Bài 1: Gỡ “thẻ vàng” IUU bài toán - bức tranh tội phạm đa dạng và phức tạp

Những tác động của việc Uỷ ban Châu Âu phạt “thẻ vàng” đối với ngành thuỷ sản Việt Nam

Theo số liệu thống kê, trước năm 2017, Ủy ban Châu Âu (EC) đã có nhiều đợt làm việc và cảnh báo về tình trạng tàu cá Việt Nam vi phạm vùng biển nước ngoài và thiếu hệ thống quản lý dữ liệu khai thác.

Ngày 23/10/2017, EC đã phạt cảnh báo “thẻ vàng” với ngành thuỷ sản Việt Nam vì vi phạm các quy định về “khai thác bất hợp pháp, không báo cáo và không theo quy định" (viết tắt là IUU); đồng thời, đưa ra các khuyến nghị để Việt Nam cải thiện công tác quản lý nghề cá. Với việc bị EC rút "thẻ vàng", ngành thuỷ sản Việt Nam đã bị ảnh hưởng trên nhiều phương diện.

Về thiệt hại kinh tế và xuất khẩu, từ vị trí thị trường xuất khẩu thủy sản lớn thứ 2 của Việt Nam, EU đã tụt xuống vị trí thứ 5. Đồng thời, uy tín của thương hiệu hải sản Việt Nam trên trường quốc tế cũng bị ảnh hưởng nghiêm trọng. Và nếu không khắc phục, nguy cơ bị nâng lên "thẻ đỏ", Việt Nam sẽ bị cấm hoàn toàn việc xuất khẩu hải sản khai thác sang EU, gây tổn thất ước tính khoảng 500 triệu USD mỗi năm.

Về công tác vận hành và chi phí, 100 % các lô hàng hải sản khai thác của Việt Nam xuất sang EU bị bắt giữ lại điểm kiểm tra gốc, gây mất thời gian và tăng chi phí lưu kho; doanh nghiệp phải đối mặt với các thủ tục hành chính phức tạp về truy xuất nguồn gốc, cấp giấy chứng nhận (SC, CC) và kiểm soát nguyên liệu nhập khẩu. “Thẻ vàng” không chỉ là vấn đề kỹ thuật mà đã trở thành rào cản thương mại lớn, ảnh hưởng đến uy tín của thương hiệu hải sản Việt Nam trên trường quốc tế…

Trước tình hình trên, Đảng và Nhà nước đã ban hành nhiều văn bản chỉ đạo các Bộ, ngành, địa phương vào cuộc sớm để giải quyết, khắc phục cảnh báo “thẻ vàng” IUU. Điển hình như Chỉ thị 32-CT/TW của Ban Bí thư về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác chống thuỷ sản bất hợp pháp, không báo cáo, không theo quy định và phát triển bền vững ngành thuỷ sản; Nghị quyết 52/NQ-CP của Chính phủ về “Chương trình hành động và kế hoạch triển khai Chỉ thị số 32-CT/TW ngày 10/4/2024 của Ban Bí thư”… Ban Chỉ đạo Quốc gia về chống khai thác IUU được thành lập, nhiều nhiệm vụ được giao cho các Bộ ngành liên quan.

Mặc dù vậy, từ năm 2019-2024 tiến độ, kết quả công tác điều tra, xử lý còn hạn chế, chưa đáp ứng được yêu cầu đặt ra và khuyến nghị của các đoàn kiểm tra của EC; ảnh hưởng đến hồ sơ báo cáo đề nghị EC gỡ cảnh báo “thẻ vàng” của Nhà nước ta.

Đặc biệt, tại Phiên họp lần thứ 14 của Ban chỉ đạo Quốc gia về chống khai thác IUU diễn ra chiều 23/9/2025, Thủ tướng Chính phủ đã nhấn mạnh việc phát triển ngành thuỷ sản nói chung và công tác chống khai thác IUU là nhiệm vụ cấp bách, quan trọng, thường xuyên, có ý nghĩa lâu dài, bền vững; giao Bộ Công an thành lập Tổ công tác do Thứ trưởng Bộ Công an làm tổ trưởng để xử lý dứt điểm các vụ việc vi phạm hình sự liên quan đến IUU trước 15/10/2025…

Thực hiện chỉ đạo của Chính phủ, Bộ Công an đã ban hành các công điện, kế hoạch công tác Công an góp phần tháo gỡ cảnh báo “thẻ vàng” IUU của EC. Trong đó, giao Cục An ninh kinh tế là đơn vị chủ trì, thường trực tham mưu cho lãnh đạo Bộ tham gia thành viên Ban chỉ đạo quốc gia về IUU; Cục An ninh điều tra cùng Văn phòng Cơ quan CSĐT Bộ Công an, Cục Cảnh sát kinh tế được giao chỉ đạo , hướng dẫn cơ quan điều tra địa phương tiến hành điều tra, xử lý theo pháp luật hình sự các đối tượng tổ chức môi giới, đưa ngư dân bị nước ngoài bắt giữ về nước trái phép, hành vi giả mạo trong chứng nhận nguồn gốc hải sản và các hành vi lợi dụng tàu cá, khai thác hải sản để buôn lậu, tổ chức vượt biên trái phép…

Đặc biệt, trước bối cảnh gấp rút đón Đoàn Thanh tra lần thứ 5 của EC vào Việt Nam làm việc, xem xét việc tháo gỡ “thẻ vàng”, một lần nữa, vai trò then chốt được giao cho Bộ Công an. Trong đó, trọng trách lịch sử được đặt lên vai Cơ quan An ninh điều tra, Bộ Công an với vai trò "Tư lệnh ngành", thực hiện nhiệm vụ quan trọng: chỉ đạo, hướng dẫn, phối hợp, hỗ trợ, đôn đốc điều tra, xử lý tội phạm, xử lý vi phạm hành chính nhằm gỡ nút thắt, tìm lại vị thế cho ngành thủy sản trên trường quốc tế.

Ngày 9/10/2025, Cục An ninh điều tra, Bộ Công an nhận được sự chỉ đạo của Thượng tướng Phạm Thế Tùng, Ủy viên Trung ương Đảng, Thứ trưởng Bộ Công an, Thủ trưởng Cơ quan An ninh điều tra, Bộ Công an về việc giao nhiệm vụ cho Cơ quan An ninh điều tra Bộ Công an. Yêu cầu đặt ra là đôn đốc, hướng dẫn Cơ quan An ninh điều tra Công an các tỉnh, thành để điều tra, xử lý dứt điểm các vụ án, vụ việc liên quan đến IUU. Hai là thay mặt Bộ Công an xây dựng kế hoạch phối hợp với Bộ Tư pháp, Bộ Nông nghiệp và Tài nguyên Môi trường trong việc kiểm tra, đôn đốc các vụ án, vụ việc hành chính hình sự; trao đổi, đề nghị đồng chí Chủ tịch UBND các tỉnh, thành,… thành lập các tổ công tác do Công an tỉnh chủ trì, và đầu mối là giao cho Phòng An ninh điều tra, Công an các tỉnh, thành chủ trì, phối hợp với Phòng An ninh kinh tế cùng các các sở, ban, ngành kiểm tra, rà soát, đánh giá toàn bộ lại các vụ việc, xử phạm vi phạm hành chính và thống kê một cách khoa học, bài bản lại tất cả vụ việc này… Ba nội dung trên phải hoàn thành trước ngày 25/10/2025.

“Đây là một thời gian rất ngắn với khối lượng công việc khổng lồ. Vì thế, ngay sau đó, Cục An ninh điều tra đã bắt tay vào xây dựng kế hoạch điều tra…” - Đại tá Trần Văn Hùng, Phó Cục trưởng Cục An ninh điều tra, Phó Thủ trưởng Cơ quan An ninh điều tra, Bộ Công an cho biết.

Phía sau thành công

Nhận nhiệm vụ, Cơ quan An ninh điều tra, Bộ Công an phải đối mặt với không ít khó khăn. Một lãnh đạo Cục An ninh điều tra chia sẻ: Từ năm 2019 đến nay, Cơ quan An ninh điều tra, Công an cấp tỉnh đã thụ lý 48 vụ án với 79 bị can, với các tội danh như tổ chức môi giới cho người khác xuất cảnh trái phép, tổ chức cho người khác trốn đi nước ngoài hoặc ở lại nước ngoài trái phép, làm giả tài liệu của cơ quan tổ chức…

Theo số liệu thống kê của Cục An ninh điều tra, tội phạm liên quan đến IUU rất đa dạng. Trong đó, có 35 vụ, 62 bị can bị khởi tố về tội "Tổ chức, môi giới cho người khác xuất cảnh trái phép". Điển hình như vụ án Võ Văn Cu tại Gia Lai với 8 bị can phạm tội “Tổ chức cho người khác xuất cảnh trái phép”, xảy ra tỉnh Gia Lai. Trong vụ án này, các bị can là chủ tàu, thuyền trưởng đã thực hiện các hành vi như không làm thủ tục xuất nhập bến theo quy định, ngắt nguồn điện thiết bị giám sát hành trình trên 3 tàu cá và đưa tàu cá và ngư dân đến vùng biển nước ngoài đánh bắt cá trái phép.

4 vụ, 6 bị can "Tổ chức cho người khác trốn đi nước ngoài trái phép"; điển hình là vụ Quách Thanh Tuấn và đồng phạm xảy ra tại Cà Mau. Trong vụ án này, Tuấn và đồng phạm đã bàn bạc thống nhất việc tuyển ngư phủ đi đánh bắt cá trái phép tại Malaysia; hoán cải, giả danh tàu cá của Tuấn thành tàu cá Malaysia tổ chức đưa 17 ngư dân đến vùng biển Malaysia đánh bắt cá trái phép; 3 vụ "Chế tạo, tàng trữ, mua bán trái phép vật liệu nổ"; 2 vụ "Vận chuyển trái phép hàng hóa qua biên giới" như vụ Nguyễn Thanh Tuấn vận chuyển hải sản trị giá hơn 100 triệu đồng từ Malaysia về; 4 vụ, 5 bị can về  tội "Làm giả tài liệu của cơ quan, tổ chức" xảy ra tại TP Hồ Chí Minh và Khánh Hòa.

Hay như vụ Huỳnh Đắc T, giám đốc một công ty thuỷ sản. Đối tượng này đã chỉ đạo nhân viên hợp thức thuỷ sản khai thác không rõ nguồn gốc phục vụ hoạt động xuất khẩu vào EU… Không dừng lại ở đó, công ty còn dùng các tài liệu giả này lập hồ sơ xin cấp giấy chứng nhận nguồn gốc thuỷ sản khai thác và giấy xác nhận nguyên liệu thuỷ sản khai thác nhằm hợp thức thuỷ sản khai khác không rõ nguồn gốc. Đây chính là điểm EC đặc biệt quan tâm: hành vi hợp thức hóa hải sản bất hợp pháp bằng giấy tờ giả để xuất khẩu.

Phương thức, thủ đoạn của các loại tội phạm ngày càng tinh vi, xảo quyệt. Theo số liệu thống kê, có tới 79,17% số vụ, các đối tượng đã vô hiệu hóa thiết bị giám sát hành trình (VMS); 75% thay đổi số hiệu, đặc điểm tàu cá; 83,33% không làm thủ tục xuất nhập bến mà chuẩn bị lương thực, nhiên liệu lén lút tại các bãi ngang; 75% bán hải sản ngay trên biển để tránh truy xuất nguồn gốc. 85,42% hành vi phạm tội xảy ra trên vùng biển nước ngoài, khiến việc thu thập chứng cứ vi phạm gặp vô vàn khó khăn, phụ thuộc nhiều vào dữ liệu điện tử, kết quả công tác giám định, việc xác định tọa độ tàu cá thuộc vùng biển nước nào và kết quả công tác hợp tác quốc tế, tương trợ tư pháp về hình sự.

Và ở trung tâm của bức tranh ấy là những con người với những số phận khác nhau nhưng hầu hết cùng có điểm chung là mưu sinh gắn liền với biển. Trong đó, 94,94% là nam giới; 73,42% có trình độ học vấn dưới lớp 12; 93,67% phạm tội lần đầu. Đa số họ là lao động chính trong gia đình; động cơ của họ thường xuất phát từ lợi ích kinh tế trước mắt, từ áp lực mưu sinh. Có người vì vượt “lằn ranh” mà mãi nằm lại ở biển khơi.

Về tâm lý khai báo có sự phân hóa rõ rệt, các thuyền trưởng, nhân viên cảng cá, doanh nghiệp thường thành khẩn, trong khi các chủ tàu, chủ doanh nghiệp và "cò" thường ngoan cố, đổ vấy trách nhiệm cho nhân viên. Những đặc điểm này, cùng với những yếu tố khác chi phối, ảnh hưởng đã khiến công tác điều tra, xử lý vi phạm hành chính liên quan đến IUU giai đoạn 2019-2025 gặp vô vàn khó khăn, thách thức, kết quả còn hạn chế. Đứng trước bài toán hóc búa ấy, lực lượng An ninh điều tra phải tìm ra lời giải riêng.

Thượng tá Phạm Tiến Dũng, Phó Chánh Văn phòng Cơ quan An ninh điều tra, Bộ Công an cho biết, Cục An ninh điều tra được giao nhiệm vụ chủ trì thành lập các đoàn kiểm tra liên ngành, các tổ công tác tiến hành kiểm tra, đôn đốc, hỗ trợ và hướng dẫn công tác xác minh, điều tra xử lý các vụ án, vụ việc liên quan đến vi phạm IUU tại 28 tỉnh, thành phố ven biển. Đơn vị đồng thời đã phối hợp các cơ quan chuyên môn thuộc Bộ Ngoại giao sớm có văn bản trả lời Cơ quan an ninh điều tra, Công an các địa phương. Qua đó đã góp phần hoàn thành tốt được các nhiệm vụ do lãnh đạo Bộ giao. Đến nay, bước đầu tháo gỡ các khó khăn vướng mắc cho cơ quan điều tra Công an các địa phương, thúc đẩy nhanh cái tiến độ điều tra, truy tố và đưa các vụ án ra xét xử đảm bảo đúng quy định, đúng thời hạn theo yêu cầu.