Ngày nay, một phần lớn diện tích "Cánh đồng vàng" đã và đang được liên doanh giữa Công ty Olympus Pacific Minerals (Canada) với hai đối tác Việt Nam là Công ty Phát triển khoáng sản và Công ty cổ phần Kỹ nghệ Khoáng sản Quảng Nam hợp tác khai thác. Hơn 10 năm về trước, liên doanh này cho ra đời Công ty TNHH Khai thác vàng Bồng Miêu đi vào hoạt động thăm dò và chính thức khai thác vào cuối năm 2005. Tuy nhiên, hiện nay mỏ vàng Bồng Miêu đang nóng lên từng ngày với nạn khai thác vàng trái phép...
Leo lét mạng người trong lòng núi
Sau nhiều lần liên hệ, tôi mới được người quen ở xã Tam Lãnh, huyện Phú Ninh (Quảng Nam), giới thiệu cho một gã thanh niên có nước da đen cháy, dáng người thấp đậm dẫn đi thực tế khu vực hầm mỏ cũ của người Pháp đã "bòn vàng" trong núi Kẽm từ năm 1895 đến đầu thập niên 40 của thế kỷ XX, mà hiện nay đang nóng lên từng ngày bởi nạn khai thác trái phép. Tuy nằm trong khu vực "Cánh đồng vàng" Bồng Miêu, song núi Kẽm lại nằm trên ranh giới giữa xã Tam Lãnh, huyện Phú Ninh với xã Trà Cót, huyện Bắc Trà My, Quảng Nam. Từ thôn Bồng Miêu vào tới núi Kẽm chừng 5 cây số...
Đến lưng chừng núi Kẽm, gã dẫn tôi chui sâu vào đoạn đường hầm ẩm ướt, gã tỏ vẻ rành rõi cho hay, đây là ngách thông mà người Pháp ngày xưa xoi để làm lối dẫn vào các hầm lò khai thác. Rồi gã tiết lộ rằng, hiện nay đa số dân làm vàng trái phép xâm nhập hầm lò cũ mà người Pháp khai thác ở núi Kẽm bằng ngách thông, song nguy hiểm luôn rình rập đối với mạng sống của họ. Để chứng minh, khi qua khỏi ngách thông đến hầm lò khai thác cũ đã được Công ty TNHH Khai thác vàng Bồng Miêu (gọi tắt là Công ty Bồng Miêu) đánh dấu hầm AM, gã hất hàm bảo tôi: "Tui với ông đang đứng chỗ bà Ngọ bị sạt đá đè chết. Còn trong hầm AM, hôm 14/3, ông Thủy cũng bỏ mạng".
Trong lúc nghỉ, tôi hỏi gã về những cái chết của người làm vàng trong núi Kẽm thì gã ho húng hắng, trầm ngâm một lúc rồi mới chịu nói... Theo lời kể của gã dẫn đường: Vào trưa ngày 14-3, nhóm làm vàng 3 người gồm ông Lê Thanh Thủy (37 tuổi, trú ở xã Tam Lãnh, huyện Phú Ninh, Quảng Nam) cùng ông Trần Văn Nhân và ông Nguyễn Nhật ở huyện Núi Thành, đã hì hục đào bới lấy quặng vàng trong hầm lò AM thì bất ngờ đá sập xuống đè chết ông Thủy, làm bị thương ông Nhân và ông Nhật. Sau khi xảy ra sự cố, một nhóm bạn làm vàng trong hầm đã bới đá đưa các nạn nhân ra ngoài; rồi họ cử người chạy tới Công ty Bồng Miêu xin xe đưa người bị thương đi cấp cứu. Trước đó không lâu, bà Võ Thị Ngọ (33 tuổi), đi cùng nhóm làm vàng trái phép xâm nhập vào hầm lò AM, chẳng may khi qua khỏi ngách thông thì đất đá ầm ầm sạt xuống đè chết...
Lách người theo gã dẫn đường chui vào hầm lò AM được một đoạn, hai lỗ tai tôi đã lùng bùng, ngọn đèn pin cầm tay chỉ soi rõ lối đi phía trước lổm nhổm đá cục, đá hòn. Khi tắt đèn pin, xung quanh tối đen như mực, cứ ngỡ như đang đi vào địa ngục... Cố gắng vừa đi, vừa bò một lúc thì đối diện một cửa sắt, bên hông có một lỗ đủ cho người chui lọt. Gã dẫn đường bảo cánh cửa sắt là của Công ty Bồng Miêu làm để ngăn những người làm vàng trái phép lọt qua hầm quặng, nơi họ đang khai thác bên dưới. Tuy nhiên, những toán làm vàng trái phép đột nhập vào đường hầm đã bất chấp, hoặc dùng cưa phá cửa sắt; hoặc xoi lỗ để chui qua. Họ xoi quặng ở hầm cũ và chờ đợi bên Công ty Bồng Miêu cho nổ mìn khai thác quặng ở đường hầm phía dưới là lao sang hôi quặng...
Và sau những vụ nổ mìn...
Trước khi xâm nhập lòng núi Kẽm, tôi đã được ông Bùi Quang Minh, Chủ tịch xã Tam Lãnh, cho biết: Trong khu vực hầm lò cũ của người Pháp khai thác trước đây hiện có khoảng 150 - 200 đối tượng khai thác vàng trái phép đang hoạt động. Các đối tượng này đã đưa vào hầm 30 máy nghiền đá cùng với máy xay quặng tuyển rửa ngay trong đó. Trong số nhóm làm vàng, cũng có nhóm liều mạng đem cả bình gaz vào trong hầm sử dụng nấu đồ ăn, thức uống...
Trước sự cám dỗ đầy ma lực của quặng vàng trong lòng núi Kẽm, những đối tượng làm vàng trái phép dường như xem nhẹ mạng sống của bản thân mình. Họ đã đem tính mạng ra đánh cược với những cuộc đào bới, tìm kiếm không ngơi nghỉ trong lòng núi. Ông Bùi Quang Minh lắc đầu cho biết, lực lượng chức năng khó có thể đẩy đuổi các đối tượng trong hầm vàng, vì đường hầm ngoằn ngoèo thông nhau trong lòng núi đến hàng chục cây số.
Trao đổi trực tiếp với ông Võ Hoàng Anh, Trưởng Giám sát An ninh mỏ vàng Bồng Miêu, tôi được biết rõ hơn về những người làm vàng trái phép trong lòng núi Kẽm. Theo ông Anh, ở núi Kẽm có 50 cửa lò dẫn vào hệ thống đường hầm người Pháp khai thác trước đây. Các đường hầm ăn thông nhau trong lòng núi, chạy ngoằn ngoèo tổng cộng đến hơn vài chục cây số. Sau khi được phép khai thác, Công ty Bồng Miêu đã đánh mìn mở một đường hầm mới vào hông núi Kẽm nằm bên dưới hầm số 7 của người Pháp đã khai thác.
Con đường hầm mới mở chưa đầy 5 năm, đến thời điểm hiện nay đã khoét sâu vào lòng núi đến vài ba cây số và cũng đã xoi thủng, ăn thông với các đường hầm số 4, 5, 6, 7, 10 của người Pháp khai thác ngày xưa. Do khu vực hầm lò cũ của người Pháp để lại Công ty Bồng Miêu chưa khai thác nên hàng trăm đối tượng làm vàng trái phép xâm nhập vào. Khi đường hầm mới ăn thông với đường hầm cũ, họ đã lén lút đột nhập sang lấy quặng vàng.
Ông Võ Hoàng Anh thở dài ngán ngẩm: "Nhà máy Vàng Bồng Miêu hiện có 60 bảo vệ chia thành 3 ca, túc trực tuần tra, bảo vệ kho tàng, nhà máy, bãi tập kết quặng; kiểm soát cả một vùng mỏ với diện tích hơn 300ha. Lực lượng bảo vệ quá mỏng trong khi hàng trăm đối tượng khai thác vàng trái phép bủa vây khắp khu vực mỏ. Họ không chỉ xâm nhập khu vực hầm lò trong núi Kẽm mà còn công khai tràn vào khu khai thác lộ thiên để lấy quặng sau khi đơn vị cho nổ mìn khai thác...".
Nói đến chuyện nổ mìn khai thác trong hầm mỏ, các công nhân làm vàng của Công ty Bồng Miêu đều lắc đầu lo ngại. Hàng trăm người làm vàng trái phép chui vào các hầm lò cũ của người Pháp trước đây, chờ chực sẵn gần những lỗ đã xoi thông với hầm Công ty Bồng Miêu mới mở. Các đối tượng liều mạng đến mức mìn nổ vẫn bám trụ trong hầm. Mìn nổ chưa tan khói bụi họ đã ào sang lấy quặng chuyền nhau phân tán sâu vào những ngách ngoằn ngoèo cất giấu. Lúc công nhân Công ty Bồng Miêu được lệnh vào hầm thì quặng không còn bao nhiêu, lại phải tiếp tục nổ mìn... "Vấn đề không phải quặng vàng mà là tính mạng con người. Đã có vụ sập đá trong hầm gây chết người và bị thương, nhưng những người làm vàng trái phép vẫn bất chấp".
Ngang nhiên cướp quặng giữa ban ngày
Từng hồi còi hụ âm vang khắp "Cánh đồng vàng" và sau đó chừng 15-20 phút là những tiếng mìn nổ rung chuyển cả một vùng bãi khai thác quặng vàng lộ thiên ở mỏ Hố Gần, nằm cách nhà máy tinh luyện vàng của Công ty TNHH Khai thác vàng Bồng Miêu (gọi tắt là Công ty Bồng Miêu) chừng nửa cây số. Tiếng mìn nổ vừa dứt, khói bụi chưa kịp tan thì ước có hơn trăm người tay cầm bao xác rắn từ những bụi cây, ụ đá xung quanh bãi tràn vào như nước vỡ bờ. Đám người đông như kiến bươn bả chen nhau lao tới chỗ những quả mìn vừa nổ để nhặt quặng vàng cho vào bao xác rắn, hối hả vác chạy ra ngoài bãi cất giấu; hoặc chuyển cho "chiến hữu" bỏ lên xe máy rú ga phóng vút đi trên con đường mòn dẫn về thôn Bồng Miêu. Trong khi đó, lực lượng bảo vệ mỏ vẫn cố ra sức ngăn cản, song dường như bất lực trước đám đông hết sức cuồng loạn, bát nháo...
Đã vậy, khi chiếc xe múc của Công ty Bồng Miêu vào bãi múc quặng để đưa lên xe tải chở về nhà máy tinh luyện vàng, đám người ấy lại ùa tới bu vào xe múc, leo lên xe tải, ngang nhiên lấy quặng.
Nhiều lần chứng kiến và xử lý cảnh "hôi" quặng vàng bát nháo, hỗn độn trên bãi khai thác vàng lộ thiên ở mỏ Hố Gần, anh Võ Văn Hùng - Đội trưởng bảo vệ Công ty Bồng Miêu, bức xúc: "Những người khai thác vàng trái phép trong khu vực hầm lò ở núi Kẽm và "hôi" quặng ngay trong bãi khai thác lộ thiên này ngày càng trở nên liều lĩnh, táo tợn. Dường như họ bất chấp và thách thức cả pháp luật".
Anh Hùng kể rằng, từ sau ngày 11/3/2011, anh liên tục nhận được điện thoại và tin nhắn từ số máy 0984844545. Người điện thoại cho anh có chất giọng đàn ông tuổi thanh niên, khi thì chửi bới tục tĩu; khi thì đe dọa. Đã có khá nhiều vụ trộm cắp quặng vàng bị bảo vệ Công ty Bồng Miêu phát hiện, song đối tượng liều lĩnh chống trả bằng hung khí, hoặc ăn vạ kiểu... Chí Phèo; thậm chí còn kích động đám đông vu cáo làm cho sự việc thêm phần phức tạp để tạo áp lực cho các cơ quan chức năng và xâm nhập công khai lấy quặng ở khu vực núi Kẽm và bãi khai thác quặng vàng lộ thiên ở mỏ Hố Gần.
Anh Hùng không ngần ngại cho biết thêm: Kể từ sau Tết Nguyên đán Tân Mão - 2011, trung bình hằng tháng bảo vệ Công ty Bồng Miêu phối hợp cùng lực lượng Công an huyện Phú Ninh, Công an tỉnh Quảng Nam đẩy đuổi hàng nghìn lượt người đột nhập vào khu vực khai thác của Công ty Bồng Miêu để trộm cắp, "hôi" quặng vàng...
Không thể bó tay trước nạn "vàng tặc"!
Nhưng, đâu chỉ trong hầm lò trong lòng núi Kẽm, hay trên bãi khai thác quặng lộ thiên ở mỏ Hố Gần, đối tượng trộm cắp, "hôi" quặng vàng dường như túc trực ở mọi nơi trên "Cánh đồng vàng". Mỗi ngày, Công ty Bồng Miêu khai thác quặng tập kết về bãi rộng nằm ở sau lưng nhà máy để cán bộ địa chất lấy mẫu phân tích hàm lượng rồi mới đưa vào xay nghiền, tuyển rửa. Bãi này rào chắn kỹ bằng lưới sắt B40, đêm đêm chong điện sáng rực trời, ấy vậy đối tượng vẫn đột nhập cắt lưới sắt bò vào ôm quặng ra. Thường thì các nhóm đột kích bãi tập kết quặng dùng thủ đoạn "ếm" hàng chục người bên ngoài, chỉ cử một đến hai người đã thông thạo địa hình bò vào dùng kèm cộng lực cắt rào. Sau đó, chúng mở rào và cả nhóm a lô xô nhào vào lấy quặng cho vào bao xác rắn vác chạy khiến cho bảo vệ không kịp trở tay...
Về vấn nạn đãi vàng trái phép gây ô nhiễm môi trường, ông Bùi Quang Minh, Chủ tịch xã Tam Lãnh (Phú Ninh, Quảng Nam), giải thích rằng, xã Tam Lãnh nằm cách thành phố Tam Kỳ - thủ phủ tỉnh Quảng Nam khoảng 35 cây số về hướng Tây Nam, có 11 thôn, với hơn 7.100 dân. Tuy nhiên, trong đó người làm vàng trái phép đã chiếm hơn 70% dân số; nhất là dân ở các thôn: Bồng Miêu, An Bình, Trung Sơn, An Lâu 1, An Lâu 2, Trà Sung...
Từ sau Tết Nguyên đán Tân Mão đến nay, số lượng người làm vàng trái phép tăng lên khi hàng trăm người từ các tỉnh phía Bắc như: Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh, Thái Nguyên... đổ về Tam Lãnh "ăn theo" dân bản địa. Ngoài khu vực diện tích vùng mỏ mà Công ty Bồng Miêu được cấp phép khai thác, những người làm vàng trái phép còn xâm nhập làm tan hoang bãi quặng lộ thiên ở địa điểm Hố Ráy, Thác Trắng nằm cách núi Kẽm chừng 1 cây số. Đây là khu vực Công ty Bồng Miêu mới tiến hành thăm dò...
Công an tỉnh Quảng Nam, Công an huyện Phú Ninh đã nhiều lần phối hợp cùng chính quyền địa phương truy quét đẩy đuổi, tịch thu các phương tiện khai thác thủ công của những người làm vàng trái phép, song khi lực lượng này rút đi thì đâu lại vào đó.
Rời "Cánh đồng vàng" Bồng Miêu sau nhiều ngày điều tra thực tế chứng kiến được sự lộng hành, ngang ngược của hàng trăm đối tượng làm vàng trái phép, tôi đã cảm nhận được hiểm họa của vấn nạn làm vàng trái phép đang vây bủa miền đất này. Và, cũng hiểu được rằng, cần có sự nhanh chóng phối hợp chặt chẽ, quyết liệt từ các cơ quan chức năng tỉnh Quảng Nam và huyện Phú Ninh mới có thể dọn dẹp nạn "vàng tặc" ở Bồng Miêu một cách triệt để
