Diện mạo mới của những dòng kênh đen ở TP Hồ Chí Minh

Những dòng kênh đen lùi dần vào ký ức

Kênh Nhiêu Lộc - Thị Nghè dài gần 10 km từng một thời có dòng nước đen ngòm, đặc quánh, rác thải nổi lềnh bềnh, mùi hôi thối len vào từng căn nhà nằm sát mép nước. Mỗi khi mưa lớn, nước từ lòng kênh dâng lên, cùng rác thải và nước bẩn tràn vào khu dân cư. Cảnh tượng đó xuất phát từ việc hai bên bờ là những căn nhà lụp xụp, cỏ rác um tùm; nước thải sinh hoạt, rác thải được xả trực tiếp xuống kênh…

Hôm nay, diện mạo nơi đây đã khác. Dòng nước được khơi thông, hai bên bờ hình thành những tuyến đường rộng rãi, cây xanh và không gian công cộng. Người dân đi bộ, tập thể dục, trẻ em vui chơi; tuyến kênh thực sự trở thành một phần cảnh quan đô thị.

Để có được thành quả ấy, thành phố đã giải tỏa, tái định cư hơn 7.000 hộ dân; nạo vét gần 1,1 triệu m³ đất; xây dựng gần 16 km bờ kè, 9 km tuyến cống bao cùng hệ thống máy bơm công suất lớn…

Rạch Xuyên Tâm, chỉ vài tháng trước vẫn còn hàng trăm căn nhà lụp xụp ven kênh, nay đã được tháo dỡ, bàn giao mặt bằng. Có nơi công trường còn ngổn ngang, có nơi lòng rạch đã được mở rộng, nạo vét. Khi hành lang hai bên được mở ra, lòng rạch được cải tạo, dòng nước ở những đoạn thi công có điều kiện lưu thông tốt hơn.

Ngày 4/9, ghi nhận tại khu vực cầu Đỏ, đoạn bắc qua rạch Xuyên Tâm, cho thấy công trình mới đang ở giai đoạn đầu thi công nhưng màu nước đã có sự thay đổi rõ rệt. Nước trong và xanh hơn, không còn mùi hôi thối.

Xuyên Tâm là một trong những dự án môi trường được người dân chờ đợi nhiều năm. Đến giữa năm 2026, thành phố đã chi trả bồi thường cho 2.154/2.190 trường hợp, đạt 99,72%. Đây là tỷ lệ đặc biệt quan trọng đối với một dự án mà giải phóng mặt bằng từng là một trong những điểm nghẽn lớn nhất.

Đáng chú ý, đến ngày 2/9, đoạn đường đầu tiên dài khoảng 1,4 km ven rạch Xuyên Tâm, từ đường Lương Ngọc Quyến đến sông Vàm Thuật, đã được thông xe kỹ thuật. Tuyến đường rộng hai làn xe, bờ kè được xây mới, tạo không gian thông thoáng hơn cho khu vực từng dày đặc nhà lụp xụp và ô nhiễm.

Toàn dự án rạch Xuyên Tâm dài hơn 8,8 km, trong đó tuyến chính dài gần 6,7 km, từ kênh Nhiêu Lộc - Thị Nghè đến sông Vàm Thuật; ba nhánh cầu Sơn, Bình Triệu và Bình Lợi dài tổng cộng hơn 2,2 km. Lòng rạch được nạo vét sâu khoảng 3,5 m, rộng 20 - 30 m, kết hợp xây dựng hệ thống thu gom nước thải, nước mưa. Hai bên rạch sẽ hình thành đường rộng hai làn xe, vỉa hè, công viên và hệ thống chiếu sáng. Tổng mức đầu tư dự án hơn 17.230 tỷ đồng.

Từ một con rạch từng bị bao vây bởi nhà cửa và ô nhiễm, Xuyên Tâm đang từng bước mở ra một hành lang đô thị mới.

Tại kênh Tham Lương - Bến Cát - rạch Nước Lên, quy mô cải tạo còn lớn hơn. Việc cải tạo con kênh này còn gắn với cả hệ thống sông, kênh, rạch quan trọng của thành phố. Trong quy hoạch hệ thống thủy văn, tuyến Vàm Thuật - Bến Cát - Trường Đay - Tham Lương - Nước Lên được xác định từ sông Sài Gòn đến sông Bến Lức. Khi lòng kênh được khơi thông, bờ kênh được chỉnh trang, những khu vực từng nhếch nhác có cơ hội hình thành đường giao thông, cây xanh và không gian công cộng.

Với kênh Đôi, những khoảng trống xuất hiện sau giải tỏa cũng đang mở ra khả năng hình thành một hành lang mới. Từ những căn nhà chen chúc sát mép nước đến không gian dành cho công viên, cây xanh, hạ tầng và hành lang bảo vệ kênh, rạch là một bước chuyển rất lớn trong cách tổ chức đô thị.

Tại khu vực phía Đông, suối Nhum cũng đang cho thấy một câu chuyện tương tự. Dòng suối trước đây có thời điểm nước đen ngòm, hôi thối; sau cải tạo, nguồn nước đã sạch hơn. Đoạn qua phường Linh Xuân, suối Nhum tạo thành cảnh quan bắt mắt với hai hàng cây xanh chạy dọc hai bên bờ, xanh mướt.

Cuộc đại chỉnh trang hơn 40.000 căn nhà ven kênh

TP Hồ Chí Minh đang đứng trước một cuộc đại chỉnh trang với mục tiêu đến năm 2030 hoàn thành di dời, chỉnh trang 40.000 căn nhà trên và ven sông, kênh, rạch; kế hoạch hiện được xác định với khoảng 41.540 căn, triển khai thông qua 117 dự án.

Nếu trước đây việc chỉnh trang thường được triển khai theo từng tuyến kênh, từng điểm ngập, từng khu vực ô nhiễm, thì nay thành phố đặt vấn đề trong một quy mô rộng hơn: chỉnh trang đô thị gắn với giao thông, chống ngập, môi trường và khai thác không gian ven sông.

Theo Sở Xây dựng, trước khi sáp nhập, riêng TP Hồ Chí Minh đã tổng hợp 349 tuyến kênh, rạch cần tiếp tục thực hiện di dời 20.000 căn nhà trên và ven sông, kênh, rạch. Việc nâng mục tiêu lên 40.000 căn cho thấy quy mô của chương trình đã được mở rộng đáng kể.

Trong nửa đầu năm 2026, TP Hồ Chí Minh triển khai 165 dự án bồi thường, hỗ trợ và tái định cư với tổng nhu cầu vốn hơn 33.685 tỷ đồng; giá trị giải ngân đạt hơn 8.614 tỷ đồng. Những con số này cho thấy nguồn lực dành cho công tác giải phóng mặt bằng đang được huy động ở quy mô lớn.

Bên cạnh Xuyên Tâm, thành phố đang tập trung các dự án bờ Bắc kênh Đôi, hệ thống Tham Lương - Bến Cát - rạch Nước Lên và nhiều dự án chỉnh trang khác. Các công trình này được xác định là những dự án trọng điểm trong chương trình di dời nhà ở trên và ven kênh, rạch.

Thành phố cũng đang triển khai việc cắm mốc chỉ giới hành lang bảo vệ sông, suối, kênh, rạch, hồ công cộng nhằm ngăn chặn xây dựng, san lấp, lấn chiếm, đồng thời tạo quỹ đất cho giao thông, cấp nước, thoát nước và xử lý nước thải.

Để đẩy mạnh việc di dời, giải tỏa, TP Hồ Chí Minh đã áp dụng chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư linh hoạt, phù hợp thực tiễn; bảo đảm người dân có nơi ở mới ổn định, điều kiện sống tốt hơn hoặc tối thiểu bằng nơi ở cũ. Không chỉ chỗ ở, các vấn đề sinh kế, việc làm, giáo dục, y tế và dịch vụ xã hội thiết yếu cũng phải được quan tâm. Chính vì vậy, công tác giải phóng mặt bằng đang có những chuyển biến tích cực, kỳ vọng sẽ sớm đạt được mục tiêu đã đề ra.