Chiều 17/10, tại Trung tâm Hội nghị Quốc tế Ariyana, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch TP Đà Nẵng tổ chức hội thảo “Phát triển du lịch Đô thị cổ Hội An - Di sản Văn hóa Thế giới trong kỷ nguyên mới”, với sự tham dự của gần 200 đại biểu, chuyên gia, nhà nghiên cứu và doanh nghiệp.
Trước sức ép gia tăng từ hoạt động du lịch, hội thảo đặt ra yêu cầu tìm kiếm mô hình phát triển mới, trong đó bảo tồn di sản, gìn giữ đời sống cư dân bản địa và nâng cao chất lượng trải nghiệm phải trở thành những ưu tiên hàng đầu.
Nghịch lý từ lượng khách tăng trưởng
Phát biểu khai mạc hội thảo, ông Tán Văn Vương, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch TP Đà Nẵng, thẳng thắn chỉ ra những thách thức lớn đối với du lịch Hội An hiện nay, gồm tình trạng quá tải cục bộ tại một số không gian di sản, nguy cơ thương mại hóa, sự suy giảm cư dân bản địa, áp lực môi trường và tác động của biến đổi khí hậu.
Những vấn đề này đòi hỏi Hội An phải đổi mới tư duy phát triển, chuyển từ chú trọng số lượng sang chất lượng, từ khai thác những giá trị di sản sẵn có sang bảo tồn, phát huy để di sản tiếp tục sống trong đời sống đương đại, tạo ra giá trị cho hôm nay và các thế hệ mai sau.
Báo cáo đề dẫn hội thảo, ông Phạm Phú Ngọc, Giám đốc Trung tâm Bảo tồn di sản văn hóa thế giới Hội An, cho biết khu vực bảo vệ di sản rộng 130ha, trong đó vùng lõi 30ha có 1.175 di tích. Đáng chú ý, hơn 80% số di tích thuộc sở hữu tư nhân và tập thể. Điều này cho thấy bảo tồn di sản không thể chỉ dựa vào nguồn lực Nhà nước mà cần sự tham gia, đồng hành của chủ di tích, cộng đồng dân cư và doanh nghiệp.
Hội An là một thương cảng cổ, nơi giao thoa văn hóa Việt Nam và thế giới; được UNESCO ghi danh Di sản Văn hóa Thế giới ngày 04/12/1999. Không chỉ là một quần thể kiến trúc, Hội An còn là một “di sản sống”, nơi các thế hệ cư dân tiếp tục gìn giữ nếp sống, nghề truyền thống và ký ức đô thị. Chính vì vậy, phát triển du lịch Hội An phải được nhìn nhận đồng thời từ góc độ bảo tồn di sản, quản trị đô thị, sinh kế cộng đồng và sức cạnh tranh, sức chứa của điểm đến.
Khu vực bảo vệ Di sản Văn hóa Thế giới Đô thị cổ Hội An rộng 130 ha, gồm 30 ha khu vực I và 100 ha khu vực II; riêng khu vực I tập trung 1.175 di tích. Hơn 80% di tích thuộc sở hữu tư nhân và tập thể. Điều này cho thấy bảo tồn Hội An không thể tách rời quyền lợi, trách nhiệm và đời sống hằng ngày của cư dân.
Những kết quả bảo tồn là đáng ghi nhận: Giai đoạn 2012-2025 đã đầu tư tu bổ, tôn tạo 26 công trình trong khu di sản cùng hằng trăm di tích tư nhân tự bỏ kinh phí ra sửa chữa, 49 công trình ngoài khu di sản và nhà nước hỗ trợ kinh phí cho hơn 150 di tích thuộc sở hữu tư nhân, tập thể.
Từ năm 2012 đến tháng 7/2026, khu phố cổ ghi nhận 19.200.000 lượt khách mua vé tham quan, doanh thu trên 2.000 tỷ đồng và cũng trong giai đoạn này du lịch Hội An được ghi nhận khoảng trên 85 danh hiệu và bình chọn cho Hội An, nhiều lần được xếp vào nhóm những điểm đến được yêu thích nhất, hấp dẫn nhất của châu Á và thế giới.
TS Phạm Thị Thanh Hường, đại diện Văn phòng UNESCO tại Việt Nam, cho biết năm 2023, khu phố cổ chỉ còn hơn 3.000 cư dân; khoảng 40% chủ nhà gốc Hội An đã chuyển ra nơi khác sinh sống. Năm 2024, chỉ khoảng 20-30% di tích còn có người ở. Nhiều ngôi nhà cổ chuyển đổi công năng thành cửa hàng, cơ sở lưu trú, khiến không gian sinh hoạt gia đình, thờ tự và nếp sống truyền thống dần bị thu hẹp.
Thực tế này cho thấy, nếu chỉ chú trọng gia tăng lượng khách và hoạt động kinh doanh, đô thị di sản có thể đứng trước nguy cơ mất đi chính sức sống văn hóa đã làm nên giá trị khác biệt. Bởi Hội An không chỉ có những mái nhà rêu phong, những con phố đèn lồng hay dòng sông Hoài thơ mộng, mà còn được tạo nên từ phong tục, nếp nhà, sinh hoạt cộng đồng và sự hiện diện của những thế hệ cư dân bản địa.
Từ giá trị nguyên bản đến những trải nghiệm mới
Từ góc độ quản lý di sản, TS Phạm Thị Thanh Hường đề xuất đưa chính sách nhà ở, cư trú vào trung tâm của công tác bảo tồn; tăng hỗ trợ tu bổ đối với các hộ trực tiếp sinh sống trong nhà cổ, đồng thời xây dựng cơ chế để nguồn thu từ du lịch quay trở lại phục vụ cộng đồng. Đây được xem là hướng tiếp cận quan trọng nhằm bảo đảm người dân không chỉ tham gia gìn giữ di sản mà còn được hưởng lợi thiết thực từ quá trình phát triển du lịch.
Năm 2024, Hội An đón khoảng 4,4 triệu lượt khách, nhưng chỉ có 1,78 triệu lượt mua vé tham quan, tương đương khoảng 40%. Năm 2025, lượng khách đến di sản ước đạt gần 5 triệu lượt, song doanh thu vé tham quan Hội An chỉ đạt 197,3 tỷ đồng, tương đương khoảng 0,34% tổng doanh thu dịch vụ lưu trú, ăn uống và lữ hành của TP Đà Nẵng (57.332 tỷ đồng).
Những con số này đặt ra một nghịch lý: lượng khách không ngừng gia tăng, nhưng nguồn thu trực tiếp từ tham quan di sản vẫn còn khiêm tốn so với quy mô hoạt động du lịch. Trong khi đó, cảnh quan, kiến trúc và không gian văn hóa làm nên sức hấp dẫn của Hội An lại đòi hỏi nguồn lực thường xuyên để bảo tồn, gìn giữ và phát huy giá trị.
Theo ông Tán Văn Vương, hội thảo được kỳ vọng tạo diễn đàn trao đổi đa chiều, thực chất giữa các nhà quản lý, chuyên gia, nhà nghiên cứu, doanh nghiệp và cộng đồng. Qua đó, các bên cùng đánh giá thực trạng, nhận diện cơ hội, thách thức và đề xuất những định hướng, giải pháp chiến lược nhằm nâng cao chất lượng, sức cạnh tranh và tính bền vững của du lịch Hội An trong giai đoạn mới.
Thời gian tới, Hội An định hướng tiếp tục đổi mới, đa dạng hóa sản phẩm trên nền tảng di sản, văn hóa, sinh thái và cộng đồng; mở rộng không gian trải nghiệm, kết nối khu phố cổ với các làng nghề, làng quê, vùng sinh thái và biển đảo. Những sản phẩm chuyên đề như “Dấu ấn Tuồng xưa”, tour đêm tại Nhà lao Hội An, tuyến tham quan “Về Cẩm Thanh - Nghe dừa kể chuyện” được kỳ vọng mang đến những góc tiếp cận mới, giúp du khách khám phá sâu hơn chiều dày lịch sử, văn hóa và đời sống bản địa.
Cùng với phát triển sản phẩm, việc tổ chức các sự kiện văn hóa, nghệ thuật và lễ hội cũng được chú trọng nhằm tạo thêm sức hút cho điểm đến. Các hoạt động như Lễ hội đèn lồng quốc tế, Liên hoan Hợp xướng quốc tế, Liên hoan nghệ thuật dân gian quốc tế, Lễ hội sông Cổ Cò, Lễ hội xuống đồng, Tết Trung thu cùng các lễ hội, nghi lễ dân gian truyền thống có thể góp phần làm phong phú lịch hoạt động du lịch, đồng thời tạo không gian để các giá trị văn hóa được thực hành và lan tỏa. Việc tổ chức cần gắn với bản sắc địa phương, bảo đảm chất lượng và tránh chạy theo số lượng sự kiện đơn thuần.
Trong lĩnh vực quản lý và phục vụ du khách, nghiên cứu khoa học và chuyển đổi số được xác định là những hướng đi quan trọng. Các giải pháp như số hóa 3D di tích, ứng dụng mã QR cung cấp thông tin đa ngôn ngữ, xây dựng bản đồ không gian sáng tạo và nghệ thuật, triển khai hệ thống bán vé tự động và nền tảng hỗ trợ trải nghiệm du lịch thông minh sẽ góp phần nâng cao khả năng tiếp cận thông tin, cải thiện chất lượng phục vụ và hỗ trợ quản lý dòng khách hiệu quả hơn.
Một hướng đi khác là phát triển kinh tế đêm theo chiều sâu, gắn hoạt động thương mại, ẩm thực, nghệ thuật, mua sắm và giải trí với giá trị văn hóa bản địa. Việc làm mới và mở rộng các không gian hoạt động về đêm không chỉ tạo thêm lựa chọn cho du khách mà còn mở ra cơ hội phát triển sinh kế, gia tăng nguồn thu cho doanh nghiệp và người dân. Tuy nhiên, quá trình này cần được tổ chức phù hợp với đặc thù đô thị di sản, hài hòa giữa nhu cầu trải nghiệm, hoạt động kinh doanh với yêu cầu bảo tồn cảnh quan, kiến trúc và đời sống cư dân.
Theo các chuyên gia, với nền tảng di sản độc đáo cùng định hướng đổi mới sản phẩm, mở rộng không gian trải nghiệm và nâng cao năng lực quản trị, Hội An có cơ hội tiếp tục khẳng định vị thế đô thị di sản giàu bản sắc, điểm đến văn hóa - du lịch hấp dẫn, xanh, sáng tạo và bền vững. Mục tiêu cuối cùng không chỉ là thu hút thêm du khách, mà còn tạo ra giá trị lâu dài từ di sản, để những giá trị ấy được gìn giữ, phát huy và trao truyền qua các thế hệ.
