Trong khuôn khổ chuyến công tác tham dự Kỳ họp Đại hội đồng Liên hợp quốc khóa 81 và các hoạt động song phương tại Hoa Kỳ, ngày 22/9 theo giờ địa phương, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã có bài phát biểu quan trọng tại Phiên thảo luận cấp cao ở trụ sở Liên hợp quốc tại New York.
Trong bài phát biểu, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh khoa học-công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và trí tuệ nhân tạo (AI) đang mở ra những cơ hội chưa từng có, nhưng cũng đặt ra những thách thức mới.
Trao đổi với phóng viên tại Washington, Tiến sĩ David Ho, nhà sáng lập, Chủ tịch kiêm Giám đốc khoa học của Công ty công nghệ sinh học HeMemics Biotechnologies Inc. tại bang Maryland, cho rằng đánh giá của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm hoàn toàn phản ánh đúng cục diện công nghệ toàn cầu.
Theo ông, để AI hay chuyển đổi số có thể bứt phá, cần một nền tảng phần cứng tương xứng. Về cơ hội, các nền kinh tế như Hàn Quốc, Nhật Bản hay Đài Loan (Trung Quốc) đang tập trung sức mạnh lớn vào AI và sản xuất phần cứng, đặc biệt là chip silicon truyền thống. Tuy nhiên, giới hạn vật lý của công nghệ cũ đang tới gần. Theo ông, cơ hội của Việt Nam là thâm nhập ngay vào tầng cơ bản nhất, kiểm soát chip và công nghệ ở cấp độ phân tử. Làm chủ các vật liệu 2D như Graphene chính là nền tảng của khoa học thế hệ mới. Bằng cách làm chủ công nghệ ở cấp độ phân tử, Việt Nam có thể tạo ra một “bước nhảy vọt” để vươn lên vị thế hàng đầu thế giới trong thế hệ vi mạch và năng lượng tiếp theo.
Về thách thức, hiện nay trên thế giới chỉ có một nhóm rất nhỏ các quốc gia như Mỹ, Nhật Bản, Hàn Quốc và Tây Ban Nha có thể sản xuất Graphene. Ông cho rằng Việt Nam phải nhanh chóng nắm bắt công nghệ này để không phụ thuộc vào các cường quốc trong kỷ nguyên năng lượng xanh và y tế thông minh.
Về phát biểu của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm rằng cần xây dựng các nguyên tắc và khuôn khổ quản trị bao trùm, an toàn, minh bạch và có trách nhiệm, bảo đảm công nghệ phục vụ con người, tôn trọng chủ quyền quốc gia, chủ quyền số và quyền tự chủ phát triển, Tiến sĩ David Ho nhận xét đây là một tầm nhìn vô cùng chiến lược, đồng thời nhấn mạnh “chủ quyền số” và “tự chủ phát triển” sẽ không thể tồn tại nếu không tự chủ được nền tảng vật lý của công nghệ.
Theo ông, nắm quyền kiểm soát các vật liệu 2D như Graphene sẽ tạo ra một vị thế vô cùng độc đáo và chiến lược cho Việt Nam. Khi có khả năng kiểm soát vật liệu ở cấp độ phân tử, Việt Nam sẽ nắm giữ “chìa khóa” để khởi tạo những lĩnh vực đổi mới sáng tạo hoàn toàn mới. Một quốc gia làm chủ được Graphene sẽ có tiếng nói quyết định trong các khuôn khổ quản trị công nghệ toàn cầu, bởi nắm giữ vật liệu thiết yếu cho an ninh năng lượng (pin lưu trữ, điện Mặt trời) và an ninh y tế (cảm biến sinh học).
Để chuẩn bị, Việt Nam cần có các chính sách “sandbox” (hộp cát) và ưu đãi đột phá để thu hút các doanh nghiệp như HeMemics mang những công nghệ lõi này về nước, qua đó xác lập vị thế tự chủ và định hình luật chơi trên trường quốc tế.
Tiến sĩ David Ho gợi ý: “Để hiện thực hóa tầm nhìn của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm và thực sự giảm thiểu nguy cơ phụ thuộc, Việt Nam không thể chỉ nhập khẩu công nghệ mà phải trở thành nơi sản xuất ra nền tảng của công nghệ đó. Giải pháp đột phá nhất lúc này là tận dụng xu hướng toàn cầu về "friend-shoring" - tức là dịch chuyển chuỗi cung ứng công nghệ lõi sang các quốc gia đồng minh và đối tác thân thiện an toàn”.
Theo ông, Việt Nam cần ưu tiên ba nhóm chính sách cụ thể.
Thứ nhất, xây dựng ngay các khuôn khổ thể chế thử nghiệm (sandbox) và ưu đãi đặc biệt dành riêng cho các dự án công nghệ sâu (Deep-tech) và vật liệu tiên tiến như Graphene. Chúng ta cần trải thảm đỏ cho các công ty có khả năng mang công nghệ ở cấp độ phân tử về sản xuất tại quy mô công nghiệp trên lãnh thổ Việt Nam.
Thứ hai, Nhà nước cần có chính sách đồng tài trợ hoặc hỗ trợ hạ tầng (đất đai, thủ tục) để tạo ra một hệ sinh thái nghiên cứu và phát triển (R&D) xung quanh các nhà máy sản xuất công nghệ cao này.
Thứ ba, chủ động kết nối chính sách quốc gia với các quỹ đầu tư chiến lược của chính phủ các nước đối tác như Hoa Kỳ để thu hút nguồn vốn phát triển vào các dự án sản xuất hạ tầng phần cứng thay vì chỉ tập trung vào phần mềm. Khi chúng ta nắm giữ nhà máy sản xuất vật liệu lõi cho thế giới, nguy cơ phụ thuộc công nghệ từ bên ngoài sẽ tự động bị xóa bỏ.
Về cách thức kết hợp hợp tác quốc tế với phát triển năng lực trong nước, Tiến sĩ David Ho nhấn mạnh việc đưa công nghệ lõi tiên tiến về Việt Nam, mở rộng quy mô sản xuất và tạo ra giá trị kinh tế.
Trên nền tảng những định hướng về chính sách, công nghệ và sản xuất, Tiến sĩ David Ho cho rằng hợp tác Việt Nam-Hoa Kỳ có thể mở ra cơ hội trong các lĩnh vực công nghệ mới, đặc biệt là AI, vật liệu mới, công nghệ sinh học và năng lượng. Ông nhấn mạnh sự hợp tác giữa Việt Nam và Hoa Kỳ trong công nghệ mới đang đứng trước một “thời điểm vàng” mang tính lịch sử, được thúc đẩy mạnh mẽ nhờ chính sách giảm phụ thuộc vào chuỗi cung ứng rủi ro và đẩy mạnh “friend-shoring” của Chính phủ Hoa Kỳ.
Đề cập thị trường Graphene toàn cầu, Tiến sĩ David Ho cho rằng phần lớn Graphene hiện vẫn ở dạng thô, chất lượng thấp và chưa đáp ứng được yêu cầu của các ứng dụng công nghệ cao như chip AI thế hệ mới, cảm biến sinh học tinh vi hay pin năng lượng tiên tiến. Theo ông, đây chính là khoảng trống chiến lược mà Việt Nam và Hoa Kỳ có thể cùng nhau lấp đầy.
Nắm bắt cơ hội này, HeMemics đã và đang làm việc trực tiếp với Tập đoàn Tài chính Phát triển Quốc tế Mỹ (DFC). Ông cho biết DFC hiện đang thể hiện sự quan tâm rất lớn trong việc tài trợ và đồng hành cùng công ty để xây dựng nhà máy sản xuất Graphene tại Khánh Hòa.
Mục tiêu chiến lược của dự án này rất rõ ràng: đưa công nghệ sản xuất công nghệ cao về Việt Nam để chế tạo Graphene với chất lượng tinh khiết nhất, đồng thời đạt được mức giá thương mại hóa đột phá. Điều này sẽ cho phép Việt Nam, Hoa Kỳ và các quốc gia đối tác có nguồn cung vật liệu 2D chất lượng cao ổn định để ứng dụng vào các sản phẩm và hoạt động nghiên cứu, phát triển tiên tiến.
