Giao tiếp ở nơi hiểm trở, không nhìn thấy nhau
Phong cảnh nơi đây khá khác thường so với tiêu chuẩn Thổ Nhĩ Kỳ, và cư dân ở đây cũng được những người Thổ Nhĩ Kỳ khác coi là hơi lập dị. Tất cả những người bắt gặp ở Kuskoy đều nồng ấm, hiếu khách và rất hào phóng.
Ngôn ngữ huýt sáo độc đáo và rất hiệu quả được người dân làng ở vùng sâu vùng xa phía bắc Thổ Nhĩ Kỳ sử dụng làm phương tiện giao tiếp đã được Tổ chức Văn hóa, Khoa học, Giáo dục Liên hợp quốc (UNESCO) công nhận là Di sản Văn hóa phi vật thể.
Mới đây, Cơ quan Văn hóa Liên hợp quốc đã công nhận “ngôn ngữ chim hót” của người dân làng vùng Biển Đen là một phần di sản thế giới đang bị đe dọa và cần được bảo vệ khẩn cấp vì nó có thể sớm bị công nghệ hiện đại thay thế. Nó cũng được xếp vào danh sách Di sản Văn hóa phi vật thể cùng với các ngôn ngữ huýt sáo khác, cũng như nghệ thuật xoay bánh pizza Napoli, Ý. Khoảng 10.000 người, chủ yếu ở huyện Canakci, tỉnh Giresun, vẫn sử dụng ngôn ngữ này cho đến ngày nay. Đây là một hệ thống huýt sáo cao độ và phát triển cao, dùng để giao tiếp với nhau trên địa hình hiểm trở, nơi họ hầu như không thể nhìn thấy nhau.
Tại ngôi làng nhỏ với khoảng 400 cư dân, nơi trồng chè và hạt phỉ, nằm ở trung tâm của “vùng đất huýt sáo”, và hơn 80% cư dân nơi đây sử dụng phương pháp giao tiếp độc đáo này. Chỉ bằng ngón tay, lưỡi, răng, môi và má, người dân có thể nhanh chóng nói những điều đơn giản như “được rồi”, hoặc phức tạp hơn như “Ngày mai bạn có muốn cùng chúng tôi thu hoạch hạt phỉ không?”. “Chúng tôi rất hài lòng vì ngôn ngữ như chim hót của chúng tôi giờ đây đã trở thành một phần của di sản văn hóa thế giới, đó là một giấc mơ thành hiện thực vì chúng tôi nghĩ rằng nó cũng sẽ truyền cảm hứng cho những người khác”, ông Muhtar Kocek, trưởng làng Kuskoy (nghĩa đen là ‘làng chim’) cho biết. Ông nói thêm rằng mặc dù gặp phải những trở ngại do công nghệ, “ngôn ngữ chim hót vẫn được nhiều người dân địa phương sử dụng để giao tiếp với nhau và là cách thiết thực nhất thay vì la hét qua các thung lũng, điều đó không tốt cho cổ họng của chúng tôi”. Nhưng người dân làng cũng lo sợ rằng, ngôn ngữ này sẽ sớm bị công nghệ hiện đại lấn át, vì vậy chính quyền địa phương đã bắt đầu dạy ngôn ngữ này ở cấp tiểu học từ năm 2014 để truyền đạt cho thế hệ trẻ. Theo các chuyên gia, ngôn ngữ huýt sáo đã tồn tại qua nhiều thời đại trên khắp thế giới, như ở quần đảo Canary của Tây Ban Nha, ở Mexico hay ở các làng quê Hy Lạp, nhưng ngôn ngữ huýt sáo của Thổ Nhĩ Kỳ dường như có âm vực cao nhất và vốn từ vựng phong phú nhất, với hơn 400 từ và cụm từ.
Từng phổ biến rộng khắp
Có niên đại khoảng 500 năm, hình thức giao tiếp này từng phổ biến rộng rãi khắp vùng Biển Đen. Với hơn 400 từ và cụm từ, nó được sử dụng để giao tiếp trong địa hình hiểm trở, nơi việc giao tiếp từ xa rất khó khăn. Nhưng 50 năm trước, nó đã chịu ảnh hưởng của sự phát triển công nghệ và ngày nay, sự phát triển nhanh chóng của hệ thống di động đã đặt di sản văn hóa này vào tình trạng bị đe dọa nghiêm trọng. Vào thời kỳ trước khi có điện thoại di động, những âm thanh cao vút này cho phép mọi người giao tiếp qua những khoảng cách xa, với tiếng huýt sáo vang vọng trong không khí, kết nối những ngôi nhà hẻo lánh trên địa hình dốc với nhau. Nhưng khi công nghệ lan rộng khắp khu vực, những tiếng kêu của chim đã được thay thế bằng những tin nhắn văn bản riêng tư hơn nhiều. Trong nhiều thế kỷ, ngôn ngữ này đã được truyền từ ông bà sang cha mẹ, từ cha mẹ sang con cái. Tuy nhiên, hiện nay, nhiều người nói thành thạo nhất, những người sử dụng lưỡi, răng và ngón tay, đang già đi và trở nên yếu ớt. Giới trẻ không còn quan tâm đến việc học ngôn ngữ này, cũng không còn tìm cách cập nhật vốn từ vựng với những từ mới, và trong vài thế hệ nữa, nó có thể biến mất vĩnh viễn. Vì sao hình thức giao tiếp này ra đời? “Ngôn ngữ chim” có âm vực cao hơn các ngôn ngữ huýt sáo tương tự khác, và nó có thể truyền đi xa hơn, lên đến 5 km với âm thanh chói tai của mình. Vì vậy, hình thức giao tiếp độc đáo này ra đời từ nhu cầu thiết yếu và được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.
Hàng chục ngôn ngữ huýt sáo được tìm thấy trên khắp thế giới, chủ yếu ở những khu vực có địa hình dốc hoặc rừng rậm khiến việc giao tiếp đường xa trở nên khó khăn, chẳng hạn như dãy núi Atlas ở Bắc Phi, vùng cao nguyên phía bắc Lào hoặc lưu vực sông Amazon ở Brazil. Nhưng hiện nay, công nghệ không phải là mối đe dọa duy nhất đối với ngôn ngữ độc đáo này. Trong những thập kỷ qua, nhiều người trẻ đã rời bỏ Kuskoy cũng như các vùng nông thôn khác của Thổ Nhĩ Kỳ để tìm kiếm cơ hội tốt hơn. Do đó, Bộ trưởng Văn hóa Thổ Nhĩ Kỳ Numan Kurtulmus đã can thiệp vào quá trình bảo tồn ngôn ngữ này, kêu gọi người sử dụng giữ gìn nó. Từ năm 1997, Kuskoy đã tổ chức Lễ hội Ngôn ngữ Chim vào tháng 7 hàng năm tại làng của họ, và lễ hội này đã trở thành một điểm du lịch thực sự, thu hút hàng trăm người tham dự từ các vùng này và cả từ nhiều vùng khác nhau của Thổ Nhĩ Kỳ, để cùng bạn bè hoặc gia đình trở về quê hương và tận hưởng di sản này. Tại lễ hội, cộng đồng tụ tập để luyện tập và thi đấu. Các thí sinh nhận được hướng dẫn về những gì cần huýt sáo trước ban giám khảo, những người sẽ công bố người chiến thắng. Hiện tại, ngôi làng hẻo lánh này chưa có khách sạn nào, nhưng người dân địa phương đang cải tạo một trường học cũ với hy vọng đón tiếp nhiều khách du lịch hơn.
Ngoài ra, như đã đề cập ở trên, để thúc đẩy việc sử dụng ngôn ngữ này, huyện cũng đã cung cấp các chương trình đào tạo cho học sinh tiểu học trong 3 năm qua. Nhưng bất chấp những nỗ lực này, UNESCO nhận thấy rằng “ngôn ngữ huýt sáo có thể sớm biến mất hoàn toàn, trừ khi các biện pháp bảo vệ thiết yếu được thực hiện bằng cách tiếp cận tích hợp”.
Tâm sự của người dân huýt sáo giỏi
Muazzez Kocek, 46 tuổi, được coi là một trong những người huýt sáo giỏi nhất ở Kuskoy. Tiếng huýt sáo của bà có thể được nghe thấy trên những cánh đồng chè và vườn phỉ rộng lớn trong khu vực, xa hơn giọng nói của một người vài dặm. Khi Tổng thống Recep Tayyip Erdogan của Thổ Nhĩ Kỳ đến thăm bà Kuskoy vào năm 2012, bà đã chào đón ông và tự hào huýt sáo, “Chào mừng đến với làng của chúng tôi”.
Bà sử dụng kusdili, hay “ngôn ngữ chim”, biến đổi toàn bộ vốn từ vựng tiếng Thổ Nhĩ Kỳ thành các tần số âm vực khác nhau và các giai điệu. Trong hàng trăm năm, hình thức giao tiếp bằng tiếng huýt sáo này đã rất quan trọng đối với cộng đồng nông dân trong khu vực, cho phép các cuộc trò chuyện phức tạp qua khoảng cách xa và tạo điều kiện thuận lợi cho việc chăn nuôi gia súc.
“Đây là di sản của chúng tôi. Chúng tôi phải bảo vệ nó và tiếp tục sử dụng nó”, bà Kocek nói. Bà Kocek bắt đầu học ngôn ngữ chim hót từ năm 6 tuổi, bằng cách làm việc trên đồng ruộng với cha mình. Bà đã cố gắng truyền lại truyền thống này cho 3 cô con gái; mặc dù họ hiểu được, nhưng chỉ có con gái thứ hai, Kader Kocek, 14 tuổi, biết nói và có thể huýt sáo quốc ca Thổ Nhĩ Kỳ.
Chúng thu hút sự quan tâm của các nhà nghiên cứu và chuyên gia ngôn ngữ học, bởi vì chúng cho thấy rằng cấu trúc não bộ xử lý ngôn ngữ không cố định như người ta từng nghĩ. Từ lâu người ta vẫn tin rằng việc giải thích ngôn ngữ chủ yếu diễn ra ở bán cầu não trái, còn giai điệu, nhịp điệu và ca hát thì ở bán cầu não phải. Tuy nhiên, một nghiên cứu do nhà tâm lý học sinh học Onur Gunturkun thực hiện ở Kuskoy cho thấy rằng, ngôn ngữ huýt sáo được xử lý ở cả hai bán cầu.
Organ Civelek, 37 tuổi, người có thể huýt sáo thành câu hoàn chỉnh, giải thích rằng họ rất tự hào về phong tục ngôn ngữ của mình và muốn chia sẻ nó với du khách.
Ông Civelek, người dạy ngôn ngữ chim cho trẻ em vào mùa hè, sử dụng một ứng dụng có tên “Islik Dili Sozlugu”, hay từ điển ngôn ngữ huýt sáo. Mọi người sẽ nghe thấy giọng ông Civelek huýt sáo bản dịch khi nhấn vào một từ trong ứng dụng, đây là một nỗ lực vừa để bảo tồn ngôn ngữ vừa để giúp nhiều người tiếp cận được nó hơn. Khi ứng dụng được phát hành, nó đã nhận được sự chú ý rộng rãi của giới truyền thông ở Thổ Nhĩ Kỳ và người sáng tạo ra nó đã được mời lên truyền hình quốc gia. Trở lại làng Kuskoy, ông Civelek dạy huýt sáo cho con trai mình là Efe Civelek, 10 tuổi, và nói rằng cậu bé giỏi về từ ngữ nhưng gặp khó khăn với các câu hoàn chỉnh. Ông cho rằng 9 tuổi là độ tuổi lý tưởng để bắt đầu học và hướng dẫn học trò cách cuộn lưỡi và kiểm soát hơi thở.
Bà Nazmiye Cakir, 60 tuổi, bị gián đoạn bởi tiếng huýt sáo vang như “súng nổ” từ bên kia thung lũng, những người chủ nhà mỉm cười trấn an và dừng lại, như thể đang chờ đợi thêm. Quả nhiên, vài giây sau, một loạt “tiếng súng” lớn hơn nữa vang lên - tiếng đáp trả từ phía bên kia ngọn núi. Sau khi đoạn giao tiếp phi ngôn ngữ đó kết thúc, Cakir giải thích cách bà học huýt sáo tiếng Thổ Nhĩ Kỳ. Bà nói rằng, cha mẹ bà thường chăm sóc bà khi còn nhỏ, và họ đã truyền lại ngôn ngữ đó cho bà.
"Bạn có thể cần hỏi một trong những người hàng xóm của mình, 'Ngày mai ông/bà có thể giúp tôi thu hoạch ngô không? Hoặc đại loại như vậy" bà chia sẻ. "Hoặc, nếu có đám tang, gia đình sẽ huýt sáo thông báo tin tức khắp thung lũng".
Đừng huýt sáo những lời "yêu đương"
Là một người phụ nữ vui vẻ, hoạt bát, Cakir cũng giải thích những điều bạn không nên nói khi đang huýt sáo. "Điều duy nhất bạn không bao giờ được huýt sáo là những lời nói về yêu đương", bà nhấn mạnh và cười. "Vì bạn sẽ bị bắt quả tang". Sau khi bà Cakir thể hiện khả năng huýt sáo của mình với một số cụm từ phức tạp, hai người dân làng khác đã nghĩ ra một bài kiểm tra để chứng minh rằng đây không phải là một loại mật mã được sắp xếp trước, mà là một ngôn ngữ thực sự.
Một người dân làng được đưa cho một số điện thoại từ Istanbul, Thổ Nhĩ Kỳ mà cả hai người đàn ông chưa từng thấy trước đây. Ông ta huýt sáo cho người thứ hai, Halil Cindik, người đứng đầu Hiệp hội Ngôn ngữ Chim Kuskoy. Cindik bấm số điện thoại được huýt sáo và đúng số cần gọi.
“Tôi hoàn toàn bị cuốn hút khi lần đầu tiên nghe về nó”, ông nói. “Và tôi ngay lập tức nhận thấy sự liên quan của ngôn ngữ này đối với khoa học”. Chuyên gia Onur Gunturkun đã đến Kuskoy để tiến hành một thử nghiệm thực địa. Thử nghiệm bao gồm việc kiểm tra dân làng bằng tai nghe và nghe tiếng Thổ Nhĩ Kỳ được ghi âm, cả âm tiết nói và âm tiết huýt sáo tương ứng. Với các âm tiết được nói ra, dân làng phản ứng tương tự như những người khác trong các thử nghiệm tương tự: nếu bạn phát hai âm tiết khác nhau, một vào tai trái và một vào tai phải, mọi người thường chỉ nghe thấy âm tiết phát vào tai phải, được điều khiển bởi bán cầu não trái.
Nhưng ông phát hiện ra rằng khi ông phát các âm tiết huýt sáo, dân làng có xu hướng nghe thấy cả hai, cho thấy họ đang sử dụng cả hai bán cầu não ở mức độ lớn hơn nhiều.
Châu Âu giữa hai bờ thực tại 
