Những nội dung cơ bản của Luật Tư pháp người chưa thành niên

Luật gồm 179 điều được bố cục thành 5 phần, 10 chương, với các nội dung cơ bản như sau:

Quy định về Hội đồng quốc gia về tư pháp người chưa thành niên và giao Bộ Công an là cơ quan thường trực giúp việc Hội đồng

Hệ thống tư pháp người chưa thành niên gồm có một số cơ quan và đơn vị độc lập, bao gồm điều tra viên, công tố viên, luật sư bào chữa, tòa án, trường giáo dưỡng, cơ sở giam giữ và các tổ chức xã hội. Để hệ thống hoạt động hiệu quả cần có các cơ chế để đảm bảo sự hợp tác giữa tất cả các cơ quan này và thúc đẩy chuyên môn hóa nâng cao về xử lý các trường hợp liên quan đến người chưa thành niên. Ủy ban về quyền trẻ em của Liên hợp quốc đã nhấn mạnh tầm quan trọng của việc thành lập một tổ chức hiệu quả để quản lý tư pháp người chưa thành niên, bao gồm cơ chế phối hợp liên cơ quan; các đơn vị chuyên biệt trong lực lượng Công an, công tố và tư pháp; các dịch vụ công tác xã hội chuyên biệt cho người chưa thành niên trong hệ thống tư pháp; các cơ chế để thu thập, đánh giá và nghiên cứu dữ liệu trên toàn hệ thống. Chính vì vậy, Luật đã quy định về Hội đồng quốc gia về tư pháp người chưa thành niên do Thủ tướng Chính phủ thành lập và giao Bộ Công an là cơ quan thường trực giúp việc Hội đồng.

Quy định về các biện pháp xử lý chuyển hướng đối với người chưa thành niên phạm tội

Trên cơ sở kế thừa, phát triển các biện pháp giám sát, giáo dục được quy định tại Bộ luật Hình sự và chuyển biện pháp tư pháp giáo dục tại trường giáo dưỡng thành biện pháp xử lý chuyển hướng nghiêm khắc nhất, Luật đã quy định về 12 biện pháp xử lý chuyển hướng đối với người chưa thành niên phạm tội.

Việc quy định 12 biện pháp xử lý chuyển hướng xuất phát từ các lý do:

- Bộ luật Hình sự đang quy định các biện pháp giám sát, giáo dục áp dụng khi người chưa thành niên được miễn trách nhiệm hình sự. Về bản chất, đây là các biện pháp đưa người chưa thành niên ra khỏi trình tự tố tụng hình sự thông thường vốn được áp dụng cho người trưởng thành, nói cách khác là chuyển hướng người chưa thành niên sang một thủ tục nhanh chóng, đơn giản và thân thiện.

- Trên thế giới, việc áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng trước khi xét xử là mục tiêu cốt lõi trong nỗ lực củng cố hệ thống tư pháp người chưa thành niên tại nhiều nước, theo đó buộc người chưa thành niên phải chịu trách nhiệm về hành vi sai trái của mình, nhưng hạn chế tối đa tình trạng kỳ thị, ngăn ngừa hậu quả tiêu cực của việc phải tham gia quy trình tố tụng hình sự phức tạp, thúc đẩy người chưa thành niên khắc phục sai phạm và tránh tái phạm.

- Việc sửa đổi, bổ sung chế định này hoàn toàn phù hợp quan điểm định hướng của Đảng về "Đẩy mạnh xã hội hóa công tác chăm sóc, giáo dục và bảo vệ trẻ em theo hướng nâng cao trách nhiệm của gia đình, nhà trường, cộng đồng dân cư và các tổ chức chính trị - xã hội".

- Tạo điều kiện cho người có thẩm quyền tiến hành tố tụng có nhiều lựa chọn khi áp dụng phù hợp với từng đối tượng người chưa thành niên (hoàn cảnh gia đình, mức độ hành vi, loại tội phạm đã thực hiện), bảo đảm việc giáo dục người chưa thành niên khi thi hành biện pháp xử lý chuyển hướng hiệu quả nhất.

- Việc bổ sung các biện pháp xử lý chuyển hướng, nâng cao trách nhiệm của gia đình, thu hút sự tham gia của cộng đồng, giảm áp lực quản lý cũng như kinh phí cho ngân sách nhà nước.

Tùy từng biện pháp, Luật đã quy định cụ thể về đối tượng, căn cứ, điều kiện, trình tự, thủ tục, thời hạn áp dụng.

Hình phạt đối với người chưa thành niên phạm tội

Luật đã cải cách chính sách hình sự về hình phạt áp dụng đối với người chưa thành niên theo hướng sau:

- Quy định về 4 hình phạt có thể áp dụng đối với người chưa thành niên phạm tội như Bộ luật Hình sự hiện hành gồm: Cảnh cáo, phạt tiền, cải tạo không giam giữ và tù có thời hạn. Không áp dụng hình phạt tù chung thân và tử hình đối với người chưa thành niên.

- Bổ sung điều luật về hình phạt cảnh cáo cho người chưa thành niên khi phạm tội ít nghiêm trọng, nghiêm trọng do vô ý và có tình tiết giảm nhẹ, nhưng chưa đến mức miễn hình phạt.

- Mở rộng đối tượng người chưa thành niên từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi, nếu có tài sản riêng cũng có thể áp dụng hình phạt tiền và mức tiền phạt không quá một phần ba mức tiền phạt mà điều luật của Bộ luật Hình sự quy định.

- Giảm mức hình phạt cao nhất đối với người từ đủ 16 tuổi đến dưới 18 tuổi từ 18 năm xuống 15 năm tù, người từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi phạm tội từ 12 năm xuống 9 năm tù, trừ trường hợp phạm 5 loại tội xâm phạm tính mạng sức khỏe và ma túy thì mức hình phạt theo quy định của pháp luật hiện hành để đề cao tính nhân văn nhưng vẫn bảo đảm nghiêm minh của chính sách hình phạt đối với người chưa thành niên.

- Giảm thời gian thử thách khi được hưởng án treo xuống không quá 3 năm; giảm thời hạn được xóa án tích đối với người chưa thành niên.

 Thủ tục tố tụng đối với người ra quyết định

Luật đã đổi mới quy trình thủ tục tố tụng theo hướng thân thiện hơn; bảo đảm đặc thù, phù hợp với người chưa thành niên từ giai đoạn khởi tố, điều tra, truy tố đến xét xử, cụ thể như sau:

- Xây dựng thủ tục tố tụng riêng biệt phù hợp với người chưa thành niên: Luật quy định 2 thủ tục tố tụng riêng biệt đối với người chưa thành niên: Thủ tục tố tụng đối với người chưa thành niên là người bị tố giác, người bị kiến nghị khởi tố, người bị buộc tội; Thủ tục tố tụng đối với người chưa thành niên là bị hại, người làm chứng.

- Đổi mới chế định ngăn chặn, cưỡng chế đối với người chưa thành niên bị buộc tội: Luật kế thừa 10 biện pháp ngăn chặn áp dụng đối với người chưa thành niên phạm tội như quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự và bổ sung 2 biện pháp ngăn chặn mới là giám sát điện tử và giám sát tại nhà. Thu hẹp các trường hợp người chưa thành niên bị áp dụng biện pháp tạm giam và quy định rõ ràng, cụ thể căn cứ áp dụng biện pháp tạm giam, theo đó, người chưa thành niên chỉ bị áp dụng biện pháp tạm giam trong trường hợp thật cần thiết và khi các biện pháp giám sát khác không hiệu quả.

- Bổ sung quy định về tố tụng thân thiện trong giai đoạn khởi tố, điều tra, truy tố như vụ án hình sự có người bị buộc tội là người chưa thành niên và người đã thành niên thì cơ quan điều tra tách vụ án hình sự đối với người chưa thành niên để giải quyết vụ án độc lập; rút ngắn thời hạn điều tra, thời hạn quyết định việc truy tố, thời hạn chuẩn bị xét xử sơ thẩm, thời hạn chuẩn bị xét xử phúc thẩm; chuyên môn hóa người có thẩm quyền tiến hành tố tụng; các thông tin có liên quan đến hành vi phạm tội của người chưa thành niên phải được giữ kín, không cung cấp công khai.

- Quy định thủ tục tố tụng thân thiện đối với người chưa thành niên tham gia tố tụng với tư cách là người bị hại, người làm chứng.

Thi hành án phạt tù

- Người chưa thành niên chấp hành án phạt tù tại trại giam riêng, phân trại hoặc khu giam giữ riêng (trong trại giam) để có môi trường giáo dục, phục hồi tốt nhất.

- Quy định cán bộ quản giáo phải là người đã được đào tạo hoặc bồi dưỡng về tâm lý học, khoa học giáo dục người chưa thành niên hoặc đã từng tham gia các vụ việc liên quan đến người chưa thành niên.

- Bổ sung trường hợp hoãn chấp hành hình phạt tù đối với người chưa thành niên bị kết án đã đăng ký và đủ điều kiện thi tốt nghiệp trung học cơ sở, trung học phổ thông…

- Quy định mở rộng phạm vi được tha tù trước thời hạn có điều kiện theo hướng sẽ không phụ thuộc vào đợt xét tha tù mà khi có đủ căn cứ thì sẽ được thực hiện ngay.

Về tái hòa nhập cộng đồng

Luật quy định nghiêm cấm kỳ thị, phân biệt đối xử đối với người chưa thành niên chấp hành xong biện pháp giáo dục tại trường giáo dưỡng, chấp hành xong án phạt tù.