Ông Lê Như Tiến – Phó Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa, Giáo dục Thanh niên, Thiếu niên và Nhi đồng của Quốc hội, đại biểu Quốc hội tỉnh Quảng Trị: Nhân dân bức xúc trước các sự cố thủy điện
PV: Thưa ông, trước sự cố vỡ đập của thủy điện Đăkrông 3, các cử tri của Quảng Trị có những tâm tư gì?
Ông Lê Như Tiến (LNT): Khi sự cố xảy ra, cử tri tại tỉnh Quảng Trị đều bày tỏ sự lo lắng, nhiều ý kiến rất gay gắt, bức xúc. Vì của cải và tính mạng của họ đang nằm treo lơ lửng dưới hạ du, nếu vỡ đập thì không biết điều gì sẽ xảy ra? May mà Đăkrông 3 mới chỉ tích nước ở mức thấp và chỉ vỡ tường chắn tạm, bà con đã kịp thời đi sơ tán, không thiệt hại về người, nếu không thì tác hại biết nhường nào.
PV: Nhiều sự cố về thủy điện đã xảy ra trong thời gian qua. Với tư cách là người đại diện cho nhân dân, ông có quan điểm thế nào về vấn đề này?
Ông LNT: Theo tôi, phải rà soát lại toàn bộ quy hoạch hệ thống thủy điện vừa và nhỏ, nếu như nó không mang lại lợi ích về kinh tế, xã hội, nông nghiệp, quốc phòng, an ninh, môi trường và giữ được rừng thì kiên quyết dừng ngay. Chỉ riêng ở miền Trung và Tây Nguyên thôi đã có đến 230 dự án thủy điện, tràn lan thủy điện. Trong số này có 38 dự án đã bị dừng, còn hơn 90 dự án đang triển khai. Hơn 90 dự án tưởng là nhiều, nhưng công suất chỉ có hơn 500 MW, mỗi dự án chỉ có công suất 5 MW đến dưới 30 MW. Quá nhỏ! Đóng góp được bao nhiêu cho hệ thống điện Quốc gia? Chỉ một nhà máy nhiệt điện Cà Mau đã có công suất 750 MW, 90 nhà máy, mất đi hàng nghìn ha rừng mới có 500 MW. Thế là lỗ to rồi. Vậy thì tại sao lại cho làm?
PV: Qua khảo sát thực tế, ông đánh giá thế nào về lợi – hại của thủy điện?
Ông LNT: Tôi lấy ví dụ đơn giản thế này thôi, dự án thủy điện Krông Kmar thuộc huyện Krông Bông (Đắk Lắk) chỉ có 12 MW mà phải phá 110ha rừng quốc gia Cư Yang Sin. Mỗi một MW thủy điện thì phải lấy đi ít nhất 10ha rừng. Bên cạnh đó còn phải san phẳng nhiều hơn thế đất và rừng khác để làm đường lên thượng nguồn, vận chuyển thiết bị máy móc. Mà đây phần lớn là rừng nguyên sinh, rừng phòng hộ, rừng đầu nguồn, phá đi hệ sinh thái phải đến hàng nghìn, hàng triệu năm mới hình thành được. Thế thì bảo lợi ở đâu? Hậu quả nhỡn tiền là lũ lụt, vỡ đập và lũ quét, sạt lở đe dọa người dân. Rồi hàng trăm nghìn m3 gỗ, lâm sản, sinh vật quý nhiều nghìn năm mới tạo nên được cũng mất đi. Hiệu quả kinh tế đã thấp, hậu quả xã hội, hậu quả môi trường còn lớn hơn. Nhiều địa phương cứ cấp phép tràn lan, cán bộ được “lót tay” để cấp phép. Tiền đã đút túi, tác hại ở đâu thì không ai biết.
PV: Về vấn đề an toàn đập, hiện nay có rất nhiều ý kiến về các bất cập trong quản lý. Ông nghĩ sao về điều này?
Ông LNT: An toàn phải là số một, phải quan tâm nhiều nhất đến vấn đề này. Hậu quả của vỡ đập không một cá nhân, tổ chức nào gánh được. Đó là tính mạng và tài sản của nhiều nghìn người. Phải xây dựng những bộ quy chuẩn “chuẩn” hơn, và rà soát lại những quy định đã ban hành. Tại sao làm Sông Tranh 2 cũng theo những quy chuẩn nhất định nhưng lại thấm nước như thế, lại gây động đất như thế? Phải chấm dứt việc khoán trắng cho chủ đầu tư, không ai kiểm tra kiểm soát gì. Giao cho địa phương, giao cho chủ công trình làm, nhưng bên cạnh đó phải có sự thẩm định, kiểm tra, giám sát của các cơ quan chức năng Nhà nước đối với các công trình thủy điện. Chúng ta đã có cả một hội đồng thẩm định, hội đồng nghiệm thu của Nhà nước. Nếu phó mặc cho chủ đầu tư, cho địa phương, trong khi họ lại thiếu những nguồn lực để thẩm tra, thẩm định thì rõ ràng đó là một khoảng trống mà chúng ta đã lãng quên.
PV: Với sự cố đập Sông Tranh 2 vừa qua có thể thấy, mỗi cơ quan nhà nước “dính” trách nhiệm vào một chút, nhưng lại không có ai chịu trách nhiệm chính?
Ông LNT: Tôi cho rằng trước hết là Chính phủ, rồi đến Bộ Công Thương với tư cách là cơ quan được Quốc hội và Chính phủ giao nhiệm vụ quản lý nhà nước trong lĩnh vực điện năng phải chịu trách nhiệm chính về vấn đề này. Dù công trình có ở đâu thì cũng vẫn phải có một cơ quan đứng ra làm đầu mối, thẩm định lại tất cả xem an toàn ra sao thì mới cho vận hành, mới cho tích nước. Đây là một kẽ hở của một số văn bản quy phạm pháp luật. Cái chúng ta yếu nhất chính là sự phối hợp giữa các cơ quan quản lý nhà nước, thiếu đi chất keo kết dính. Di dân tái định cư là một cơ quan lo; nguồn nước tưới cho nông nghiệp là một cơ quan; vấn đề môi trường một cơ quan, công nghệ một cơ quan, thi công đập lại một cơ quan khác... Chúng ta cần có một cơ quan đóng vai trò một “nhạc trưởng” chỉ huy “dàn nhạc” thủy điện.
| TS Mai Thanh Dung – Cục trưởng Cục Thẩm định và Đánh giá tác động môi trường (Bộ Tài nguyên và Môi trường): Nhiều dự án “trốn” làm báo cáo đánh giá tác động môi trường. “Hầu hết các thủy điện vừa và nhỏ đều do các địa phương thẩm định, phê duyệt báo cáo đánh giá tác động môi trường (ĐTM) hoặc cấp giấy xác nhận bản cam kết bảo vệ môi trường (CBM) - là hình thức đơn giản của ĐTM. Bộ Tài nguyên và Môi trường chỉ thẩm định những dự án có quy mô lớn hoặc chiếm dụng nhiều diện tích đất rừng. Theo Nghị định số 80/2006/NĐ-CP, Bộ Tài nguyên và Môi trường có trách nhiệm thẩm định, phê duyệt báo cáo ĐTM của các dự án thủy điện có dung tích hồ chứa từ 100.000.000m3 trở lên hoặc phải chuyển đổi mục đích sử dụng đất rừng tự nhiên từ 200ha trở lên hoặc hoặc có sử dụng đất của khu bảo tồn thiên nhiên, vườn quốc gia, khu di tích lịch sử - văn hoá, khu di sản thế giới, khu dự trữ sinh quyển, khu danh lam thắng cảnh đã được xếp hạng. Sau đó (kể từ ngày 5/6/2011 – thời điểm Nghị định 29/2011/NĐ-CP có hiệu lực), Chính phủ giao trách nhiệm cho Bộ Tài nguyên và Môi trường thẩm định, phê duyệt báo cáo ĐTM đối với các dự án thủy điện có dung tích hồ chứa từ 100.000.000m3 nước trở lên hoặc có yêu cầu chuyển đổi mục đích sử dụng đất rừng phòng hộ đầu nguồn, rừng đặc dụng từ 20ha trở lên hoặc các loại rừng tự nhiên khác từ 100ha trở lên hoặc có sử dụng đất của khu bảo tồn thiên nhiên, vườn quốc gia, khu di tích lịch sử - văn hoá, khu di sản thế giới, khu dự trữ sinh quyển, khu danh lam thắng cảnh đã được xếp hạng hoặc có sử dụng đất lúa 2 vụ từ 20ha trở lên. Thông qua công tác thẩm định báo cáo ĐTM, hầu hết các dự án thủy điện đều bị yêu cầu bổ sung các biện pháp giảm thiểu tác động đến môi trường, thậm chí có một số trường hợp đã bị thay đổi địa điểm, giảm quy mô để hạn chế tác động đến môi trường, cá biệt có dự án đã bị từ chối vì ảnh hưởng môi trường tự nhiên, xã hội quá lớn. Hầu hết các dự án thủy điện lớn đều được Bộ Tài nguyên và Môi trường thẩm định, phê duyệt báo cáo ĐTM trước năm 2008, đến nay đã có nhiều dự án đi vào hoạt động. Từ năm 2011 đến nay, Bộ Tài nguyên và Môi trường chỉ nhận được hồ sơ đề nghị thẩm định báo cáo ĐTM của 3 dự án thủy điện là Nậm Xây Nọi (Lào Cai), Nậm Hóa (Sơn La – Điện Biên), Bắc Mê (Lạng Sơn) và đã phê duyệt báo cáo ĐTM của các dự án này. Trong những năm gần đây, nhiều dự án thủy điện nhỏ được các địa phương cấp giấy chứng nhận đầu tư, trong số đó cũng có một số dự án đã “trốn” ĐTM hoặc CBM, nay buộc phải lập đề án bảo vệ môi trường trình các cơ quan quản lý môi trường để thẩm định, phê duyệt theo phân cấp của Chính phủ. |
| TS Đào Trọng Tứ: Không nên "tư nhân hóa" thủy điện Việt Nam phát triển thủy điện quá nóng và vội vàng. 40 năm trước, phát triển thủy điện rất khác bây giờ. Tôi có cảm giác việc kí duyệt rất đơn giản, cứ nơi nào có dòng sông là chặn dòng xây thủy điện. Tôi thấy đau lòng, bởi chính tôi cũng đã đi khảo sát quy hoạch, những chỗ tôi vạch ra người ta đều xây thủy điện hết. Hiện nay không còn dòng sông nào còn nguyên vẹn. Thời điểm trước, Việt Nam thiếu điện, EVN sẵn sàng mua điện từ mọi nguồn, vậy là nảy sinh tình trạng khắp nơi chạy giấy phép làm thủy điện. Tư nhân cũng có thể mua máy móc, thiết bị Trung Quốc giá rẻ, xây đập nhỏ, mỗi ngày kiếm vài trăm triệu. Sau đó thủy điện nhỏ rơi vào cảnh không bán điện được cho ai, nhà đầu tư bị lỗ. Thủy điện nhỏ vẫn cần thiết cho những vùng sâu vùng xa, nơi không có lưới điện quốc gia, nhưng cần thận trọng. Thủy điện không thể xã hội hóa, tư nhân hóa, vì nó rất nguy hiểm, rủi ro nhiều, kĩ thuật phức tạp. Nhà nước phải tổ chức đấu thầu làm báo cáo đánh giá tác động môi trường (ĐTM), tiền do chủ đầu tư bỏ ra. Tôi không ủng hộ thuỷ điện. Thủy điện không mang lại lợi ích nhiều như người ta ảo tưởng. Ai là người được hưởng lợi nhiều nhất từ thủy điện? Chính là chủ đầu tư, họ được vay tiền ngân hàng ưu đãi, chi phí mua tài nguyên rất rẻ, còn việc hoàn trả rừng chỉ là bánh vẽ không tưởng. |
