Sửa đổi, bổ sung quy định về bồi thường nhà nước, đáp ứng yêu cầu của tình hình mới

Chế định bồi thường nhà nước được ra đời nhằm thực hiện mục tiêu quan trọng trong công cuộc xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Đó là bảo đảm và bảo vệ công lý, quyền con người, quyền công dân. Ở Việt Nam, chế định TNBTCNN đã được hình thành từ rất sớm và được thể hiện xuyên suốt thông qua các bản Hiến pháp.

Thể chế hóa các quy định của Hiến pháp năm 2013, Luật TNBTCNN năm 2017 được ban hành và triển khai thực hiện đã tiếp tục là một công cụ pháp lý quan trọng góp phần đáng kể vào việc bảo đảm các quyền, lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức bị thiệt hại, góp phần nâng cao nhận thức pháp luật của đội ngũ cán bộ, công chức và người dân, doanh nghiệp, tác động lớn đến việc phòng ngừa hành vi vi phạm pháp luật của người thi hành công vụ trong thực thi chức trách, nhiệm vụ, góp phần nâng cao chất lượng, hiệu quả trong thi hành công vụ.

Kết quả tổ chức thi hành Luật TNBTCNN năm 2017 đã khẳng định trách nhiệm của Nhà nước với Nhân dân, giúp củng cố niềm tin của nhân dân vào chính sách, pháp luật của Đảng và Nhà nước.

Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả đã đạt được, qua thực tiễn triển khai thi hành, một số quy định của Luật TNBTCNN đã bộc lộ những hạn chế, vướng mắc, một số quy định không còn phù hợp.

Cụ thể, quy định về phạm vi TNBTCNN theo phương pháp liệt kê các trường hợp cụ thể (từ Điều 17 đến Điều 21) dẫn tới hiện nay có nhiều nội dung chưa phù hợp với sự thay đổi của hệ thống pháp luật cũng như những chủ trương, định hướng mới trong thực hiện quyền con người, quyền công dân.

Tại mục 1.3 Điều 5 Quy định số 231-QĐ/TW đã quy định người đấu tranh chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực có quyền “Được bồi thường theo quy định của pháp luật về Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước khi cơ quan có thẩm quyền không áp dụng biện pháp bảo vệ hoặc áp dụng không kịp thời gây thiệt hại về tính mạng, sức khoẻ, tài sản, tinh thần của người đấu tranh chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực hoặc người thân”. Tuy nhiên, Luật TNBTCNN năm 2017 chưa quy định việc bồi thường đối với những trường hợp này.

Một số luật được ban hành sau khi Luật TNBTCNN năm 2017 có hiệu lực thi hành đã quy định khác với Luật này về phạm vi TNBTCNN dẫn đến sự chưa thống nhất, đồng bộ trong hệ thống pháp luật. Như Luật Tố cáo, Luật Quản lý thuế đã xác định phạm vi TNBTCNN tại các luật này khác với quy định trong Luật TNBTCNN năm 2017. Một số hành vi trái pháp luật của người thi hành công vụ mặc dù thuộc phạm vi TNBTCNN trong quản lý hành chính nhưng chưa được quy định trong Luật TNBTCNN ảnh hưởng đến quyền, lợi ích hợp pháp của người bị thiệt hại.

Bên cạnh đó, một số quy định về cơ quan giải quyết bồi thường không còn phù hợp với tổ chức bộ máy nhà nước sau sắp xếp lại. Đồng thời, yêu cầu thể chế hóa Quy định số 231-QĐ/TW đòi hỏi phải bổ sung quy định về việc các cơ quan có thẩm quyền áp dụng các biện pháp bảo vệ người đấu tranh chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực và người thân của họ là cơ quan giải quyết bồi thường (khi không thực hiện hoặc thực hiện không đúng, không kịp thời các biện pháp bảo vệ).

Quy định về trình tự, thủ tục giải quyết yêu cầu bồi thường chưa đáp ứng được yêu cầu cải cách, đơn giản hóa thủ tục hành chính, còn quy định nhiều loại giấy tờ, tài liệu trong quá trình yêu cầu bồi thường và không còn phù hợp với chủ trương ứng dụng công nghệ số, dữ liệu số hiện nay.

Ngoài ra, Luật TNBTCNN hiện hành quy định cơ quan giải quyết bồi thường chỉ ra quyết định giải quyết bồi thường trong trường hợp thương lượng thành. Đối với nội dung thương lượng không thành, người yêu cầu bồi thường buộc phải khởi kiện ra tòa án để tiếp tục yêu cầu giải quyết việc bồi thường.

Quy định này chưa thể hiện rõ trách nhiệm của cơ quan giải quyết yêu cầu bồi thường khi thương lượng không thành (không ra quyết định giải quyết bồi thường nhưng cũng không ban hành văn bản để chấm dứt hoặc đình chỉ việc giải quyết tại cơ quan này). Đồng thời chưa tạo ra cơ chế để người yêu cầu bồi thường có thể chấp nhận mức bồi thường đã được đề nghị trong quá trình thương lượng trước đó mà không cần khởi kiện ra tòa án

Quy định về kinh phí bồi thường chưa phù hợp với quy định của Luật Ngân sách nhà nước. Đồng thời, hiện nay Luật mới chỉ quy định nguồn kinh phí để chi trả tiền bồi thường cho người bị thiệt hại mà chưa có quy định về kinh phí cho việc thực hiện công tác bồi thường nhà nước nói chung, dẫn đến kinh phí cấp cho các cơ quan để thực hiện công tác bồi thường nhà nước là rất ít, thậm chí là không có. Trong khi mục tiêu của công tác bồi thường nhà nước nhằm hướng đến phòng ngừa phát sinh các sai phạm dẫn đến bồi thường nhà nước;

Một số quy định về trách nhiệm hoàn trả của người thi hành công vụ gây thiệt hại trong Luật còn chưa đáp ứng được yêu cầu của thực tiễn phát sinh. Luật TNBTCNN chưa quy định về xác định trách nhiệm hoàn trả trong trường hợp người thi hành công vụ gây thiệt hại khi thực hiện đề xuất về đổi mới, sáng tạo được cơ quan có thẩm quyền cho phép và được cấp có thẩm quyền xác định đã thực hiện đúng chủ trương, có động cơ trong sáng, vì lợi ích chung.

Đồng thời, chưa quy định về các trường hợp được miễn hoàn trả khi người có trách nhiệm hoàn trả gây thiệt hại do lỗi vô ý thuộc trường hợp mắc bệnh hiểm nghèo có xác nhận của cơ sở khám bệnh, chữa bệnh theo quy định của pháp luật hoặc lâm vào hoàn cảnh kinh tế đặc biệt khó khăn kéo dài do thiên tai, hỏa hoạn, tai nạn hoặc lập công lớn được người, cơ quan có thẩm quyền xác nhận.

Chính vì vậy, việc sửa đổi, bổ sung các quy định của Luật TNBTCNN năm 2017 là hết sức cần thiết nhằm đáp ứng yêu cầu tình hình mới.