Con đường tơ lụa - Con đường đồng?
Các di tích nằm rải rác trên từng đỉnh đồi ở khu vực núi non Mes Aynak, cách thủ đô Kabul một giờ xe chạy về hướng nam. Nhiều tu viện Phật giáo đã ở đây hàng trăm năm, dưới sự giám sát của các nhà khảo cổ, công nhân Afghanistan đang chạy đua để khai quật tàn tích trong quá khứ.
Khu vực rộng 4 km2 bao gồm những phần còn lại của ngôi làng cổ 2.000 năm tuổi, nhưng các nhà khảo cổ cho biết, họ tin rằng vùng đất này đã có người cư trú cách đây khoảng 5.000 năm. Đây cũng là nơi người ta khám phá một trong những mỏ đồng có trữ lượng lớn nhất thế giới. Đó cũng là lý do vì sao các nhà khảo cổ nóng lòng muốn khai quật khu vực Mes Aynak bởi vì quyền khai thác khu vực mỏ đồng đã được bán cho một công ty của Trung Quốc theo hợp đồng trị giá 3 tỉ USD, đây là hợp đồng thương mại lớn nhất, chưa từng có của Afghanistan.
Ông Mohammed Rabi Sabiri, nhà khảo cổ Afghanistan giải thích: “Đồng sẽ được đào lên khỏi khu vực này. Họ sẽ san bằng những ngọn núi để lấy đồng, nhưng chúng tôi vẫn tiếp tục công việc ở nơi này. Bạn biết đấy, công việc ở đây phải mất 10 năm, chúng tôi đã làm được 4 năm rồi và bây giờ chúng tôi vẫn tiếp tục công việc". Các bức tượng Phật đủ kích cỡ đã được tìm thấy ở hàng chục tu viện, có không ít chi tiết gây kinh ngạc, chẳng hạn như, có một bức tượng Phật đầy màu sắc, được chạm khắc vô cùng sống động. Một bức phù điêu khác đã hàng trăm năm tuổi được mạ vàng nguyên chất.
Một bộ sưu tập các bức tượng Phật, đồ gốm sứ và các di vật khác đã được đem trưng bày trong Bảo tàng Quốc gia ở Kabul. Những bức tượng Phật đó được tôn tạo bằng gỗ, đất sét, đồng và vàng. Nhiều di vật vẫn còn nguyên vẹn. Đã có những kế hoạch xây dựng một bảo tàng khác ở tỉnh Logar, gần Mes Aynak¸nhưng công trình xây dựng này vẫn chưa khởi công.
Ở khu vực của riêng mình, những bức tượng đất sét có kích cỡ như người thật được "khoác" áo nhựa để bảo vệ chúng khỏi tuyết, gió và mưa cho đến khi các nhà khảo cổ có thể ứng dụng hóa chất đặc biệt để làm cứng đất sét vì vậy các bức tượng có thể di chuyển an toàn nguyên vẹn. Các tu viện được điểm tô bằng những tháp xá lợi cổ, chúng được xây bằng đá tạp.
Di sản Mes Aynak có nguy cơ biến mất.
Nhà khảo cổ Philippe Marquis cùng với Tổ chức DAFA của Pháp đang khai quật khu di tích này kể từ khi nó được mở cửa trở lại vào năm 2009. Ông Marquis cho biết, Mes Aynak đóng vai trò quan trọng giúp người ta hiểu chuyện gì đã xảy ra ở vùng đất này kể từ thế kỷ 1 đến thứ 7 sau Công nguyên.
Ông Marquis phân tích: "Chúng tôi biết có một mạng lưới thông thương quan trọng trong khu vực này được gọi là Con đường tơ lụa. Chúng tôi cho rằng đạo Phật đã được truyền bá đến những vùng đất mà Con đường tơ lụa đi qua, và cũng có thể là một con đường đồng. Điều đặc biệt thú vị ở di tích này là sự kết nối giữa các tu viện Phật giáo với mỏ đồng. Vì vậy, tôi nghĩ rằng mọi thứ mà chúng tôi đang có được từ khu vực này sẽ là những thông tin đầy thú vị, những dữ liệu rất mới về một thời kỳ hưng thịnh của Phật giáo, đặc biệt sẽ bồi đắp thêm nhiều nét về lịch sử cổ đại của đất nước này"
Bởi viễn cảnh khai thác đồng lớn đang lừng lững hiện ra, cho nên đó là một cuộc đua mà các nhà khảo cổ phải chống chọi với thời gian. Nhưng dường như họ có nhiều thời gian hơn so với suy nghĩ ban đầu. Lán trại màu trắng có mái xanh đã được dựng lên bao quanh hàng rào được tô điểm bằng màu xanh lá cây với những tháp canh. Bây giờ toàn bộ khu vực vẫn trống huơ trống hoác. Không hề có điện hay nước cung cấp cho trại, các tháp canh cũng chẳng có lấy một bóng người. Khu vực này vẫn cần một con đường cái và một đường ray để vận chuyển đồng ra ngoài và không có dấu hiệu cho thấy công việc xây dựng đang được tiến hành.
Bà Irina Bokova, Tổng giám đốc UNESCO phát biểu: “Chúng tôi mong muốn bảo tồn và bảo vệ tối đa những gì có thể ở đấy. Đồng thời, chúng tôi hiểu rằng kinh tế phát triển là bài toán khó của nước này. Tin tốt lành là, theo tôi nghĩ, chúng tôi có một chút thời gian, có thể áng chừng 3 năm để tiến hành công việc này".
Trong chuyến thăm 2 ngày tới Afghanistan vào tháng 5/2013, bà Bokova đảm bảo sự hợp tác giữa Bộ Văn hóa và Khai thác khoáng sản Afghanistan cũng như ngân sách tài trợ từ Ngân hàng Thế giới để tiếp tục đảm bảo công tác bảo tồn Mes Aynak.
Di sản Mes Aynak sẽ biến mất nếu không được bảo tồn đúng cách và kịp thời
Nhà khảo cổ Afghanistan, Omar Sultan đã đến thăm Mes Aynak lần đầu tiên vào những năm 70 thế kỷ trước, khi đó ông tin là mọi thứ vẫn còn nằm sâu dưới lòng đất, đá. Bây giờ ông là cầu nối giữa Chính phủ Afghanistan và những di chỉ đó tại khu di tích, đó là thực tế về những gì có thể đạt được ở đây.
Ông Omar Sultan cho biết: "Để bảo vệ khu vực trên, chúng ta phải loại bỏ tất cả những điều này… để người dân Afghanistan có thể nhìn thấy đây là gì và đây là những gì chúng ta đã bảo vệ. Một trong những vấn đề nan giải ngày nay của Afghanistan là địa phương vẫn chưa đủ năng lực để điều hành quản lý di sản văn hóa. Di sản văn hóa là điều gì đó mong manh - điều gì đó cần phải được chăm sóc. Nếu chúng ta không chăm sóc nó đúng cách, tôi muốn nói rằng toàn bộ ký ức sẽ bị xóa nhòa mãi mãi”
