Chiều 11/4, dưới sự điều hành của Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên, Quốc hội thảo luận tại hội trường về dự thảo Nghị quyết của Quốc hội về cơ chế phối hợp, chính sách đặc thù nâng cao hiệu quả phòng ngừa và giải quyết tranh chấp đầu tư quốc tế.
Tại phiên thảo luận, các đại biểu bày tỏ thống nhất, đồng tình về sự cần thiết trình Quốc hội xem xét và ban hành nghị quyết này; đồng thời đề xuất một số nội dung nhằm hoàn thiện nghị quyết nhằm phù hợp với thực tiễn.
Bổ sung quy định về thời hạn xử lý phản ánh, kiến nghị của các nhà đầu tư
Theo đại biểu Quốc hội Dương Khắc Mai (Lâm Đồng), hiện nay, đầu tư và những vấn đề tranh chấp đầu tư quốc tế đang là thách thức đối với các quốc gia, chủ thể tham gia vào quan hệ này, trong đó có nước ta. Việc ban hành Nghị quyết lần này là hết sức quan trọng. Đây là một bước hoàn thiện quan trọng trong khuôn khổ pháp lý của nước ta trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế ngày càng sâu rộng, với yêu cầu ngày càng cao về bảo vệ lợi ích quốc gia, đồng thời bảo đảm môi trường đầu tư ổn định, minh bạch và tin cậy đối với các nhà đầu tư quốc tế.
Để góp phần hoàn thiện nghị quyết về nội dung phối hợp phòng ngừa tranh chấp đầu tư quốc tế được thể hiện tại Điều 6 dự thảo đã đề cập đến cơ chế phối hợp giữa các cơ quan, tuy nhiên còn mang tính nguyên tắc, chưa rõ để triển khai.
Đại biểu đề nghị, cần xác định rõ cơ quan đầu mối chủ trì trong tham mưu chính sách, trong đó nên giao cho một cơ quan đóng vai trò trung tâm điều phối, như Bộ Tư pháp hay các bộ liên quan nhằm bảo đảm tính thống nhất, đồng thời cần quy định cụ thể về quy trình phối hợp liên ngành, nhất là trong quá trình đàm phán, ký kết các cam kết quốc tế và xử lý các vấn đề phát sinh.
Bên cạnh đó, cần bổ sung quy định về thời hạn xử lý phản ánh, kiến nghị của các nhà đầu tư, cơ chế phản hồi phải rõ ràng, minh bạch và có tính ràng buộc trách nhiệm. Nếu không quy định cụ thể các yếu tố này, cơ chế phòng ngừa sẽ khó phát huy hiệu quả trên thực tế.
Dự thảo nghị quyết hiện chưa xác định rõ chủ thể chịu trách nhiệm chính trong tham mưu xây dựng chính sách thu hút đầu tư. Theo đại biểu, việc quy định không cụ thể cơ quan tổ chức sẽ dẫn đến khó xác định trách nhiệm khi xảy ra tranh chấp. “Cần làm rõ vai trò từng bộ ngành đặc biệt như là Bộ Tài chính và các cơ quan chuyên ngành có liên quan. Ngoài ra, cần bổ sung cơ chế phòng ngừa từ sớm như đánh giá rủi ro pháp lý trước khi cấp phép đầu tư, cơ chế tiền hợp đồng và minh bạch hóa thủ tục. Đây là những công cụ rất quan trọng để giảm thiểu nguy cơ phát sinh tranh chấp ngay từ đầu”, đại biểu Dương Khắc Mai nêu rõ.
Về xác định cơ quan chủ trì giải quyết tranh chấp, Điều 12, đại biểu cơ bản đồng tình với cách tiếp cận của dự thảo, tuy nhiên việc quy định hiện tại chưa thật sự bao quát. Tranh chấp đầu tư quốc tế thông thường không phát sinh từ một quy định đơn lẻ mà là kết quả của một chuỗi hành vi quản lý nhà nước có sự tham gia của nhiều cơ quan cả ở Trung ương và địa phương. Do đó, nếu chỉ dựa vào một tiêu chí biện pháp bị kiện để xác định cơ quan chủ trì thì khó áp dụng trong các trường hợp phức tạp, dễ dẫn đến lúng túng, chậm trễ.
Đại biểu đề nghị, bổ sung các tiêu chí xác định theo thứ tự ưu tiên bao gồm: cơ quan ban hành hoặc đề xuất trực tiếp biện pháp bị khiếu kiện, cơ quan quản lý chuyên ngành, cơ quan quản lý nhà nước về đầu tư nước ngoài trong trường hợp không xác định được cụ thể, và chỉ báo cáo Thủ tướng khi không thể xác định theo các tiêu chí này. Cách tiếp cận này sẽ vừa đảm bảo tính linh hoạt vừa tăng tính chủ động của cả hệ thống.
Bên cạnh đó, đại biểu cũng đề nghị cần bổ sung quy định về thời hạn cung cấp thông tin, tài liệu, quy định rõ trách nhiệm pháp lý trong trường hợp không thực hiện hoặc thực hiện không đầy đủ nghĩa vụ phối hợp. Đồng thời, cần thiết lập cơ chế kiểm tra giám sát và chế tài đủ mạnh để đảm bảo tính nghiêm minh và hiệu quả trong tổ chức thực hiện. Nếu không có các quy định này, việc phối hợp liên ngành dễ rơi vào hình thức, ảnh hưởng trực tiếp đến tiến độ và chất lượng giải quyết tranh chấp.
Xây dựng theo hướng chuyển từ phòng ngừa, phòng thủ sang ứng phó và chủ động
Phát biểu tại hội trường, đại biểu Quốc hội Trịnh Xuân An (Đồng Nai) cho rằng, dự thảo nghị quyết cần được xây dựng theo hướng chuyển từ phòng ngừa, phòng thủ sang ứng phó và chủ động bảo vệ lợi ích quốc gia, bảo vệ lợi ích của dân tộc. Nghiên cứu kỹ về phạm vi điều chỉnh của nghị quyết; mở rộng phạm vi đối với một số nội dung khác.
Theo đó, đối với cơ quan nhà nước Việt Nam mà khi chúng ta chủ động khởi kiện hoặc là phản tố nhà đầu tư nước ngoài trong các tranh chấp đầu tư, hợp đồng đầu tư, đây cũng là vấn đề đang rất được quan tâm. Bên cạnh đó, phải mở rộng ra đối với một trường hợp nữa, đó là mở rộng hỗ trợ cho bên thứ ba mà thường là các doanh nghiệp nhà nước khi đầu tư ra nước ngoài bị liên quan, lôi kéo vào các vụ kiện mà chúng ta đang phải chấp nhận. Tức là những doanh nghiệp bị “vạ lây”… Đại biểu cho rằng, phạm vi khi đã trình Quốc hội nội dung lớn như này thì phải cho cơ chế và phạm vi rộng hơn để rộng đường xử lý những tình huống trên thực tế.
Đồng tình với đại biểu Dương Khắc Mai về việc cần thiết xác định rõ cơ quan chủ trì, cơ quan chịu trách nhiệm chính, cơ quan tham gia. Và nên để Chính phủ quy định những việc cụ thể, không nên quy định trình tự thủ tục rất kỹ ở trong nghị quyết này. Nhưng trong phối hợp, phải rõ được đâu là cơ quan chủ trì, đâu là cơ quan tham gia, đâu là cơ quan tổ chức thực hiện.
“Chúng tôi cho rằng vai trò của Bộ Tư pháp hết sức quan trọng, những quy định mới đây về thẩm quyền chức năng của Bộ Tư pháp công tác hoàn toàn có có thể là cơ quan chủ trì. Chúng tôi đề nghị xác định một cơ quan chủ trì, nếu không chúng ta sẽ rất là khó để xác định trách nhiệm.” đại biểu Trịnh Xuân An đề xuất.
Tăng cường phòng ngừa sớm các tranh chấp đầu tư quốc tế 
