giao thông chính của địa phương, có mật độ người và các phương tiện giao thông qua lại nhiều. Trong quá trình đổ thải, đá từ trên bãi thải đã nhiều lần lăn xuống dường bê tông và lăn vào các phương tiện giao thông gây thiệt hại về tài sản và nguy hiểm tới tính mạng của nhân dân. Trong thời gian tới nếu công ty không có biện pháp đảm bảo an toàn hiệu quả, việc đổ thải của công ty sẽ rất nguy hiểm cho người và các phương tiện tham gia giao thông trên tuyến đường này…".
Tại cuộc họp tổ chức ngày 17/4 giữa chính quyền và Công ty Than Khánh Hòa đã xác định hiện có 6 vị trí nguy hiểm đồng thời yêu cầu với từng vị trí, công ty phải có giải pháp xử lý để đảm bảo an toàn như đắp đê, dừng đổ thải thường xuyên kiểm tra hàng ngày.
Trong buổi làm việc với chúng tôi, ông Đặng Xuân Lý, Phó giám đốc Công ty Than Khánh Hòa cho biết hiện nơi cao nhất của bãi thải Nam đã lên tới gần 190m trong khi theo thiết kế chỉ được cao tới 150m. Nguyên nhân là do chưa mở rộng được diện tích bãi thải nên "đành" phải đổ cao lên". Ông Lý cũng thừa nhận dù đã đắp đê ở chân bãi thải nhưng tác dụng của con đê này chỉ có tác dụng ngăn đá lăn khi xe đổ thải, chứ nếu xảy ra sự cố như ở Phấn Mễ thì con đê này cũng không có tác dụng, nhưng ông cũng "trấn an" rằng địa chất ở khu vực này khác Phấn Mễ và các giải pháp an toàn mà công ty sử dụng lâu nay vẫn đang đảm bảo an toàn. "Chúng tôi vẫn liên tục quan trắc 2 lần/ ca tại các vị trí được xác định là nguy hiểm để có cảnh báo kịp thời".
Tuy nhiên, từ sự cố ở Phấn Mễ, hiện người dân ở trong vòng nguy hiểm mong muốn vẫn là được di dời. Nhưng bao giờ được di dời thì vẫn còn phải… chờ
