Việc các địa phương đua nhau làm thủy điện bất chấp các cảnh báo tiêu cực đã dẫn đến tình trạng phát triển thủy điện quá nóng và vội vàng, “loạn” quy hoạch. Thủy điện nhỏ vẫn cần thiết tại các vùng sâu, vùng xa, nơi không có lưới điện quốc gia, song phát triển thủy điện nhỏ cần các bước đi thận trọng.
Bài 1: Thủy điện vừa và nhỏ đang phải trả giá
Gần 1.100 dự án thủy điện trong qui hoạch cho thấy Việt Nam đang phát triển thủy điện quá nóng và vội vàng. Sự cố Sông Tranh 2 hay Đắk Rông 3 chỉ là những tín hiệu đầu tiên cho thấy sự trả giá cho những quyết tâm làm thủy điện bằng mọi giá. Đó là chưa kể đến những sự cố khác mà thông tin bị ém nhẹm hay những lỗ hổng trong cấp phép đầu tư, thẩm định dự án còn chưa bị phát hiện.
Bài học từ sự cố Sông Tranh 2, Đắk Rông 3
Ở Việt Nam, sự cố về đập chủ yếu xảy ra với thủy điện nhỏ (được hiểu là công trình có công suất dưới 30MW hoặc có chiều cao thân đập dưới 15m). Năm 2010, hàng ngàn người dân huyện Hương Khê – Hà Tĩnh đã phải sống trong tâm trạng hoảng loạn khi một cơn lũ bất ngờ làm tràn đập Hố Hô – con đập được xây dựng trên sông Ngàn Sâu, khiến chỉ trong phút chốc cả Nhà máy thủy điện Hố Hô bị san phẳng. Đây là công trình do tư nhân quản lí, vì lợi nhuận, chủ đầu tư đã tiến hành tích nước ngay trong mùa lũ. Khi lũ lớn ở thượng nguồn về quá nhanh, cửa van thoát nước của đập đã không thể kéo lên khiến nước bị tràn qua đập. Lũ đã cuốn trôi 1 máy biến áp 35KV có dung lượng 7,5 MW, toàn bộ thiết bị như turbin, máy phát đều bị ngấm nước. Ước tính thiệt hại khoảng gần 20 tỉ đồng.
Sông Tranh 2 có công suất lắp máy 190MW, thuộc công trình lớn. Chỉ sau thời gian ngắn tích nước phát điện, hàng loạt trận động đất kích thích đã xảy ra khiến đập xuất hiện các vết nứt, thấm nước qua thân đập. Đập được xây dựng bằng công nghệ bê tông đầm lăn, về nguyên tắc, không cho phép thấm nước. Mặc dù sau đó chủ đầu tư đã tiến hành gia cố, vá víu xong Sông Tranh 2 vẫn bị coi là cái đập “đầy khuyết tật”. Lãnh đạo EVN và Bộ Công Thương vội vàng xin tích nước để vận hành nhà máy trở lại nhằm tránh thiệt hại kinh tế. Động đất kích thích lại gia tăng mạnh cả về cường độ và tần suất. Lúc này, các chuyên gia mới thừa nhận, địa điểm xây dựng nhà máy là sai lầm và việc quy trách nhiệm cho ai lúc này cũng đã là quá muộn. Đập được xây dựng trong khu vực có đới đứt gãy Hưng Nhượng – Tà Vi đã hoạt động từ lâu, có khả năng phát sinh động đất trung bình.
Về nguyên tắc, mỗi công trình thủy điện sau khi tích nước đều phát sinh động đất kích thích do gia tăng áp suất lòng hồ. Tuy nhiên, hiện tượng này sẽ giảm dần theo thời gian. Điểm khác thường của Sông Tranh 2 là diễn biến động đất ngày càng gia tăng cả về cường độ và tần suất, nghĩa là trái với qui luật thường thấy. Thứ trưởng Bộ Khoa học – Công nghệ Nghiêm Vũ Khải cũng cho rằng, động đất ở Sông Tranh 2 có yếu tố bất thường, không đơn giản chỉ là động đất kích thích mà có thể là do cấu tạo địa chất tại khu vực đang có những biến động phức tạp.
Đắk Rông 3 (đầu tư hơn 200 tỷ đồng) vỡ đập chỉ sau 15 ngày hòa lưới điện quốc gia, ước tính thiệt hại 20 tỷ đồng. Chủ đầu tư là Công ty cổ phần Thủy điện Trường Sơn cho rằng đập vỡ khi tích nước chạy thử trong lúc công trình đang thi công dang dở, lũ đầu nguồn về nhanh. Mọi thông tin về sự cố đập được ém nhẹm.
Gần một tuần sau khi đập vỡ, chủ đầu tư mới chịu thừa nhận sự cố. Lãnh đạo UBND huyện Đắk Rông (Quảng Trị) cũng hoàn toàn không hay biết cho tới khi vụ việc vỡ lở. Chính quyền địa phương cho rằng chủ đầu tư đã báo cáo không trung thực về sự cố và làm sai qui định khi chưa đền bù, di dân khỏi lòng hồ đã tiến hành tích nước phát điện.
Về phía chủ đầu tư lại cho rằng, công ty đã có văn bản gửi Sở Công Thương xin được tích nước chạy thử nhưng không thấy đơn vị này cử đoàn công tác xuống kiểm tra, vì chờ đợi lâu quá nên tự ý tích nước. Tuy nhiên, do tích nước đúng vào cao điểm mùa lũ nên xảy ra vỡ đập.
Nếu như sự cố Sông Tranh 2, Đắk Rông 3 chưa gây thiệt hại về người thì sự cố sập hầm thủy điện Nậm Pông (Nghệ An) ngày 19/8/2012 đang trong quá trình thi công đã làm 2 người chết, 5 người bị thương.
Hàng ngàn hộ dân vùng hạ lưu thủy điện Sông Tranh 2 sống trong tâm trạng hoang mang bởi “chuỗi động đất” kể từ sau khi đập tích nước.
Loạn xạ quy hoạch, còn nhiều nguy cơ ẩn giấu Theo Bộ trưởng Bộ Công Thương Vũ Huy Hoàng trả lời trước Quốc hội vào tháng 6 năm nay: Tổng số các dự án thủy điện trong quy hoạch là 1.097 dự án, trong đó chỉ có 107 dự án vừa và lớn trên dòng chính các sông và 990 dự án thủy điện nhỏ. Có thể thấy, chỉ có chưa đầy 10% (chính xác là 9,75%) các dự án là quy mô lớn, còn hơn 90% còn lại là thủy điện nhỏ. Theo các thông tin chúng tôi có được thì đến thời điểm này hầu như đã hết các dự án có công suất trên 100MW, chỉ còn các dự án với công suất dưới 30MW. Các dự án thủy điện đang có công suất ngày một nhỏ đi, nên dù số lượng còn nhiều (xấp xỉ 900 dự án), nhưng tương lai đóng góp không bao nhiêu vào lưới điện quốc gia.
Đóng góp không nhiều về điện năng, nhưng những công trình thủy điện nhỏ này lại là một ẩn họa lớn về an toàn nếu như không có những biện pháp quản lý chặt chẽ. Và trên thực tế, công tác quy hoạch có rất nhiều vấn đề cần bàn. Theo Bộ Công Thương, cơ quan này phê duyệt quy hoạch toàn quốc, UBND các tỉnh phê duyệt quy hoạch thuỷ điện nhỏ của tỉnh sau khi có thoả thuận với Bộ Công Thương. Sự bùng nổ của các dự án thuỷ điện vừa và nhỏ, thậm chí rất nhỏ do địa phương cấp phép đã nằm ngoài “tầm với” của bộ.
Qua kiểm tra một số dự án thủy điện tại địa phương, chính Bộ Công Thương cũng cho rằng việc tồn tại quá nhiều dự án với mật độ dày đặc là có sự sơ hở của chính quyền các địa phương trong việc cấp phép. Việc thẩm định quy hoạch và thiết kế cơ sở các dự án được tỉnh giao cho Sở Công Thương, trong khi các sở này vừa thiếu, lại vừa yếu về năng lực chuyên môn. Việc thiếu năng lực này có thể dẫn đến hàng loạt các hệ lụy khó có thể lường trước được.
| Theo Quyết định số 3454/QĐ-BCN được ban hành ngày 18/10/2005 của Bộ Công nghiệp về phê duyệt Quy hoạch thủy điện nhỏ toàn quốc thì thủy điện nhỏ là các công trình có công suất từ 1MW đến 30MW. Tại quyết định này, tổng số các dự án được phê duyệt chỉ là 239, với tổng công suất là 1520,67MW. |
| Mới có 22/66 đập đến hạn hoàn thành kiểm định Theo tin từ Bộ Công Thương: Qua báo cáo của các Sở Công Thương, đến hết tháng 10, trong 66 đập thủy điện đến kỳ kiểm định mới chỉ có 22 đập đã kiểm định xong. Kết quả cho thấy các đập đều an toàn. 7 thủy điện khác đang kiểm định. 37 đập còn lại chưa kiểm định, trong đó có 7 công trình có công suất trên 30MW và 30 công trình nhỏ hơn 30MW. Qua trao đổi mới đây nhất với Báo CAND, Bộ Công Thương cho biết tính đến hết tháng 10-2012, trên địa bàn cả nước có 239 đập thủy điện đang vận hành và có 217 đập đang được xây dựng. Loại khỏi quy hoạch 107 dự án thủy điện nhỏ Theo thông tin mới nhất chúng tôi có được, qua kiến nghị của các địa phương, Bộ Công Thương đã thống nhất loại 107 dự án thủy điện nhỏ khỏi quy hoạch do không đảm bảo hiệu quả đầu tư, ảnh hưởng tiêu cực đối với môi trường - xã hội, không phù hợp với các quy hoạch... Thêm vào đó, Bộ Công Thương cũng cho biết sẽ chủ động kiến nghị Thủ tướng và trao đổi với các địa phương đề nghị loại bỏ một số dự án khác đã có quy hoạch nhưng chưa có nhà đầu tư đăng ký do hiệu quả thấp, tập trung vào các dự án siêu nhỏ (dưới 3MW). Quảng Nam: Thêm nhiều trận động đất gây rung lắc tại vùng thủy điện Sông Tranh 2 Rạng sáng 11/11, tại vùng thủy điện Sông Tranh 2, huyện Bắc Trà My, Quảng Nam, tiếp tục xảy ra 3 trận động đất làm rung chuyển mặt đất; hầu hết các khu vực lân cận đều nghe thấy tiếng nổ và cảm nhận rung lắc nhà cửa và vật kiến trúc. Theo ông Nguyễn Xuân Hóa, trú tại thôn 6, xã Trà Tân, ngay dưới chân đập thủy điện Sông Tranh 2 thì trận động đất lúc 2h32’, có cường độ mạnh nhất, có tiếng nổ và gây rung lắc kéo dài khoảng 5 giây, khiến nhiều người đang ngủ phải bật dậy, hoảng loạn chạy ra khỏi nhà. Theo TS Nguyễn Xuân Anh - Viện trưởng Viện Vật lý địa cầu, máy đo địa chấn tại Trạm đầu tiên lắp đặt dưới chân đập thủy điện này đã kết nối được tín hiệu Internet và đang hoạt động. Trong những ngày qua, máy này đã ghi nhận được toàn bộ các trận động đất tại khu vực thủy điện Sông Tranh 2. Song do cường độ nhỏ, Viện không đăng tải công bố trên website của Viện và Trung tâm Báo tin động đất sóng thần vì theo quy chế công bố là động đất có cường độ lớn hơn hoặc bằng 3,5 độ richter mới công bố. (Bình Minh) |
