Khủng hoảng ngoại giao Nga - Nhật diễn ra trong bối cảnh quan hệ giữa Nhật và Trung Quốc vẫn chưa nguôi, cũng liên quan tới tranh chấp biển đảo. Điều này đang làm chính phủ của Thủ tướng Naoto Kan chịu nhiều chỉ trích.
Ngày 1/11 vừa qua, Tổng thống Nga Dmitri Medvedev đã thực hiện chuyến thăm ngắn hòn đảo Kunashir - tiếng Nhật gọi là Kunashiri, 1 trong 4 hòn đảo thuộc quần đảo Kuril phía bắc nước Nhật trong vùng Thái Bình Dương. Quần đảo dài 1.300km này đã bị đặt dưới sự kiểm soát của Moskva kể từ sau Thế chiến II.
Từ lâu Nhật Bản đã đòi chủ quyền đối với 4 hòn đảo này. Vấn đề vẫn chưa được giải quyết từ năm 1945, vì thế mà hai nước vẫn chưa ký một hòa ước chính thức kết thúc chiến tranh, và sự kiện này gây trở ngại cho các quan hệ chính trị và kinh tế chặt chẽ hơn giữa hai nước láng giềng. Trong nhiều năm đã có những cuộc thảo luận giữa Moskva và Tokyo về việc Nga trả lại 2 trong số 4 hòn đảo vừa kể.
Đây là chuyến thăm đầu tiên của người đứng đầu Nhà nước Nga tới quần đảo đang tranh chấp với Nhật Bản. Tổng thống Medvedev hồi tháng 9/2010 đã tuyên bố ông sẽ tới thăm các hòn đảo thuộc Nam Kuril vì "đây là một phần lãnh thổ rất quan trọng của Nga".
Ngay sau chuyến thăm trên, Ngoại trưởng Nhật Bản Seiji Maehara đã triệu Đại sứ Liên bang Nga tại Nhật Bản tới để phản đối, đồng thời thông báo đã quyết định triệu hồi đại sứ tại Nga Masaharu Kono về nước. Ngoại trưởng Nhật cho biết ông muốn tham khảo ý kiến của Đại sứ Kono tại Moskva về chuyến viếng thăm 4 tiếng đồng hồ của Tổng thống Nga tại đảo Kunashiri. Quyết định triệu hồi đại sứ là bước tiếp nối sau những lời phát biểu gay gắt giữa đôi bên trong ngày 1/11.
Phát biểu trước Ủy ban Ngân sách Hạ viện, Thủ tướng Naoto Kan đánh giá chuyến thăm của Tổng thống Nga là "rất đáng trách" trong khi Ngoại trưởng Nhật Bản cho rằng, chuyến thăm đã làm tổn thương tình cảm của công chúng Nhật.
Phản ứng của Nga cũng không kém gay gắt: Ngoại trưởng Nga Sergei Lavrov tuyên bố: "Tổng thống Nga có quyền thăm viếng bất cứ nơi nào thuộc lãnh thổ Nga và phản ứng của Nhật là không thể chấp nhận được".
Cùng ngày, Ngoại trưởng Nga Sergei Lavrov cho biết, Tổng thống Dmitri Medvedev sẽ thực hiện chuyến viếng thăm tiếp theo tới một quần đảo ở Thái Bình Dương do Nga kiểm soát nhưng Nhật Bản tuyên bố có chủ quyền. Phát biểu trong lúc đang ở thăm Na Uy, ông Lavrov nói, Tổng thống Medvedev đã nói với ông về kế hoạch đi thăm những nơi khác của quần đảo đó, đồng thời có kế hoạch đầu tư nhiều hơn vào những đảo này.
Theo ông Lavrov, thời gian thực hiện chuyến thăm chưa được xác định, song Tổng thống Medvedev đã lưu ý rằng "cho đến nay các đảo này chưa được dành đủ nguồn lực để phát triển và tình trạng này sẽ được cải thiện".
Ngay lập tức phía Nhật đã có phản ứng trước kế hoạch trên của Moskva. Phát biểu với báo giới, Ngoại trưởng Maehara cảnh báo các nhà lãnh đạo Nga không nên có thêm các chuyến thăm tới các đảo tranh chấp, đồng thời khẳng định lại lập trường của Nhật Bản cho rằng các đảo này thuộc lãnh thổ Nhật Bản và phía Nga cần nhìn nhận lập trường này một cách nghiêm túc.
Theo Chánh Văn phòng Nội các Nhật Bản Yoshito Sengoku, Tokyo chưa quyết định Đại sứ Masaharu Kono sẽ ở lại trong nước bao lâu. Tuy nhiên, ông Sengoku cho biết Thủ tướng Naoto Kan vẫn dự định gặp Tổng thống Nga Medvedev tại Diễn đàn Hợp tác kinh tế châu Á - Thái Bình Dương (APEC) diễn ra trong các ngày 13-14 tháng 11 ở Nhật Bản.
Cuộc tranh chấp hiện nay một lần nữa làm đau đầu Thủ tướng Naoto Kan, người đang phải đối đầu với một Quốc hội chia rẽ và hiện cũng phải đối phó với các chỉ trích cho rằng ông có hành động sai lầm trong việc giải quyết một cuộc tranh chấp vừa qua với Trung Quốc, trầm trọng nhất từ nhiều năm nay, liên quan đến chủ quyền các đảo ở biển Đông.
Phần lớn báo chí tại Tokyo ngày 2/11 đã chỉ trích chính phủ của Thủ tướng Naoto Kan tỏ ra nhu nhược trước áp lực của Bắc Kinh, thả thuyền trưởng tàu cá Trung Quốc trong vụ va chạm tại Sankaku - Điếu Ngư. Theo giới quan sát, qua chuyến đi thăm Kuril đầu tiên của một lãnh đạo Nga từ năm 1945, chính quyền Nga khai thác một sơ hở của ngành ngoại giao Nhật. Giới ngoại giao Nhật đã chứng tỏ sự thiếu bản lĩnh trong các cuộc tranh chấp.
Tại Trung Quốc, trong chuyến công du gần đây, Tổng thống Nga bày tỏ thái độ ủng hộ lập trường của Bắc Kinh trong cuộc tranh chấp chủ quyền biển đảo với Tokyo. Giờ đây, đến lượt Moskva cùng Trung Quốc gây căng thẳng với Nhật Bản. Phải chăng đây là một sự trùng hợp ngẫu nhiên? Căng thẳng về biển đảo giữa Nhật và Nga xảy ra vào lúc Tổng thống Mỹ Barack Obama sắp lên đường công du một vòng châu Á. Mục tiêu của chuyến đi này là nhằm trấn an các nước đồng minh trong khu vực. Các quốc gia này đang có tranh chấp biển đảo với Trung Quốc và không che giấu mối lo ngại khi thấy Tokyo yếu thế trước sức ép của Bắc Kinh.
Giáo sư Takehiko Yamamoto tại Đại học Waseda ở Tokyo nói rằng, chuyến viếng thăm này sẽ cho dân chúng Nga thấy quyết tâm phát triển vùng Viễn Đông của Tổng thống Medvedev trong khi cũng chứng tỏ cho Nhật biết về thái độ cứng rắn trong cuộc tranh chấp lãnh thổ và điều này sẽ làm cho cuộc thương thuyết khó khăn hơn
