Ngày 2/3, cho ý kiến 3 dự án luật gồm: dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Công chứng; dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Trợ giúp pháp lý và dự án Luật Tiếp cận thông tin (sửa đổi), Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn nhấn mạnh, 3 dự án luật thể hiện chủ trương của Đảng về xây dựng Nhà nước pháp quyền minh bạch, công khai, cũng như bảo đảm quyền cơ bản của công dân trong thời đại số.
Đối với dự án Luật Tiếp cận thông tin (sửa đổi), Chủ tịch Quốc hội nhấn mạnh, trong thời kỳ thông tin bùng nổ hiện nay, dự thảo luật phải làm rõ danh mục thông tin công khai, đặc biệt là dữ liệu số, dữ liệu mật, tránh để người dân khó khăn khi tiếp cận thông tin. Đồng thời, cần bảo đảm cân bằng, chặt chẽ giữa quyền tiếp cận thông tin và bảo vệ bí mật nhà nước, an ninh quốc gia, quyền lợi hợp pháp của cá nhân và tổ chức. Chủ tịch Quốc hội cũng lưu ý, dự thảo luật cần quy định trách nhiệm các cơ quan cung cấp thông tin, thời hạn trả lời, hình thức cung cấp, chế tài, xử lý vi phạm… để luật được thực thi hiệu quả.
Về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Công chứng, Chủ tịch Quốc hội nhấn mạnh, việc công chứng hiện nay được thực hiện trực tiếp tại trụ sở văn phòng công chứng, song xu hướng mới là thực hiện công chứng trực tuyến. Do đó, cần nghiên cứu sửa đổi theo hướng tạo điều kiện để người dân có thể thực hiện công chứng tại nhà, không phải di chuyển hàng chục, hàng trăm kilomet đến cơ quan chức năng, văn phòng công chứng.
Đối với cơ sở dữ liệu công chứng, Chủ tịch Quốc hội nêu rõ, trước đây dữ liệu còn cục bộ ở từng tỉnh, thành phố; hiện nay đang xây dựng, vận hành dữ liệu quốc gia, vì vậy các quy định trong dự thảo luật phải bảo đảm phù hợp với định hướng này. Liên quan đến xác thực giấy tờ, Chủ tịch Quốc hội cho biết, việc định danh điện tử, sinh trắc học thay thế giấy tờ tùy thân đã được Bộ Công an triển khai trong những năm gần đây, do đó các cơ quan cần đồng bộ thực hiện. Đồng thời, cần bảo đảm không phân biệt theo địa giới hành chính, để người dân ở bất kỳ địa phương nào cũng có thể thực hiện công chứng.
Về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Trợ giúp pháp lý, Chủ tịch Quốc hội lưu ý, phải mở rộng đối tượng thụ hưởng là người nghèo, người dân tộc thiểu số, người khuyết tật; việc trợ giúp pháp lý với người bị ảnh hưởng thiên tai phải có danh mục rõ ràng, không bỏ sót.
Bên cạnh nguồn lực thực hiện trợ giúp pháp lý từ ngân sách Nhà nước, Chủ tịch Quốc hội đề nghị cần thực hiện xã hội hóa; đào tạo đội ngũ luật sư, người thực hiện trợ giúp pháp lý để tăng chất lượng thực hiện công tác này; tích hợp vào hệ thống tư pháp số trợ giúp pháp lý qua ứng dụng cổng thông tin giúp người dân ở vùng sâu vùng xa cũng tiếp cận được.
Nhấn mạnh vai trò của công tác giám sát trong đánh giá chất lượng thực hiện trợ giúp pháp lý, Chủ tịch Quốc hội đề nghị tăng cường giám sát của Mặt trận Tổ quốc, các đoàn thể và cơ quan chức năng; thực hiện báo cáo định kỳ để đánh giá hiệu quả thực thi luật; chú trọng tổ chức thi hành, bảo đảm các nghị định, thông tư thống nhất với luật; đẩy mạnh ứng dụng chuyển đổi số, trí tuệ nhân tạo trong tuyên truyền, phổ biến, giáo dục pháp luật. Hội đồng Dân tộc và các Ủy ban của Quốc hội phải chịu trách nhiệm giám sát các luật, nghị quyết thuộc lĩnh vực được phân công, góp phần bảo đảm hệ thống pháp luật đồng bộ, thông suốt. “Cơ quan chủ trì soạn thảo cần tiếp thu nghiêm túc các ý kiến chi tiết, chặt chẽ của các Ủy viên Ủy ban Thường vụ Quốc hội về 3 dự án luật; nghiên cứu bổ sung quy định tháo gỡ những khó khăn, vướng mắc đã được nhận diện. Chúng ta không cầu toàn phải sửa đổi toàn diện, những vấn đề trong thực tiễn cuộc sống của người dân khó khăn, vướng mắc phải tháo gỡ ngay trên tinh thần dễ hiểu, dễ nhớ, dễ thực hiện, dễ kiểm tra và phải làm đến nơi đến chốn”, Chủ tịch Quốc hội nhấn mạnh.
Phát biểu giải trình tại phiên họp, Thứ trưởng Bộ Tư pháp Đặng Hoàng Oanh cho rằng, công chứng đối với giao dịch bất động sản là cơ chế bảo vệ phòng ngừa cần thiết, để bảo vệ quyền con người, quyền tài sản của công dân, giữ ổn định trật tự xã hội và giảm tải cho hệ thống tòa án. Đây không phải là việc đặt thêm thủ tục, mà là thiết lập một cơ chế bảo vệ, phòng ngừa cần thiết trong bối cảnh hiện nay.
Thứ trưởng Đặng Hoàng Oanh nhấn mạnh rõ quan điểm nhất quán của Chính phủ và Bộ Tư pháp. Theo đó, Chính phủ giữ quy định bắt buộc công chứng đối với các giao dịch như mua bán, chuyển nhượng, tặng cho, thế chấp, góp vốn bằng quyền sử dụng đất, nhà ở; đặc biệt là các giao dịch giữa cá nhân với cá nhân, giữa cá nhân với tổ chức không kinh doanh bất động sản. Đây là nhóm giao dịch tiềm ẩn nhiều rủi ro và tác động trực tiếp đến quyền tài sản của người dân. Thứ trưởng khẳng định, công chứng bất động sản không phải là một thủ tục hành chính gây khó dễ cho người dân. Đây là một dịch vụ công thiết yếu nhằm bảo vệ an toàn pháp lý cho các bên, bảo đảm an ninh giao dịch và ổn định trật tự xã hội. Nếu nhìn đúng bản chất, công chứng là một cơ chế phòng ngừa rủi ro chứ không phải một “giấy phép con”.
Về mặt bảo vệ người dân, đặc biệt là người yếu thế như người cao tuổi, người ở khu vực nông thôn, người thiếu thông tin pháp lý, nếu bỏ cơ chế công chứng bắt buộc thì họ rất dễ trở thành nạn nhân của các hợp đồng gian dối, giả mạo. Công chứng viên đóng vai trò như một “thẩm phán phòng ngừa”, kiểm tra tính hợp pháp của giao dịch, xác minh chủ thể, giấy tờ, ngăn chặn tình trạng một tài sản bán cho nhiều người hoặc sử dụng giấy tờ giả. Nếu Nhà nước buông lỏng khâu này, thực chất là đẩy rủi ro về phía người dân. Về bài toán kinh tế - tư pháp, chi phí phòng ngừa luôn thấp hơn rất nhiều so với chi phí khắc phục. Phí công chứng hiện nay là một khoản chi hợp lý để “mua sự an toàn pháp lý”. Trong khi đó, nếu xảy ra tranh chấp, việc khởi kiện ra tòa có thể kéo dài từ 3 đến 5 năm, chi phí lớn, gây thiệt hại cho các bên và tạo áp lực cho hệ thống tòa án.
Thứ trưởng Đặng Hoàng Oanh dẫn chứng việc giao dịch bất động sản đối với một số nước trên thế giới, và cho rằng, quy định bắt buộc công chứng giúp Nhà nước kiểm soát dòng tiền, xác định chủ sở hữu thực sự, góp phần phòng, chống rửa tiền và đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế, trong đó có các khuyến nghị của Lực lượng đặc nhiệm tài chính về chống rửa tiền (FATF), qua đó nâng cao uy tín và vị thế của Việt Nam.
Đối với dự án Luật Trợ giúp pháp lý, về đối tượng được trợ giúp, Thứ trưởng Đặng Hoàng Oanh cho biết, Chính phủ đồng ý mở rộng thêm nhóm người gặp khó khăn về tài chính do thiên tai, hỏa hoạn, dịch bệnh. Đối với người nước ngoài, sẽ nghiên cứu theo hướng có đi có lại trên cơ sở điều ước quốc tế, nhưng thận trọng để không tạo áp lực quá lớn lên ngân sách.
Về mô hình tổ chức, Chính phủ khẳng định Nhà nước phải giữ vai trò chủ đạo trong trợ giúp pháp lý. Đây là trách nhiệm hiến định và là chính sách an sinh dành cho người nghèo, người yếu thế. Thực tế cho thấy, khoảng 80% tổ chức hành nghề luật sư tập trung tại Hà Nội và TP Hồ Chí Minh, nhiều tỉnh miền núi gần như không có luật sư. Nếu khoán hoàn toàn cho khu vực tư, người dân vùng sâu, vùng xa sẽ khó tiếp cận dịch vụ. Từ năm 2018 đến 2024, số vụ việc trợ giúp pháp lý tăng 267%, tỷ lệ thành công đạt 86%. Trợ giúp viên pháp lý nhà nước thực hiện 86% khối lượng vụ việc, trong khi luật sư chỉ chiếm 14%. Chi phí duy trì hệ thống nhà nước là chi phí cố định và thấp hơn nhiều so với việc thuê dịch vụ luật sư theo giá thị trường cho hàng chục nghìn vụ việc mỗi năm. Vì vậy, Chính phủ đề nghị giữ mô hình Nhà nước giữ vai trò nòng cốt, đồng thời khuyến khích xã hội hóa có kiểm soát.
Đối với dự án Luật Tiếp cận thông tin, Chính phủ xin đề nghị giữ nguyên quy định hiện hành của Luật Tiếp cận thông tin, tập trung nguồn lực để nâng cao chất lượng cung cấp thông tin trong khối cơ quan hành chính nhà nước - nơi nắm giữ phần lớn thông tin tác động trực tiếp đến quyền, lợi ích của người dân và doanh nghiệp - trước khi xem xét mở rộng trong tương lai.
Các giao dịch về bất động sản sẽ được công chứng không phụ thuộc vào địa giới hành chính 
