Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam được ban hành trong bối cảnh đất nước bước vào giai đoạn phát triển mới, đặt ra yêu cầu đổi mới mạnh mẽ tư duy và hành động để chấn hưng văn hóa, phát huy sức mạnh con người Việt Nam. Với TP Hồ Chí Minh, đây cũng là cơ hội để thành phố nhìn nhận văn hóa không chỉ ở phương diện bảo tồn, thụ hưởng mà còn như một nguồn lực kinh tế quan trọng.
Những năm qua, thành phố đã từng bước tạo dựng nền tảng cho công nghiệp văn hóa thông qua đầu tư hệ thống thiết chế văn hóa, tổ chức các sự kiện có thương hiệu quốc tế như Liên hoan phim quốc tế TP Hồ Chí Minh, Lễ hội âm nhạc quốc tế Hò Zô, Liên hoan võ thuật quốc tế TP Hồ Chí Minh… Những hoạt động này không chỉ tạo thêm không gian hưởng thụ văn hóa cho người dân mà còn góp phần hình thành thị trường, thu hút nghệ sĩ, nhà sản xuất, doanh nghiệp sáng tạo trong và ngoài nước. Từ đó, văn hóa từng bước được đặt trong mối quan hệ với kinh tế, du lịch, dịch vụ. Đây là bước chuyển đáng chú ý: văn hóa không chỉ được nhìn như những hoạt động phong trào mà đang được định hướng trở thành một ngành kinh tế thực thụ.
Theo định hướng phát triển, thành phố sẽ chuyển mạnh từ cách tiếp cận “quản lý hoạt động văn hóa” sang “kiến tạo thị trường văn hóa”. Các thiết chế văn hóa được định hướng vận hành theo hướng tự chủ, đặt hàng và hợp tác công - tư, trở thành nơi sản xuất nội dung, ươm tạo tài năng và điểm đến của du lịch văn hóa. Đây được xem là một trong những chìa khóa để khơi thông nguồn lực xã hội. Nhà nước tạo hành lang, doanh nghiệp tham gia đầu tư, đội ngũ sáng tạo tạo ra sản phẩm và thị trường quyết định sức sống của sản phẩm.
TP Hồ Chí Minh có hơn 300 năm hình thành và phát triển, sở hữu hệ thống di sản văn hóa vật thể và phi vật thể phong phú. Nhưng câu hỏi đặt ra không chỉ là bảo tồn di sản như thế nào mà còn là làm sao để những giá trị ấy thực sự sống trong đời sống đương đại, tạo sinh kế cho cộng đồng và trở thành sản phẩm văn hóa - du lịch xứng tầm.
Đây cũng là vấn đề được bà Nguyễn Thị Thanh Thúy, Phó Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao TP Hồ Chí Minh đặt ra khi nói về hướng đi của thành phố trong thời gian tới.
Theo bà Thúy, Thành phố sẽ ký kết hợp tác với Văn phòng UNESCO tại Việt Nam để phát triển các sản phẩm văn hóa. Mục tiêu đặt ra là phát huy tốt hơn lợi thế di sản, đồng thời quảng bá để thế giới biết đến TP Hồ Chí Minh không chỉ là một đô thị năng động mà còn là một thành phố có chiều sâu văn hóa.
Không gian văn hóa cũng được nhìn nhận theo hướng rộng mở hơn. Không gian dọc hai bên bờ sông Sài Gòn, kết nối tới các khu vực lân cận, có thể trở thành một trục phát triển văn hóa mới. Trong cách tiếp cận này, con người được xác định là trung tâm. Các hoạt động văn hóa trước hết phải tạo ra không gian để người dân tiếp cận, trải nghiệm và thụ hưởng. Khi người dân trở thành chủ thể của đời sống văn hóa, những không gian văn hóa mới có cơ hội hình thành một cách tự nhiên và bền vững.
Trong các lĩnh vực của công nghiệp văn hóa, điện ảnh đang được TP Hồ Chí Minh xác định là một lợi thế nổi bật. Việc thành phố trở thành thành viên Mạng lưới các thành phố sáng tạo của UNESCO trong lĩnh vực điện ảnh mở ra cơ hội kết nối với các trung tâm điện ảnh trên thế giới. Tuy nhiên, để biến danh hiệu thành giá trị thực tế, điều quan trọng là phải tạo ra một môi trường thuận lợi để các nhà làm phim quốc tế có thể đến TP Hồ Chí Minh và Việt Nam.
Theo bà Nguyễn Thị Thanh Thúy, một trong những điểm nghẽn cần được tháo gỡ là thủ tục hành chính và cơ chế, chính sách đối với các đoàn làm phim quốc tế. Nếu một nhà làm phim quốc tế phải đi qua nhiều cửa, mất nhiều thời gian để hoàn tất thủ tục, lợi thế về cảnh quan, con người và thị trường của thành phố sẽ khó chuyển thành lợi thế cạnh tranh. Vì vậy, yêu cầu đặt ra là nghiên cứu cơ chế theo hướng thuận tiện hơn, tiến tới mô hình “một cửa” đối với hoạt động sản xuất phim quốc tế.
Thành phố cũng đang chuẩn bị thành lập Trung tâm Văn hóa điện ảnh nhằm hỗ trợ hoạt động sản xuất phim, góp phần khơi thông thủ tục hành chính và tạo điều kiện để mô hình hợp tác công - tư phát huy hiệu quả.
Đây không chỉ là câu chuyện của riêng ngành điện ảnh. Một đoàn phim quốc tế đến Việt Nam kéo theo nhu cầu về bối cảnh, vận chuyển, lưu trú, ăn uống, thiết bị, kỹ thuật, hậu cần, nhân lực và nhiều dịch vụ khác. Nếu được tổ chức tốt, mỗi dự án điện ảnh có thể tạo ra một chuỗi giá trị rộng hơn nhiều so với giá trị của bộ phim.
Về vấn đề này, bà Phạm Thị Thanh Hường, Trưởng Ban Văn hóa, Văn phòng UNESCO tại Việt Nam cho rằng, Việt Nam không chỉ giàu về di sản và lịch sử mà còn có tiềm năng phát triển nhiều ngành công nghiệp văn hóa. Trong đó, TP Hồ Chí Minh có nhiều điều kiện để phát triển mạnh lĩnh vực điện ảnh.
Theo bà Hường, với vị thế thành phố sáng tạo điện ảnh của UNESCO, TP Hồ Chí Minh hoàn toàn có thể sánh bước với những thành phố thành viên khác trong lĩnh vực điện ảnh như Cannes của Pháp, Rome của Italy hay Busan của Hàn Quốc.
Điều đáng chú ý là nguồn lực quốc tế không chỉ nằm ở tài chính, mà đó còn là kinh nghiệm sản xuất, công nghệ, khả năng phát triển thị trường, đội ngũ tài năng, các ngành công nghiệp phụ trợ và những chuỗi giá trị hình thành xung quanh điện ảnh. Khi các nguồn lực này được kết nối, lợi ích đem lại cho thành phố sẽ không dừng ở một vài bộ phim mà có thể lan sang du lịch, dịch vụ, công nghệ và đào tạo nhân lực.
Từ góc độ này, tháo gỡ điểm nghẽn cho điện ảnh cũng chính là mở thêm một cánh cửa để TP Hồ Chí Minh tiếp cận dòng vốn, công nghệ, nhân lực và thị trường quốc tế.
Một hướng đi được bà Hường đề xuất là thành phố nghiên cứu thử nghiệm mô hình đồng sản xuất. Theo đó, các đoàn làm phim quốc tế có thể thực hiện một số công đoạn sản xuất tại Việt Nam thay vì phải triển khai toàn bộ dự án. Đây là cách tiếp cận phù hợp với thực tế khi nhiều đoàn phim quốc tế có nhu cầu đến Việt Nam chỉ để thực hiện một công đoạn trong quá trình sản xuất. Nếu cơ chế này được thử nghiệm và vận hành hiệu quả, TP Hồ Chí Minh có thể từng bước tham gia sâu hơn vào chuỗi sản xuất điện ảnh quốc tế.
TP Hồ Chí Minh đang hướng tới xây dựng hệ sinh thái công nghiệp văn hóa mang bản sắc riêng, đồng thời mở rộng hợp tác quốc tế, đưa văn hóa trở thành sức mạnh mềm của một đô thị sáng tạo và từng bước định vị thành phố là trung tâm sáng tạo, sự kiện văn hóa của khu vực Đông Nam Á.
