Chỉ thị 57-CT/TW của Ban Bí thư về tăng cường bảo đảm an ninh mạng, bảo mật thông tin, an ninh dữ liệu trong hệ thống chính trị là một chủ trương quan trọng nhằm tạo ra “không gian mạng an toàn, tin cậy, thúc đẩy mạnh mẽ sự phát triển khoa học...”.
Tại điểm g, mục 1 có nêu: “Triển khai hệ thống định danh và xác thực không gian mạng quốc gia; thống nhất định danh công dân, người dùng mạng xã hội, thuê bao viễn thông và tài nguyên Internet (tên miền, địa chỉ IP...). Kiên quyết xử lý triệt để tình trạng SIM "rác", tài khoản "ảo", nặc danh; áp dụng biện pháp xác thực danh tính bắt buộc đối với người dùng mạng xã hội và cơ chế kiểm soát độ tuổi để bảo vệ trẻ em trên không gian mạng”.
Người viết cho rằng, với những người sử dụng mạng xã hội chân chính, có ý thức xây dựng cộng đồng mạng lành mạnh sẽ hào hứng đón nhận thông tin này. Bản thử nghĩ xem: Từ tài sản được đăng kí chính chủ đến tài khoản chính danh không chỉ là yêu cầu cần thiết, bắt buộc để quản lý hiệu quả mà còn là câu chuyện về trách nhiệm công dân đối với văn hóa, xã hội.
Thật ra, vấn nạn nặc danh, ẩn danh trên mạng xã hội hoặc sử dụng sim “rác” đã được nhắc đến từ lâu. Có thể điểm lại các bài báo trong các năm gần đây như: “Ẩn danh trên mạng xã hội nói lên điều gì?” (Báo Sài Gòn giải phóng); “Xử lý tin giả: Quyết liệt định danh những ẩn danh "xả rác" trên không gian mạng” (Báo Công luận); “Nguy hiểm tài khoản ẩn danh: Từ lừa đảo đến bắt nạt trực tuyến” (vtv.vn)...
Trong truyền thống văn hóa Việt Nam đã từng nhắc đến hành động xấu của những kẻ ẩn danh trong câu thành ngữ “Ném đá giấu tay”. Người phương Tây cũng có câu: “The truth will out” (tạm dịch: sự thật sẽ được phơi bày), tương tự như câu nói của cổ nhân: “Cái kim trong bọc có ngày lòi ra”. Rõ ràng, đây là vấn đề đạo đức xã hội cần phải được lên án và đẩy lùi.
Có lẽ, không chỉ có những nguy hại từ tài khoản ẩn danh mà sự xác thực cũng thay đổi cách tư duy của mỗi người về xã hội số. Nói cách khác, đó là trách nhiệm của mỗi chúng ta với chính cộng đồng khi xác lập một tài khoản, sáng tạo hay chia sẻ thông tin.
Theo người viết, hãy bắt đầu từ khái niệm content creator được hiểu là người sáng tạo nội dung (sản xuất và phân phối nội dung trên các nền tảng kỹ thuật số). Từ giai đoạn chúng ta chỉ được lên mạng đọc các trang báo, trang tin điện tử đến việc có thể lập cho mình một trang blog, trang Facebook, tương tác bằng chat, comment, like... là một quá trình tự nhiên theo bước tiến công nghệ chứ chưa có sự chuẩn bị về mặt tinh thần.
Đặc biệt, từ chỗ đón nhận, bày tỏ thái độ, cảm xúc đến chỗ sử dụng quyền viết status (nội dung, hình ảnh, clip) đã khiến nhiều người có sự thay đổi trong ứng xử. Không ít người vẫn quan niệm rằng “mạng” là chốn vô tội vạ. Từ “chém gió”, “làm màu” đến “bốc phốt” kẻ này, người nọ đều là việc nhẹ như không bởi đâu có phải trực diện với người khác, đâu ai biết hay quan tâm mình là ai, câu nói quăng ra như ném rác bẩn trên mặt hồ. Lời nói trên mạng vẫn chỉ là phát ngôn phi chính thức...
Vì thế, chưa cần nói đến những quy định pháp lý, chưa cần nhắc đến các hành động gây ảnh hưởng lớn thì giờ đây vẫn không ít người còn thói quen như đăng ảnh kiểu “dìm hàng” người khác hay bình luận thô tục, hoặc thản nhiên đăng ảnh, clip ăn mặc phản cảm... Họ không nghĩ rằng, con người đâu chỉ cần hít thở bầu không khí thanh sạch của tự nhiên mà cần cả sự tinh khiết của thế giới tinh thần.
Thử hình dung, mỗi sáng thức dậy, cánh cửa đầu tiên mà bạn mở ra để cảm nhận về thế giới này là gì nếu không qua chiếc điện thoại. Kết thúc một ngày cũng là lúc bạn đặt điện thoại xuống và chìm vào giấc ngủ. Sẽ không có cuốn sách, không có content hay người bạn nào chiếm spotlight hơn chiếc smartphone của trong cuộc sống. Vậy, tại sao có thể coi thường sự ảnh hưởng của nó đối với chính bạn và xã hội.
Như chúng ta biết, các giá trị văn hóa tinh thần hình thành từ chính đời sống thực tiễn. UNESCO định nghĩa về văn hóa như sau: “Văn hóa là tổng thể sống động các hoạt động và sáng tạo trong quá khứ và trong hiện tại. Qua các thế kỷ, hoạt động sáng tạo ấy đã hình thành nên một hệ thống các giá trị, các truyền thống và thị hiếu - những yếu tố xác định đặc tính riêng của mỗi dân tộc”.
Điều quan trọng về văn hóa chính là giá trị. Vậy, phải có một đời sống tốt đẹp như thế nào để qua năm tháng mới có thể lắng đọng các giá trị văn hóa. Cuộc sống số ngày nay không còn dừng lại ở thú vui ngồi quán nét (Internet) của bộ phận nhỏ thanh niên đầu thế kỉ XXI mà đã chiếm trọn cuộc sống của mỗi người.
Thực sự, chúng ta đang có những thống kê “chóng mặt” khi: lượng truy cập Internet toàn cầu năm 2025 tăng 19%; đặc biệt: “Theo bộ báo cáo nền tảng DataReportal, đến cuối năm 2025, Việt Nam có khoảng 85,6 triệu người dùng Internet, tương đương hơn 84% dân số. Số lượng tài khoản mạng xã hội đạt khoảng 79 triệu, tương đương gần 78% dân số, đưa Việt Nam vào nhóm quốc gia có tỷ lệ sử dụng mạng xã hội cao hàng đầu khu vực châu Á - Thái Bình Dương” (theo: Sơn Vân, Tạp chí Một thế giới).
Con người đang tạo lập một thế giới số thật sự sôi động và cũng ẩn chứa đầy nguy cơ từ chính sự kết nối đó nếu không bắt đầu từ sự tự ý thức của từng cá nhân chứ không phải một thứ trách nhiệm mơ hồ.
Ngày nay, sự xuất hiện của trí tuệ nhân tạo càng khiến cho việc ẩn danh phát triển mạnh mẽ hơn. Thay vì phải vất vả chỉnh sửa qua Photoshop, nhiều người chỉ cần dùng AI có thể tạo ra một diện mạo mới mẻ, đẹp đẽ đến mức cả những người thân quen cũng không dễ để nhận ra.
Dĩ nhiên, đó là quyền cá nhân và khi những người đó chỉ sử dụng ở trang cá nhân với mục đích giải trí chứ không mạo danh để xác thực các thủ tục, Tuy nhiên, ngoài pháp luật, đạo đức còn là đòi hỏi của niềm tin. Liệu bạn có thể nhận được lòng tin từ người khác khi họ còn không biết khuôn mặt thật của bạn? Chúng ta có một diện mạo mang phong thái, diện mạo cá nhân chứ không phải chỉ có sự tạo tác từ thuật toán.
Thiết nghĩ, việc định danh và xác thực không chỉ là yêu cầu về quản lý hay điều chỉnh hành vi con người mà còn là nền tảng để xây dựng văn hóa trên không gian mạng (nói riêng) và cuộc sống trong thời đại công nghệ (nói chung).
Có thể vẫn còn ai đó cho rằng đã đến lúc bản thân không thể nói bừa, không thể chối cãi... trước mọi lời ăn tiếng nói nhưng thực ra mỗi người chúng ta cần tự ý thức được trách nhiệm đối với chính bản thân mình. Không thể là một cái “tôi” hờ hững, mà cần một cái “tôi” có chính kiến, có lập trường, có khát vọng xây dựng xã hội. Tại sao chúng ta không thử nghĩ đến đàng hoàng, ngay thẳng góp những tiếng nói đầy trách nhiệm cho sự tốt đẹp cho cộng đồng...
