Vấn đề dư lượng Cadimi đang trở thành rào cản lớn, ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng xuất khẩu và sức cạnh tranh của trái sầu riêng Việt Nam trên thị trường quốc tế. Những năm gần đây, diện tích trồng sầu riêng cả nước tăng mạnh, vượt xa mục tiêu quy hoạch ban đầu.
Tổng diện tích hiện đã vượt 150.000 ha, cao hơn gấp đôi so với kế hoạch đến năm 2030. Riêng vùng ĐBSCL, diện tích sầu riêng đạt khoảng 40.000 ha, tập trung nhiều ở các địa phương như Đồng Tháp, Vĩnh Long, TP Cần Thơ và đang tiếp tục mở rộng sang một số tỉnh khác.
Tốc độ phát triển "nóng" cũng kéo theo nhiều hệ lụy, không ít vùng trồng mới chưa nằm trong quy hoạch, thiếu nền tảng kỹ thuật, trong khi nông dân chưa được trang bị đầy đủ kiến thức về đặc điểm đất đai, dinh dưỡng và quy trình canh tác bền vững.
Khảo sát của các nhà khoa học thuộc Trường Nông nghiệp (Đại học Cần Thơ), nhiều vườn sầu riêng tại ĐBSCL đang có dấu hiệu suy giảm chất lượng đất. Một số khu vực canh tác lâu năm, đặc biệt những vườn trên 15 năm tuổi, xuất hiện tình trạng đất bị suy thoái nghiêm trọng.
Kết quả phân tích cho thấy độ pH đất thấp, chỉ dao động từ 4-5; lượng chất hữu cơ trong đất còn hạn chế, khoảng 2-4%. Bên cạnh đó, nhiều khu vực thiếu hụt các dưỡng chất quan trọng như đạm, kali và một số nguyên tố vi lượng cần thiết cho cây trồng.
Không chỉ mất cân bằng dinh dưỡng, hệ sinh thái đất cũng bị ảnh hưởng khi lượng vi sinh vật có lợi giảm, hoạt động enzyme trong đất suy yếu. Đáng chú ý, một số vùng trồng còn ghi nhận sự tích tụ các chất độc hại do sử dụng quá nhiều thuốc bảo vệ thực vật hóa học, chất kích thích ra hoa và tồn dư kim loại nặng như Asen, Cadimi, Chì.
Trong bối cảnh đó, trái sầu riêng vùng ĐBSCL liên tục gặp khó khăn khi bước vào vụ thu hoạch. Giá giảm không chỉ do nguồn cung tăng mà còn liên quan đến việc nhiều sản phẩm chưa đáp ứng đầy đủ các yêu cầu kỹ thuật từ thị trường xuất khẩu.
Bà Nguyễn Hồng Trâm Tuyên, Phó Giám đốc Công ty TNHH Xuất nhập khẩu trái cây Diễm Phúc (tỉnh Đồng Tháp), cho rằng ngoài yếu tố cung - cầu, vấn đề quan trọng là chất lượng sầu riêng chưa đồng đều, đặc biệt là tình trạng nhiễm chất vàng O và dư lượng Cadimi trong một số mẫu kiểm tra.
Số lượng mẫu sầu riêng vùng ĐBSCL phát hiện nhiễm Cadimi ở mức đáng lưu ý, trong khi khu vực miền Đông có tỷ lệ thấp hơn và Tây Nguyên gần như chưa ghi nhận. Dù chất lượng trái sầu riêng vùng ĐBSCL được đánh giá có thể cạnh tranh với sản phẩm của Thái Lan, nhưng nếu không xử lý triệt để vấn đề Cadimi, toàn bộ chuỗi ngành hàng có nguy cơ bị ảnh hưởng lâu dài.
Ông Võ Tấn Lợi, Chủ tịch Hiệp hội sầu riêng tỉnh Đồng Tháp, nhận định nguyên nhân khiến sầu riêng khó tiếp cận thị trường Trung Quốc một phần đến từ tình trạng Cadimi vượt ngưỡng. Tồn dư này có thể liên quan đến quá trình sử dụng phân bón, nhất là phân lân, trong thời gian dài. Dù nhiều đơn vị chuyên môn đã triển khai nghiên cứu, thử nghiệm các giải pháp giảm Cadimi trong đất nhưng việc xử lý vẫn gặp nhiều khó khăn do đặc tính phức tạp của môi trường canh tác.
Ông Nguyễn Trọng Bình, chủ vườn trồng sầu riêng tại xã Tân Phú (tỉnh Đồng Tháp), cho rằng nông dân rất cần được hỗ trợ trực tiếp từ ngành chức năng. Cơ quan chuyên môn cần xuống tận vườn hướng dẫn cụ thể, giúp người dân nhận diện loại phân bón, vật tư nông nghiệp an toàn và xây dựng quy trình cải tạo đất phù hợp.
Theo các chuyên gia, để nâng cao chất lượng sầu riêng, việc thay đổi tập quán sản xuất là yêu cầu cấp thiết. TS Trần Hữu Phúc, Khoa Khoa học cây trồng, Đại học Cần Thơ, cho biết tình trạng bón phân theo kinh nghiệm, sử dụng nhiều phân vô cơ nhưng thiếu phân hữu cơ đã khiến đất bị ảnh hưởng.
Giải pháp trước mắt là kiểm soát chặt nguồn vật tư đầu vào, không tiếp tục đưa thêm các loại phân bón có nguy cơ chứa Cadimi vào đất, đồng thời sử dụng phân bón đúng liều lượng và theo nhu cầu thực tế của cây. Cơ quan quản lý và doanh nghiệp cần xây dựng chương trình kiểm soát Cadimi trong đất, tổ chức tập huấn thường xuyên, đồng thời công bố danh mục vật tư, phân bón an toàn để người dân lựa chọn.
Theo bà Phạm Thị Minh Hiếu, Chi Cục trưởng Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật TP Cần Thơ, địa phương sẽ tăng cường kiểm soát các vùng trồng thông qua việc kiểm tra định kỳ, đột xuất, lấy mẫu ngẫu nhiên tại thực địa trước thời điểm thu hoạch nhằm bảo đảm chất lượng.
Tại Đồng Tháp, gần một nửa diện tích sầu riêng đã được cấp mã số vùng trồng. Tỉnh đang đẩy mạnh chuẩn hóa quy trình sản xuất, xây dựng cơ sở dữ liệu vùng trồng và tăng cường truy xuất nguồn gốc. Việc kiểm soát Cadimi không thể chỉ dừng ở biện pháp xử lý trước mắt mà cần được thực hiện đồng bộ từ khâu cải tạo đất, lựa chọn vật tư, chăm sóc đến kiểm soát sau thu hoạch.
Ngành hàng cần thay đổi cách sản xuất theo hướng kiểm soát chặt chẽ chất lượng ngay từ vùng trồng. Nhà vườn không nên chạy theo việc mở rộng diện tích mà bỏ qua việc cải tạo đất, lựa chọn phân bón và vật tư an toàn. Còn cơ quan chuyên môn tăng cường hướng dẫn kỹ thuật, xây dựng quy trình kiểm soát Cadimi cho nông dân.
